# I. Mahmud

Osmanlıca: محمود اول (Mahmûd-ı Evvel)

I. Mahmud, 1730-1754 yılları arasında hüküm süren 24. Osmanlı padişahıdır. Patrona Halil İsyanı ile tahta çıktı, Belgrad Antlaşması ile Belgrad'ı geri aldı.

Diğer adları: Birinci Mahmud, I. Mahmut, 1. Mahmut, Sultan Mahmut, Gazi Mahmud Han, Sebkati

## Künye

| Alan | Değer |
| --- | --- |
| Doğum | 2 Ağustos 1696, Edirne (Hicri 2 Muharrem 1108) |
| Ölüm | 13 Aralık 1754, Topkapı Sarayı Demirkapı, İstanbul (58 yaşında) (Hicri 26 Safer 1168) |
| Saltanat | 1 Ekim 1730 (bazı kaynaklarda 20 Eylül 1730) - 13 Aralık 1754 (24 yıl 2 ay) |
| Sıra | 24. padişah |
| Babası | II. Mustafa |
| Annesi | Saliha Sultan |
| Halefi | III. Osman |
| Selefi | III. Ahmed |
| Defin | Hatice Turhan Sultan Türbesi, Yeni Cami, İstanbul |
| Lakabı | Gazi; şiirde Sebkati |

## Giriş

I. Mahmud, 2 Ağustos 1696 tarihinde Edirne'de doğan ve 1 Ekim 1730 ile 13 Aralık 1754 tarihleri arasında yirmi dört yıl tahtta kalan 24. Osmanlı padişahıdır. Babası II. Mustafa, annesi Saliha Sultan'dır. Yedi yaşında kafese girdi, yirmi yedi yıl orada yaşadı ve otuz dört yaşında bir isyanın ortasında tahta çıktı. Patrona Halil'in başını çektiği isyancılar amcası III. Ahmed'i tahttan çekilmeye zorlamış, onu padişah yapmıştı. İki ay içinde isyanın liderlerini saraya çağırıp ortadan kaldırarak otoritesini kurdu. Saltanatı üç savaşla biçimlendi. İran'da Nadir'e karşı 1730-1736 ve 1743-1746 yıllarında iki savaş yapıldı ve ikisi de 1639 Kasr-ı Şirin sınırının korunmasıyla bitti. Avusturya ve Rusya'ya karşı 1736-1739 savaşı ise Osmanlı Devleti'nin on sekizinci yüzyıldaki en başarılı savaşıdır: Hekimoğlu Ali Paşa Banya Luka'da, Osmanlı ordusu Hisarcık'ta Avusturya'yı yendi ve 18 Eylül 1739 Belgrad Antlaşması ile Belgrad, Kuzey Sırbistan ve Küçük Eflak geri alındı. 1739'dan ölümüne kadar geçen on beş yıl Osmanlı tarihinin en uzun barış dönemlerinden biridir. İç siyasette yumuşak ve dengeli bir hükümdar olarak tanındı. Sadrazamlarını sık değiştirdi ancak hiçbirini idam ettirmedi. Fransız asıllı Humbaracı Ahmed Paşa (Comte de Bonneval) ile humbaracı ocağını yeniden düzenledi, Üsküdar'da hendesehane (askeri mühendislik okulu) açtırdı. İstanbul'a Taksim su şebekesini getirdi, Ayasofya, Fatih ve Galatasaray'da kütüphaneler kurdu, Nuruosmaniye Camii'nin yapımını başlattı. Şiirde Sebkati mahlasını kullandı ve satrançta ustaydı. Çocuğu olmadı. 13 Aralık 1754 tarihinde cuma namazı dönüşünde Topkapı Sarayı'nın Demirkapı girişinde at üstünde öldü; elli sekiz yaşındaydı. Yeni Cami'deki Hatice Turhan Sultan Türbesi'ne gömüldü ve tahtı kardeşi III. Osman'a bıraktı.

## Doğumu, Ailesi ve Şehzadelik Yılları

Şehzade Mahmud, 2 Ağustos 1696 tarihinde Edirne'de doğdu. Babası 22. Osmanlı padişahı II. Mustafa, annesi Saliha Sultan'dır. Saliha Sultan hakkında kaynaklar 1680 yılı civarında doğduğunu ve İstanbul'dan saraya alındığını yazar; kökeni hakkında kesin bilgi yoktur. Mahmud, babasının ilk oğlu ve tahtın ilk sıradaki varisiydi. Doğduğunda babası birinci Macaristan seferinden yeni dönmüştü ve Edirne'de şenlikler düzenlendi; doğumundan bir yıl sonra Zenta yenilgisi yaşandı.

Çocukluğu Edirne Sarayı'nda geçti. Babası Edirne'yi başkent gibi kullandığı için Mahmud İstanbul'u yedi yaşına kadar görmedi. 1703 yılının Ağustos ayında Edirne Vakası patlak verdi. Babası 22 Ağustos 1703 tarihinde tahttan indirildi, amcası III. Ahmed tahta çıktı ve saray İstanbul'a taşındı. Yedi yaşındaki Mahmud kardeşi Osman ile birlikte Topkapı Sarayı'ndaki şehzade dairelerine yerleştirildi. Babası dört ay sonra, 28 Aralık 1703 tarihinde öldü.

Kafes yılları yirmi yedi yıl sürdü: 1703'ten 1730'a kadar. Kafes düzeninde şehzade sarayın belirli dairelerinde yaşıyor, dış dünyayla ilişkisi kesiliyor, ancak eğitimi sürüyordu. Mahmud'un hocaları arasında saray hocası Uşşakizade Abdullah Efendi'nin adı geçer; kendisine Kur'an, hadis, fıkıh, Arapça ve Farsça okutuldu. Kaynaklar Mahmud'un kafeste hat ve şiirle uğraştığını, satranç ve mangala oynadığını, müzik dinlediğini yazar. Amcası III. Ahmed ona iyi davrandı; şehzade sarayın bahçelerine çıkabiliyor, ramazan aylarında padişahın iftar sofrasına katılabiliyordu. Şehzadeliğinde bir çocuğunun olmasına izin verilmedi; bu yasak kafes düzeninin parçasıydı.

Kardeşi Osman ondan iki buçuk yaş küçüktü. Kız kardeşleri Ayşe, Emine, Safiye ve Emetullah Sultanlar amcasının saltanatında dönemin vezirleriyle evlendirildi; Emine Sultan Sadrazam Çorlulu Ali Paşa'nın, Ayşe Sultan Köprülüzade Numan Paşa'nın eşi oldu. Mahmud kafeste iken amcasının oğulları Süleyman, Mehmed, Mustafa ve Abdülhamid doğdu; bunların hepsi onun saltanatında kafes hayatı yaşayacaktı.

Mahmud'un kafeste geçirdiği yıllar Lale Devri'ne denk gelir. Sadabad şenliklerine katılmadı ancak sarayın içindeki sünnet düğünleri ve bayram törenlerinde bulundu. 1720 yılındaki büyük sünnet düğününde amcasının oğullarıyla birlikte törenlere katıldığı kaydedilir. Saray içinden Lale Devri'nin mimari ve edebi yeniliklerini gördü; tahta çıktıktan sonra bu dönemin kültür siyasetini savaş ve isyan koşullarında sürdürmeye çalıştı.

## Tahta Çıkışı

28 Eylül 1730 tarihinde Patrona Halil'in başlattığı isyan üç gün içinde İstanbul'a hakim oldu. İsyancılar sadrazam Nevşehirli İbrahim Paşa'nın ve damatlarının idamını, ardından padişahın tahttan çekilmesini istedi. III. Ahmed 1 Ekim 1730 tarihinde kafesteki yeğeni Mahmud'u huzuruna çağırdı, ona bizzat biat etti ve tahtı devretti. Bazı kaynaklar cülusu 2 Ekim, hicri tarih çevrimine dayanan kayıtlar ise 20 Eylül 1730 olarak verir; bu fark takvim hesaplamasından kaynaklanır. Mahmud otuz dört yaşındaydı. Amcasının ona sadrazamlara fazla güvenmemesini öğütlediği anlatılır.

İlk haftalar isyancıların gölgesinde geçti. Patrona Halil ve arkadaşları saraya girip çıkıyor, makamları dağıtıyor, cülus bahşişi (yeni padişahın askere dağıttığı para) ve maaş artışı talep ediyordu. İsyancıların baskısıyla Silahdar Damat Mehmed Paşa sadrazam yapıldı; Patrona Halil bir Rum kasap olan Yanaki'yi Boğdan voyvodası tayin ettirdi ve kendisi için Rumeli beylerbeyliği istedi. Sadabad köşklerinin bir kısmı isyancıların talebiyle yıkıldı; padişah köşklerin yakılmasını engelledi ancak yıkımı durduramadı. İsyancılar Lale Devri'nin damat paşalarını ve devlet adamlarını sürgüne gönderdi.

I. Mahmud bu durumu iki ayda sona erdirdi. Kırım Hanı Kaplan Giray İstanbul'a çağrıldı; sadrazam, yeniçeri ağası ve Pehlivan Halil Ağa ile birlikte bir plan yapıldı. 25 Kasım 1730 tarihinde Patrona Halil ve arkadaşları İran seferi görüşmesi bahanesiyle Topkapı Sarayı'na davet edildi. Sarayın Revan Köşkü çevresinde isyan liderleri ve yandaşları öldürüldü; kaynaklar o gün sarayda öldürülenlerin sayısını otuz ile elli arasında verir. Cesetler surların dışına atıldı ve İstanbul'da isyancı avı başladı; şehirdeki Arnavut hamam tellakları, esnaf isyancıları ve yeniçeri elebaşları yakalanıp idam edildi. 1731 yılının Mart ayında ikinci bir isyan girişimi de bastırıldı ve elebaşları asıldı.

Bu tasfiye ile I. Mahmud otoritesini kurdu. Sadrazam Silahdar Mehmed Paşa 23 Ocak 1731 tarihinde azledildi ve yerine isyanın bastırılmasında rol alan Kabakulak İbrahim Paşa getirildi. Amcası III. Ahmed sarayın kafes dairesine döndü ve altı yıl orada yaşadı. Mahmud, amcasının oğullarına ve kardeşi Osman'a dokunmadı; kardeş katli uygulanmadı. Kılıç kuşanma töreni Eyüp'te yapıldı.

## İç Siyaset ve Devlet Yönetimi

I. Mahmud yirmi dört yıllık saltanatında on beş sadrazam değiştirdi ancak hiçbirini idam ettirmedi; bu, on sekizinci yüzyıl Osmanlı siyasetinde istisnadır. Silahdar Damat Mehmed Paşa (1 Ekim 1730 - 23 Ocak 1731) isyan döneminin sadrazamıydı. Kabakulak İbrahim Paşa (23 Ocak - 11 Eylül 1731) isyancı avını sürdürdü ancak sertliği yüzünden azledildi. Topal Osman Paşa (Eylül 1731 - Mart 1732) İran cephesine gönderildi ve orada Nadir'e karşı ün kazandı. Hekimoğlu Ali Paşa (12 Mart 1732 - 14 Temmuz 1735) İran savaşını yönetti; 1742 ve 1755 yıllarında iki kez daha sadrazam oldu ve toplam üç dönem görev yaptı. Gürcü İsmail Paşa (14 Temmuz - 25 Aralık 1735) İran'da yenilgiden sorumlu tutularak azledildi. Silahdar Seyyid Mehmed Paşa (Aralık 1735 - Ağustos 1737) Rusya ve Avusturya savaşının başlangıcını yönetti. Muhsinzade Abdullah Paşa (Ağustos - Aralık 1737) Niş'in geri alınmasından sonra azledildi. Yeğen Mehmed Paşa (Aralık 1737 - Mart 1739) Orsova ve Adakale'yi aldı. Hacı İvaz Mehmed Paşa (Mart 1739 - Haziran 1740) Hisarcık zaferini kazandı ve Belgrad Antlaşması'nı imzaladı. Nişancı Hacı Ahmed Paşa (22 Temmuz 1740 - 7 Nisan 1742) barış dönemini başlattı. Seyyid Hasan Paşa (4 Ekim 1742 - 10 Ağustos 1746) İran'la ikinci savaşı yönetti. Tiryaki Hacı Mehmed Paşa (11 Ağustos 1746 - 24 Ağustos 1747) Kerden Antlaşması'nı tamamladı. Seyyid Abdullah Paşa (24 Ağustos 1747 - 2 Ocak 1750), Divitdar Mehmed Emin Paşa (Ocak 1750 - Temmuz 1752) ve Köse Bahir Mustafa Paşa (1 Temmuz 1752'den ölümüne kadar) barış dönemi sadrazamlarıdır.

Sarayın iç dengesinde Darüssaade Ağası (harem ağalarının başı) Hacı Beşir Ağa 1746'daki ölümüne kadar en etkili kişiydi. Beşir Ağa otuz yıla yakın bu makamda kaldı, sadrazam tayinlerinde söz sahibi oldu ve Cağaloğlu'nda kendi külliyesini yaptırdı. Ondan sonra gelen Moralı Beşir Ağa aynı gücü kurmaya çalıştı ancak 1752 yılında rüşvet ve yeniçeri kışkırtma suçlamasıyla idam edildi; bu, padişahın saltanatındaki tek büyük saray idamıdır.

Valide sultan (padişahın annesi, haremin başı) Saliha Sultan 21 Eylül 1739 tarihindeki ölümüne kadar haremi yönetti ve Azapkapı'daki Saliha Sultan Sebili'ni (1732) yaptırdı. Şeyhülislamlar arasında Dürri Mehmed Efendi, Seyyid Mustafa Efendi ve Pirizade Mehmed Sahib Efendi öne çıkar; Pirizade aynı zamanda İbn Haldun'un Mukaddime'sini Türkçeye çeviren alimdir.

İç güvenlik alanında en önemli mesele İstanbul'a taşra göçüydü. Anadolu ve Rumeli'den gelen bekar erkekler yeniçeri ocağına yazılıyor, hanlarda ve bekar odalarında yaşıyor, isyanların insan kaynağını oluşturuyordu. 1730 isyanından sonra bu göçü sınırlayan fermanlar çıkarıldı; İstanbul'a giriş için kefil sistemi getirildi ve şehirdeki bekar odaları sayıldı. Yeniçeri Ocağı'nda yoklamalar yapıldı, ancak ocağın esnaflaşması durdurulamadı.

Taşrada ayanlar (yerel güç sahipleri) güçlenmeye devam etti. Malikane sistemi (vergi kaynaklarının ömür boyu satışı) taşradaki ayanların vergi toplama işini ele geçirmesine yol açtı. Bağdat'ta Ahmed Paşa 1747'deki ölümüne kadar yarı bağımsız bir yönetim kurdu ve Memlük kökenli kölemenleri (Bağdat'ta yönetici sınıfı oluşturan köle kökenli askerler) yönetimin merkezine yerleştirdi. Mısır'da Kazdağlı beyleri güçlendi. Bosna'da Hekimoğlu Ali Paşa'nın valiliği eyaleti savunmada başarılı oldu. Kırım'da han değişiklikleri Rusya savaşıyla bağlantılı olarak yapıldı.

## Seferler, Savaşlar ve Fetihler

I. Mahmud tahta çıktığında İran savaşı sürüyordu. Nadir, 1730 yazında Nihavend yakınındaki savaşta Osmanlı ordusunu yenmiş ve Hemedan ile Tebriz'i almıştı. 1731 yılında Şah Tahmasb bizzat sefere çıktı ancak Bağdat Valisi Ahmed Paşa 16 Eylül 1731 tarihinde Hemedan yakınındaki Kürican'da Safevi ordusunu yendi. Bu zafer, Ocak 1732'de Ahmed Paşa ile Tahmasb arasında imzalanan antlaşmayı getirdi: Aras Nehri sınır oldu, Tebriz İran'a, Gence, Tiflis ve Revan Osmanlı'ya bırakıldı. Nadir bu antlaşmayı tanımadı, Tahmasb'ı tahttan indirdi ve 1733 yılında Bağdat'ı kuşattı.

Topal Osman Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu 19 Temmuz 1733 tarihinde Samarra yakınında Duyucum (Ducum) mevkiinde Nadir'in ordusunu yendi ve Bağdat kuşatmasını kaldırttı. Bu, Nadir'in askeri kariyerindeki ilk büyük yenilgidir. Ancak Nadir aynı yılın sonbaharında geri döndü ve 26 Ekim 1733 tarihinde Kerkük yakınındaki Leylan'da Topal Osman Paşa'yı yendi; paşa savaşta öldü. 1734 yılında Nadir Gence, Tiflis ve Revan'ı kuşattı. Köprülüzade Abdullah Paşa'nın ordusu 19 Haziran 1735 tarihinde Revan yakınında Arpaçay (Bağavard, Yeğvard) savaşında ağır yenilgi aldı; Abdullah Paşa savaşta öldü ve Kafkasya'daki kaleler düştü. 1736 yılında İstanbul'da imzalanan barış 1639 Kasr-ı Şirin sınırını yeniden kabul etti; Nadir aynı yıl Muğan'da kendini şah ilan etti.

Rusya ve Avusturya ile savaş 1736 yılında başladı. Rusya, Kırım Tatarlarının Kafkasya'dan geçişini bahane etti ve Nadir ile savaşta olan Osmanlı'nın zayıflığından yararlanmak istedi. Mayıs 1736'da Münnich komutasındaki Rus ordusu Kırım'a girdi; 17 Haziran 1736 tarihinde Orkapı (Perekop) düştü ve Ruslar Bahçesaray'ı yaktı. Aynı yaz Lascy komutasındaki ikinci ordu Azak'ı kuşattı ve kale Temmuz 1736'da teslim oldu. Kırım Hanı Fetih Giray ve ardılları Rus ordularını hastalık ve erzak sıkıntısıyla Kırım'dan çekilmeye zorladı.

Avusturya 1737 Temmuzunda savaşa girdi ve Niş'i aldı. Bosna Valisi Hekimoğlu Ali Paşa, Bosna'ya giren Avusturya ordusunu 4 Ağustos 1737 tarihinde Banya Luka önünde bozguna uğrattı; bu zafer Bosna'yı kurtardı ve Avusturya'nın Balkan ilerleyişini durdurdu. Aynı yaz Avusturya'nın Ostroviçe Kalesi kuşatması (7 Temmuz 1737) başarısız kaldı. Osmanlı ordusu Ekim 1737'de Niş'i geri aldı. 1738 yılında Yeğen Mehmed Paşa Orsova, Adakale ve Mehadiye'yi aldı; Semendire geri alındı. 1739 yazında Hacı İvaz Mehmed Paşa komutasındaki ordu Belgrad'a yürüdü ve 22 Temmuz 1739 tarihinde Belgrad'ın güneydoğusundaki Hisarcık'ta (Grocka) Wallis komutasındaki Avusturya ordusunu yendi. Osmanlı ordusu Belgrad'ı kuşattı ve Avusturya barış istedi.

Rus cephesinde Münnich 1739 yazında Boğdan'a girdi ve 28 Ağustos 1739 tarihinde Hotin yakınındaki Stavuçan'da (Stavuchany) Veli Paşa komutasındaki Osmanlı ordusunu yendi; Hotin ve Yaş Rusların eline geçti. Ancak Avusturya'nın Belgrad'da barış imzalaması Rusya'yı yalnız bıraktı ve Rusya da aynı barışa katıldı.

İran ile ikinci savaş 1743 yılında Nadir Şah'ın Irak'a girmesiyle başladı. Nadir Kerkük'ü aldı ve Eylül 1743'te Musul'u kuşattı; Musul Valisi Hüseyin Paşa el-Celili kırk günlük kuşatmaya direndi ve Nadir 25 Ekim 1743 civarında çekildi. Kaynaklarda Serine Boğazı çarpışması olarak geçen olay bu kuşatma sırasındaki muharebelerle ilgilidir. 1744 yılında Nadir Kars'ı kuşattı ve başarısız oldu. 1745 yılının Ağustos ayında Yeğen Mehmed Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Kars yakınındaki Murad Tepe'de (kaynaklarda Kars Savaşı, 9-10 Ağustos 1745) Nadir'e yenildi; Yeğen Mehmed Paşa savaşta öldü. Aynı yıl Musul çevresinde de çarpışmalar oldu. Yenilgiye rağmen Nadir Şah'ın kendi ülkesindeki isyanlar barışı zorunlu kıldı ve 4 Eylül 1746 tarihinde Kerden Antlaşması imzalandı.

Saltanatın son yıllarında büyük savaş olmadı.

## Antlaşmalar ve Dış İlişkiler

I. Mahmud döneminin en önemli antlaşması 18 Eylül 1739 tarihinde imzalanan Belgrad Antlaşması'dır. Fransa'nın İstanbul elçisi Marquis de Villeneuve'ün arabuluculuğunda yapılan görüşmelerde Avusturya, Pasarofça ile aldığı Belgrad, Kuzey Sırbistan ve Küçük Eflak'ı (Oltenya) geri verdi; Banat Avusturya'da kaldı. Belgrad'ın Avusturya döneminde yapılan yeni surları yıkıldı. Rusya ile aynı gün imzalanan antlaşmaya göre Azak yıkılacak ve tarafsız bölge olacak, Rusya Karadeniz'de savaş ve ticaret gemisi bulundurmayacak, Kırım Tatarları Rus topraklarına akın yapmayacaktı. Bu şartlar 1739 Ekiminde Niş'te onaylandı. Belgrad Antlaşması Osmanlı Devleti'nin bir Avrupa devletinden toprak geri aldığı son büyük antlaşmadır ve 1768'e kadar süren barışı başlattı.

Fransa'nın arabuluculuğu 28 Mayıs 1740 tarihinde imzalanan yeni kapitülasyonlarla (yabancı tüccarlara tanınan ticaret ve hukuk ayrıcalıkları) ödüllendirildi. Bu belge daha önce her padişah değişiminde yenilenen Fransız ayrıcalıklarını sürekli hale getirdi, Fransız tüccarlara yüzde üç gümrük ve Fransız konsoloslarına yargı ayrıcalığı tanıdı; Katolik din adamlarının Kudüs'teki hakları da tanındı. 1740 kapitülasyonları on dokuzuncu yüzyıla kadar Avrupa devletlerinin Osmanlı'daki ayrıcalıklarının temeli oldu.

İran ile 1732 Ahmed Paşa Antlaşması, 1736 İstanbul Antlaşması ve 4 Eylül 1746 Kerden Antlaşması yapıldı. Kerden Antlaşması Kasr-ı Şirin sınırını yeniledi, Nadir Şah'ın Caferi mezhebinin beşinci Sünni mezhep olarak tanınması talebini reddetti ve her yıl karşılıklı elçi gönderilmesini kararlaştırdı. Nadir'in 1747'de öldürülmesiyle İran cephesi uzun süre sessizleşti.

Avrupa ile ilişkilerde Prusya öne çıktı. Frederick'in Osmanlı ile ittifak kurma girişimi 1740'larda başladı; kalıcı antlaşma ancak 1761'de III. Mustafa döneminde imzalandı. İsveç 1737 yılında XII. Karl'ın Bender borçlarını ödedi ve 1740 yılında Osmanlı ile dostluk ve ticaret antlaşması imzaladı. Napoli Krallığı ile 1740'ta ticaret antlaşması yapıldı. Rusya ile 1739 sonrasında elçi teatisi yapıldı; Rus elçisi Rumyantsev İstanbul'a, Osmanlı elçisi Mehmed Emni Paşa Petersburg'a gitti ve sefaretnamesini (elçi raporu) yazdı. Avusturya'ya 1748'de Mustafa Hattı Efendi, Fransa'ya 1741'de Said Mehmed Efendi (Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin oğlu) elçi olarak gönderildi. Bu elçilikler Osmanlı Devleti'nin Avrupa devletler sistemini tanımaya başladığının işaretidir.

Kuzey Afrika'da Cezayir, Tunus ve Trablus ocakları Osmanlı'ya bağlı kalmakla birlikte kendi dış politikalarını yürüttü; Tunus'ta Hüseyni hanedanı 1740'larda yerleşti. Mekke Şerifliği'nde iç çekişmeler İstanbul'dan gönderilen fermanlarla dengelendi. Hindistan'dan Babür İmparatoru Muhammed Şah, Nadir'in 1739 Delhi seferinden sonra Osmanlı'dan yardım istedi ancak İstanbul bu isteğe cevap veremedi.

## Ekonomi, Toprak ve Vergi

1730 isyanı hazineyi cülus bahşişi ve maaş artışlarıyla sarstı. I. Mahmud'un ilk yıllarında İran savaşı ve isyan sonrası düzenleme masrafları için avarız (olağanüstü savaş vergisi) ve imdad-ı seferiyye (sefer yardımı vergisi) toplandı. 1739 sonrasındaki uzun barış hazineyi düzeltti; 1740'larda bütçe fazlası verildi ve saray bu fazlayı kütüphane, çeşme ve cami yapımına harcadı.

Para alanında kuruş sistemi sürdü. I. Mahmud'un adına İstanbul, Mısır, Tunus, Trablus ve Cezayir darphanelerinde altın ve gümüş sikke basıldı. Zer-i mahbub adı verilen altın sikke (fındık altınından küçük, 2,6 gram civarı) bu dönemde yaygınlaştı. Gümüş kuruşun ayarı korundu; Avrupa'dan gelen gümüşün azalması nedeniyle sikke darbı sınırlı kaldı. Gümüş yerine bakır mangır kullanımı küçük ödemelerde arttı.

Toprak düzeninde tımar sistemi (askerlik karşılığı toprak geliri) gerilemeye devam etti. Belgrad Antlaşması ile geri alınan Sırbistan topraklarında tımarlar yeniden dağıtıldı ancak sipahi (tımarlı süvari) sayısı savaş öncesinin altında kaldı. Malikane sistemi büyüdü ve İstanbul'daki bürokratlar taşra vergi kaynaklarını ömür boyu kiraladı. Vergi toplamada ayanlar aracı oldu. 1740'larda hazine, malikane sahiplerinden ölüm halinde yeni peşin ödeme (muaccele) alarak gelir sağladı.

Sanayi girişimleri Lale Devri'nden devraldı. İbrahim Müteferrika'nın Yalova'da 1744-1745 yıllarında Lehistan'dan getirtilen ustalarla kurduğu kağıt fabrikası Osmanlı ülkesinin ilk kağıt imalathanesidir; su gücüyle çalıştı ancak Müteferrika'nın 1747'deki ölümünden sonra üretim durdu. Tekfur Sarayı çini atölyesi 1730'larda kapandı. İstanbul'da 1740'larda bir çuha (yünlü kumaş) fabrikası kurma girişimi başarısız oldu. Bursa ipekçiliği ve Ankara tiftiği (yumuşak keçi yünü) ihracatı sürdü.

Ticaret alanında 1740 kapitülasyonları Fransız tüccarlara üstünlük sağladı; Marsilya-İzmir ve Marsilya-İskenderiye hatları Akdeniz ticaretinin ana damarı oldu. Kahve, pamuk ve ipek ihracatı, çuha ve madeni eşya ithalatı arttı. Karadeniz Belgrad Antlaşması ile Rus gemilerine kapalı kaldı ve Osmanlı tekelinde sürdü. İran savaşları Tebriz-Erzurum-Halep ipek yolunu kesintiye uğrattı ve İzmir'in ipek ticareti geriledi.

Su altyapısı I. Mahmud'un en kalıcı yatırımıdır. 1732 yılında Belgrad Ormanı'ndaki Topuzlu Bendi ve Bahçeköy kemerleri ile Taksim su şebekesi yapıldı; su Taksim Maksemi'nden (su dağıtım yapısı) Beyoğlu, Galata, Kasımpaşa ve Fındıklı'ya dağıtıldı. Bu proje Galata tarafının ilk düzenli su sistemidir ve Taksim semti adını bu maksemden alır.

## Askeri Reform ve Humbaracı Ahmed Paşa

I. Mahmud döneminin askeri yeniliği, Fransız asıllı Claude-Alexandre Comte de Bonneval ile başlar. Avusturya ordusunda general olan Bonneval, Prens Eugen ile anlaşmazlığa düşüp 1729 yılında Osmanlı ülkesine sığındı, Müslüman oldu ve Ahmed adını aldı. 1731 yılında humbaracı ocağını (havan topu ve el bombası kullanan birlik) yeniden düzenlemekle görevlendirildi ve beylerbeyi rütbesiyle Humbaracı Ahmed Paşa olarak anıldı. Ocak Avrupa tarzında bölüklere ayrıldı, düzenli maaş ve talim getirildi; Bosna'dan getirilen üç yüz asker Üsküdar'daki Ayazma Sarayı çevresinde eğitildi.

1734 yılında Üsküdar'da hendesehane (askeri mühendislik okulu) açıldı. Bu okulda geometri, topçuluk, istihkam ve harita dersleri okutuldu; hocaları arasında Fransız ve Osmanlı mühendisleri vardı. Hendesehane, yeniçerilerin tepkisi üzerine 1750 yılında kapatıldı ancak 1770'lerde Baron de Tott'un okullarına ve 1795'te III. Selim'in Mühendishane-i Berri-i Hümayun'una örnek oldu. Bonneval ayrıca top dökümhanesini yeniledi, barut üretimini düzenledi ve 1736-1739 savaşında Belgrad kuşatmasına dair raporlar hazırladı. 1747 yılında İstanbul'da öldü ve Galata Mevlevihanesi haziresine gömüldü.

Donanmada kalyon (yelkenli büyük savaş gemisi) sistemi yerleşti. 1737 Azak Denizi çarpışmaları donanmanın sığ sularda etkisiz olduğunu gösterdi ve daha küçük gemiler yapıldı. Tersane'de 1740'larda yeni havuzlar açıldı. Topçu ocağında Avrupa'dan getirilen döküm ustalarıyla çalışıldı; ancak yeniçeri ocağının kendisine dokunulmadı ve talim zorunluluğu getirilemedi. Kapıkulu (padişahın maaşlı merkez ordusu) sayısı kağıt üzerinde artarken savaşabilir asker sayısı düştü; 1739 zaferleri büyük ölçüde eyalet askerleri ve Bosna'daki yerel kuvvetlerle kazanıldı.

## Kültür, Sanat, Bilim ve Mimari

I. Mahmud'un adıyla en çok anılan eser Nuruosmaniye Camii'dir. Çemberlitaş'ta Kapalıçarşı'nın yanında 1748 yılında temeli atılan cami, Osmanlı mimarisinde barok üslubun ilk büyük örneğidir: kavisli avlu, yüksek pencereli tek kubbe, dalgalı saçaklar ve mermer süslemeler. Mimarı Simeon Kalfa, yapı emini Ali Ağa'dır; inşaat günlüğünü tutan Ahmed Efendi'nin risalesi sayesinde yapım süreci belgelenmiştir. Cami padişahın ölümünden sonra 5 Aralık 1755 tarihinde kardeşi III. Osman tarafından açıldı ve Osman'ın adına Nuruosmaniye (Osman'ın nuru) adını aldı. Külliyesinde medrese, kütüphane, imaret, türbe, sebil ve çeşme bulunur; bugün tamamen ayaktadır.

İkinci büyük eseri 1732 yılında yapılan Tophane Çeşmesi'dir. Tophane Meydanı'nda, Kılıç Ali Paşa Camii'nin yanında yükselen bu dört cepheli meydan çeşmesi, III. Ahmed Çeşmesi'nin üslubunu sürdürür; mermer üzerine çiçek ve meyve kabartmaları, Nahifi'nin kitabesi ve geniş saçağıyla dönemin en zarif çeşmelerinden biridir. Aynı yıl Azapkapı'da annesi adına Saliha Sultan Sebili, 1733 yılında Taksim Maksemi ve Hacı Beşir Ağa Çeşmesi yapıldı. Kabataş'ta Hekimoğlu Ali Paşa Çeşmesi (1732) de aynı dönemin ürünüdür.

Kütüphaneler I. Mahmud'un kültür siyasetinin merkezidir. 1740 yılında Ayasofya Camii'nin içinde, güney galerisinin altında Ayasofya Kütüphanesi kuruldu; çini kaplı duvarları ve tunç şebekeli kapısıyla bugün de yerindedir ve yazmaları Süleymaniye Kütüphanesi'ne taşınmıştır. 1742 yılında Fatih Camii'nde, 1754 yılında Galatasaray'da kütüphaneler açıldı. Cağaloğlu Hamamı (1741) Ayasofya Kütüphanesi'ne gelir sağlamak için yaptırıldı ve İstanbul'da yapılan son büyük çifte hamamdır. Hacı Beşir Ağa'nın Cağaloğlu'ndaki külliyesi (1745; cami, medrese, kütüphane, sebil, tekke) ve Eyüp'teki kütüphanesi de bu dönemin parçasıdır.

Kandilli Sarayı onarıldı ve padişah yazlarını Boğaz kıyısındaki bu sarayda geçirdi; Beşiktaş Sahilsarayı genişletildi. Sadabad, 1730 yıkımından sonra kısmen onarıldı ancak eski görkemine kavuşmadı. Bursa'da Ulucami'nin onarımı, Edirne Sarayı'nda düzenlemeler yapıldı.

Bilim ve edebiyatta Pirizade Mehmed Sahib Efendi'nin İbn Haldun çevirisi (Mukaddime'nin ilk beş bölümü, 1730'lar) dönemin en önemli fikri ürünüdür. İbrahim Müteferrika matbaasında basımı sürdürdü; Katip Çelebi'nin Cihannüma'sı (1732), Naima Tarihi (1734), Raşid ve Çelebizade tarihleri (1741) bu dönemde basıldı; Müteferrika 1732'de yazdığı Usulü'l-Hikem fi Nizami'l-Ümem adlı risalede Avrupa ordularının düzenini ve coğrafya bilgisinin önemini anlattı. Tarihçi Subhi Mehmed Efendi 1730-1743 yıllarının vakanüvis (resmi devlet tarihçisi) tarihini, Şemdanizade Süleyman Efendi dönemin muhalif tarihini yazdı. Şairler arasında Koca Ragıp Paşa, Haşmet ve Fıtnat Hanım öne çıktı; Ragıp Paşa aynı zamanda devlet adamıydı ve Kerden Antlaşması'nın müzakerecisiydi.

Musiki sarayda korundu. Padişah bizzat besteci olmasa da fasıllara katıldı; Tanburi İsak ve Kemani Yorgi gibi gayrimüslim sazendeler saray fasıllarında yer aldı. Padişahın kendisi Sebkati mahlasıyla şiir yazdı; şiirleri mecmualarda (şiir derlemeleri) yer alır ve dini, tasavvufi temalar taşır. Hat sanatında Hafız Osman ekolü sürdü; Yedikuleli Seyyid Abdullah ve Eğrikapılı Mehmed Rasim dönemin hattatlarıdır.

## Aile Hayatı, Eşleri ve Çocukları

I. Mahmud'un çocuğu olmadı. Otuz dört yaşına kadar kafeste yaşadığı için tahta çıkmadan çocuk sahibi olması yasaktı; tahta çıktıktan sonraki yirmi dört yılda da haremden çocuk kaydı yoktur. Bu durum çağdaşları tarafından da fark edildi ve bazı kaynaklar padişahın sağlığıyla ilgili söylentileri kaydeder; kesin bir açıklama yoktur. Çocuksuz olması, tahtın 1754'te kardeşi III. Osman'a, 1757'de amcasının oğlu III. Mustafa'ya geçmesine yol açtı.

Annesi Saliha Sultan, 1 Ekim 1730 tarihinden 21 Eylül 1739 tarihindeki ölümüne kadar dokuz yıl valide sultan (padişahın annesi, haremin başı) olarak yaşadı. Azapkapı'daki Saliha Sultan Sebili ve Çeşmesi (1732) ile İstanbul'un çeşitli semtlerinde çeşmeler yaptırdı; Yeni Cami'deki Turhan Sultan Türbesi'ne gömüldü. Kaynaklar onun oğlu üzerinde ölçülü bir etkisi olduğunu, devlet işlerine karışmadığını yazar.

Eşleri hakkında kaynaklar sınırlı bilgi verir. Başkadını Hace Alicenab Kadın'dır; padişahın hac vekaletini yerine getirmesi için hacca gönderildiği için Hace unvanını taşır ve Yeni Cami'de gömülüdür. Ayşe Kadın, Hatice Rami Kadın, Verdinaz Kadın, Hatem Kadın, Raziye Kadın ve Tiryal Hanım kaynaklarda adı geçen diğer eşleridir. Hatice Rami Kadın ve Verdinaz Kadın İstanbul'da kendi adlarına çeşmeler yaptırdı; Verdinaz Kadın'ın Kandilli'deki çeşmesi bugün ayaktadır. Bu kadınların kökeni hakkında kesin bilgi yoktur; Kafkasya kökenli oldukları genel kabul görür.

Kardeşi Osman ile ilişkisi mesafeliydi. Osman yirmi dört yıl boyunca kafeste kaldı ve Mahmud onu devlet işlerine hiç yaklaştırmadı; buna karşılık ona karşı bir şiddet eylemi de olmadı. Kız kardeşleri Ayşe, Emine, Safiye ve Emetullah Sultanlar saltanatı boyunca sarayla bağlarını sürdürdü; Safiye Sultan 1778'e kadar yaşadı ve dönemin en uzun ömürlü sultanı oldu.

Amcasının oğulları Şehzade Süleyman (1732'de öldü), Şehzade Mehmed, Şehzade Mustafa, Şehzade Bayezid ve Şehzade Abdülhamid kafeste yaşadı. I. Mahmud onlara ve amcası III. Ahmed'e iyi davrandı; III. Ahmed 1 Temmuz 1736 tarihinde öldüğünde cenazesini törenle kaldırttı. Harem düzeninde valide sultanın ölümünden sonra Darüssaade Ağası Hacı Beşir Ağa'nın gücü arttı ve harem yönetimi 1746'ya kadar onun elinde kaldı.

## Kişiliği, Görünüşü ve Günlük Hayatı

Çağdaş kaynaklar I. Mahmud'u orta boylu, sağlam yapılı ve sırtında hafif bir kamburluk olan bir kişi olarak tasvir eder; bazı kaynaklar onu bu yüzden Kambur Mahmud lakabıyla anar. Yüzü yuvarlak, sakalı kısa ve kumraldı. Yabancı elçilerin raporlarında sakin, ölçülü ve nazik bir hükümdar olarak geçer; Fransız elçisi Villeneuve onun dinlemeyi bildiğini ve kolay öfkelenmediğini yazar.

Karakterinin ayırt edici özelliği ılımlılığıdır. On beş sadrazam değiştirmesine rağmen hiçbirini öldürtmedi, amcasının ve kardeşinin hayatına dokunmadı. Patrona Halil'i ortadan kaldırırken gösterdiği kararlılık ise zayıf olmadığını kanıtladı. Devlet işlerini yakından izledi; Belgrad kuşatmasında her gün cepheden gelen raporları okuduğu ve barış şartlarını bizzat belirlediği anlatılır. Kararlarını sadrazam, şeyhülislam ve Darüssaade Ağası'nın görüşlerini dinledikten sonra verirdi.

Satranç en bilinen merakıydı; saray satranç ustalarıyla oynar, satranç kitaplarını toplatırdı. Musiki dinlemeyi severdi ve fasıllara katılırdı. Şiirde Sebkati mahlasını kullandı. Tebdil-i kıyafet (kıyafet değiştirerek kimliğini gizleme) ile İstanbul'da dolaşmayı alışkanlık haline getirdi; çarşıları gezer, fiyatları sorar, halkın şikayetlerini dinlerdi. Bu gezilerde gördüğü aksaklıklar için ertesi gün fermanlar çıkardığı kaydedilir. Boğaz'da kayıkla gezinti yapmayı ve Kandilli Sarayı'nda yaz geçirmeyi severdi.

Dindar bir padişahtı; cuma selamlıklarını (padişahın cuma namazına törenle gidişi) aksatmadı, ramazan aylarında camilerde hatim dinledi. Ölümü de bir cuma selamlığı dönüşünde gerçekleşti. Sağlığı son yıllarda bozuldu; kaynaklar 1750'lerde ayaklarında ağrı ve nefes darlığı çektiğini yazar. Son aylarında hasta olmasına rağmen cuma namazlarına gitmeyi sürdürdü.

## Ölümü ve Sonrası

I. Mahmud 13 Aralık 1754 tarihinde, cuma günü, hasta olmasına rağmen cuma namazı için saraydan çıktı. Namazdan sonra at üstünde Topkapı Sarayı'na dönerken Demirkapı girişinde attan düştü ve öldü. Kaynaklar ölüm sebebini kalp yetmezliği ya da uzun süredir çektiği hastalığın son aşaması olarak açıklar; ani ölüm şüphe uyandırmadı. Elli sekiz yaşındaydı ve yirmi dört yıl iki ay tahtta kalmıştı.

Aynı gün kardeşi Şehzade Osman kafesten çıkarılarak III. Osman adıyla tahta oturtuldu. I. Mahmud'un cenazesi Topkapı Sarayı'nda yıkandı, cenaze namazı kılındı ve Yeni Cami'deki Hatice Turhan Sultan Türbesi'ne, babası II. Mustafa ve amcası III. Ahmed'in yanına gömüldü. Bu türbe on sekizinci yüzyılın ilk yarısındaki dört padişahın (IV. Mehmed, II. Mustafa, III. Ahmed, I. Mahmud) ve daha sonra III. Osman'ın defin yeridir; bugün ziyarete açıktır.

Ölümünde Nuruosmaniye Camii tamamlanmak üzereydi; kardeşi camiyi bir yıl sonra açtı ve kendi adını verdi. Sadrazam Köse Bahir Mustafa Paşa görevini birkaç ay daha sürdürdü. I. Mahmud'un başlattığı Galatasaray Kütüphanesi ölüm yılında açılmıştı. Kandilli Sarayı, Taksim su yolu ve kütüphaneler halefine devredildi.

Saltanatının bitişi, Osmanlı Devleti'nin 1739-1768 arasındaki otuz yıllık barış döneminin ortasına denk gelir. Bu barış, kendisinden sonra gelen III. Osman ve III. Mustafa'nın ilk yıllarında sürdü ve 1768 Rus savaşıyla bitti. Tarihçiler I. Mahmud'un ölümüyle Osmanlı'nın bir Avrupa devletinden toprak geri aldığı son dönemin de kapandığını belirtir.

## Mirası ve Tarihçilerin Değerlendirmesi

Osmanlı tarihçileri I. Mahmud'a olumlu yaklaşır. Vakanüvis Subhi Mehmed Efendi ve İzzi Süleyman Efendi onun ölçülülüğünü, halkla temasını ve Belgrad zaferini över. Şemdanizade Süleyman Efendi, muhalif tarihinde bile padişahı değil sadrazamları ve saray ağalarını eleştirir. Ahmed Vasıf Efendi on sekizinci yüzyıl sonunda yazdığı tarihte Belgrad Antlaşması'nı bir diplomasi başarısı olarak kaydeder. Halk arasında Gazi Mahmud Han olarak anıldı; bu unvan 1739 zaferlerinden gelir.

Cumhuriyet dönemi tarihçileri onu Lale Devri ile Nizam-ı Cedid arasındaki köprü olarak değerlendirir. İsmail Hakkı Uzunçarşılı Osmanlı Tarihi'nde Belgrad Antlaşması'nı Karlofça'dan sonraki en önemli antlaşma sayar ve padişahın kişisel rolünü vurgular. Askeri tarih çalışmaları Humbaracı Ahmed Paşa'yı Osmanlı'daki ilk Batılı askeri danışman olarak ele alır ve hendesehaneyi modern askeri eğitimin başlangıcı sayar. Son dönem araştırmacılar I. Mahmud'un kütüphane siyasetini ve İstanbul'un su altyapısını öne çıkarır; 1740 kapitülasyonlarının uzun vadeli zararı ise eleştirilir.

Yabancı tarihçiler için I. Mahmud dönemi Belgrad Antlaşması ve Villeneuve'ün diplomasisi ile önemlidir. Avusturya tarihçileri 1737-1739 savaşını Habsburg ordusunun en kötü yönetilen savaşlarından biri olarak anlatır. Rus tarihçileri Münnich'in Kırım seferlerini ve Stavuçan'ı öne çıkarır. Nadir Şah üzerine yazan İran tarihçileri Osmanlı-İran savaşlarını Nadir'in kariyerinin dönüm noktaları arasında sayar; Topal Osman Paşa'nın 1733 zaferi bu literatürde Nadir'in tek büyük yenilgisi olarak geçer.

Popüler kültürde I. Mahmud az işlendi. Patrona Halil İsyanı bazı romanlarda ve tiyatro oyunlarında ele alındı; Reşat Nuri Güntekin'in ve Turan Oflazoğlu'nun eserlerinde dönem yansır. Televizyon dizilerinde henüz merkezde yer almadı. Nuruosmaniye Camii, Tophane Çeşmesi ve Ayasofya Kütüphanesi İstanbul'un turistik rehberlerinde onun adıyla anılır; Taksim semtinin adı onun su projesinden gelir.

Mirası üç başlıkta özetlenebilir: Belgrad Antlaşması ile kazanılan otuz yıllık barış, hendesehane ve humbaracı ocağıyla başlayan askeri modernleşme denemesi, kütüphaneler ve su yollarıyla İstanbul'a bıraktığı altyapı. Çocuksuz olması ise tahtın kardeşine ve amcasının oğullarına geçmesine yol açtı.

## Aynı Yıllarda Dünya

I. Mahmud'un saltanatı olan 1730-1754 yıllarında Avrupa iki veraset savaşı yaşadı. Lehistan Veraset Savaşı (1733-1738) Fransa ile Avusturya'yı karşı karşıya getirdi ve bu savaş Avusturya'yı Belgrad'da zayıf bıraktı. 1740'ta Avusturya İmparatoru VI. Karl'ın ölümüyle Maria Theresa tahta çıktı, Prusya Kralı II. Friedrich Silezya'yı işgal etti ve Avusturya Veraset Savaşı (1740-1748) başladı; savaş 1748 Aachen Antlaşması ile bitti. Rusya'da Çariçe Anna (1730-1740) ve Elizabeth (1741-1762) hüküm sürdü; Münnich'in Kırım seferleri Anna'nın dönemine aittir. İngiltere'de Walpole 1742'ye kadar hükümeti yönetti; 1745'te İskoçya'da Jakobit ayaklanması bastırıldı.

Doğuda Nadir Şah 1739'da Delhi'yi yağmaladı ve Babür İmparatorluğu'nu çökertti; 1747'de öldürüldü ve Ahmed Şah Dürrani Afganistan'ı kurdu. Çin'de Qianlong 1735'te tahta çıktı ve altmış yıl hüküm sürdü. Kuzey Amerika'da Georgia kolonisi 1733'te kuruldu; 1754'te Fransız-Kızılderili Savaşı başladı ve genç George Washington ilk çatışmasına girdi.

Düşünce ve bilimde Montesquieu 1748'de Kanunların Ruhu'nu, Linnaeus 1735'te Doğa Sistemi'ni yayımladı; Diderot'nun Ansiklopedisi 1751'de basılmaya başlandı, Benjamin Franklin 1752'de yıldırımın elektrik olduğunu gösterdi. Johann Sebastian Bach 1750'de öldü; Händel 1742'de Mesih oratoryosunu Dublin'de seslendirdi. Voltaire ve Rousseau yazılarıyla Aydınlanma'yı biçimlendiriyordu. Osmanlı'nın Belgrad'ı geri aldığı yıllarda Avrupa askeri düşüncesi Prusya'nın talim düzenini örnek alıyordu ve Humbaracı Ahmed Paşa bu düzeni İstanbul'a taşımaya çalışıyordu.

## Kronoloji (44 olay)

| Tarih | Olay |
| --- | --- |
| 2 Ağustos 1696 | Edirne'de doğdu; babası II. Mustafa, annesi Saliha Sultan. |
| 2 Ocak 1699 | Kardeşi Şehzade Osman (III. Osman) Edirne'de doğdu. |
| 22 Ağustos 1703 | Babası Edirne Vakası ile tahttan indirildi; yedi yaşında kafese girdi. |
| 28 Aralık 1703 | Babası II. Mustafa öldü. |
| 1720 | Amcasının oğullarının sünnet düğünü törenlerine katıldı. |
| 28 Eylül 1730 | Patrona Halil İsyanı başladı. |
| 1 Ekim 1730 | Amcası III. Ahmed tahttan çekildi; Mahmud otuz dört yaşında tahta çıktı (bazı kaynaklarda 20 Eylül 1730 veya 2 Ekim 1730). |
| 25 Kasım 1730 | Patrona Halil ve arkadaşları Topkapı Sarayı'nda öldürüldü. |
| 23 Ocak 1731 | Kabakulak İbrahim Paşa sadrazam oldu. |
| 1731 | Humbaracı Ahmed Paşa (Bonneval) humbaracı ocağını düzenlemekle görevlendirildi; Mart ayında ikinci isyan girişimi bastırıldı. |
| 16 Eylül 1731 | Kürican Muharebesi: Bağdat Valisi Ahmed Paşa Şah Tahmasb'ı yendi. |
| 12 Mart 1732 | Hekimoğlu Ali Paşa ilk kez sadrazam oldu. |
| 1732 | Tophane Çeşmesi, Saliha Sultan Sebili ve Taksim su yolu yapıldı; Katip Çelebi'nin Cihannüma'sı basıldı. |
| 19 Temmuz 1733 | Duyucum (Samarra) Muharebesi: Topal Osman Paşa Nadir'i yendi, Bağdat kuşatması kalktı. |
| 26 Ekim 1733 | Leylan (Kerkük) Muharebesi: Topal Osman Paşa yenildi ve öldü. |
| 1734 | Üsküdar'da hendesehane açıldı. |
| 19 Haziran 1735 | Arpaçay (Bağavard) Muharebesi: Köprülüzade Abdullah Paşa yenildi ve öldü; Kafkasya kaleleri düştü. |
| 1736 | İran ile İstanbul'da barış; Nadir şah oldu; Rusya Kırım'a girdi. |
| 17 Haziran 1736 | Orkapı (Perekop) Rus ordusu tarafından alındı; Azak Temmuz'da düştü. |
| 1 Temmuz 1736 | Amcası III. Ahmed öldü. |
| 7 Temmuz 1737 | Avusturya'nın Ostroviçe kuşatması başarısız kaldı. |
| 4 Ağustos 1737 | Banya Luka Muharebesi: Hekimoğlu Ali Paşa Avusturya ordusunu bozdu. |
| 1737 | Niş geri alındı. |
| 1738 | Orsova, Adakale ve Mehadiye alındı. |
| 22 Temmuz 1739 | Hisarcık (Grocka) Muharebesi: Avusturya ordusu yenildi, Belgrad kuşatıldı. |
| 28 Ağustos 1739 | Stavuçan Muharebesi: Münnich Osmanlı ordusunu yendi, Hotin düştü. |
| 18 Eylül 1739 | Belgrad Antlaşması: Belgrad, Kuzey Sırbistan ve Küçük Eflak geri alındı; Rusya Karadeniz'den uzak tutuldu. |
| 21 Eylül 1739 | Annesi Saliha Sultan öldü. |
| 28 Mayıs 1740 | Fransa'ya sürekli kapitülasyonlar verildi. |
| 1740 | Ayasofya Kütüphanesi kuruldu; İsveç ile dostluk antlaşması. |
| 1741 | Cağaloğlu Hamamı yapıldı; Said Mehmed Efendi Paris'e elçi gönderildi. |
| 1742 | Fatih Camii Kütüphanesi açıldı; Hekimoğlu Ali Paşa ikinci kez sadrazam oldu (21 Nisan - 4 Ekim). |
| 1743 | Nadir Şah'ın Musul kuşatması Hüseyin Paşa el-Celili'nin direnişiyle kaldırıldı. |
| 1744 | Nadir'in Kars kuşatması başarısız oldu; Yalova'da kağıt fabrikası kuruldu. |
| 9 Ağustos 1745 | Kars (Murad Tepe) Muharebesi: Yeğen Mehmed Paşa yenildi ve öldü. |
| 1745 | Hacı Beşir Ağa Külliyesi Cağaloğlu'nda tamamlandı. |
| 4 Eylül 1746 | Kerden Antlaşması: Kasr-ı Şirin sınırı yenilendi. |
| 1746 | Darüssaade Ağası Hacı Beşir Ağa öldü. |
| 1747 | İbrahim Müteferrika ve Humbaracı Ahmed Paşa öldü; Nadir Şah öldürüldü. |
| 1748 | Nuruosmaniye Camii'nin temeli atıldı. |
| 1750 | Hendesehane kapatıldı. |
| 1752 | Darüssaade Ağası Moralı Beşir Ağa idam edildi; Köse Bahir Mustafa Paşa sadrazam oldu. |
| 1754 | Galatasaray Kütüphanesi açıldı. |
| 13 Aralık 1754 | Cuma namazı dönüşünde Topkapı Sarayı Demirkapı girişinde öldü; Yeni Cami'deki Hatice Turhan Sultan Türbesi'ne gömüldü. |

## Savaşlar ve seferler (14)

Aşağıdaki tablo I. Mahmud döneminde yapılan savaş ve seferleri yıl sırasıyla verir.

| Yıl | Savaş veya sefer | Taraf | Sonuç |
| --- | --- | --- | --- |
| 1730 | Nihavend Muharebesi | İran (Nadir) | Osmanlı yenilgisi; Tahta çıkışından hemen önce; Hemedan ve Tebriz'in kaybı. |
| 1731 | Kürican Muharebesi | İran (Şah Tahmasb) | Osmanlı zaferi; Bağdat Valisi Ahmed Paşa Hemedan yakınında Safevi ordusunu yendi; 1732 antlaşmasını getirdi. |
| 1733 | Duyucum (Samarra) Muharebesi | İran (Nadir) | Osmanlı zaferi; Topal Osman Paşa Nadir'i yendi, Bağdat kuşatması kalktı (Ducum Muharebesi). |
| 1733 | Leylan (Kerkük) Muharebesi | İran (Nadir) | Osmanlı yenilgisi; Topal Osman Paşa savaşta öldü. |
| 1735 | Arpaçay Muharebesi (1735) | İran (Nadir) | Osmanlı yenilgisi; Bağavard/Yeğvard yakınında; Köprülüzade Abdullah Paşa öldü, Gence, Tiflis ve Revan düştü. |
| 1736 | Perekop Kuşatması (1736) | Rusya | Osmanlı-Kırım yenilgisi; Münnich Orkapı'yı aldı ve Bahçesaray'ı yaktı; Ruslar hastalık yüzünden çekildi. |
| 1736 | Azak'ın düşüşü | Rusya | Osmanlı yenilgisi; Lascy'nin kuşatması; Belgrad Antlaşması ile kale yıkılıp tarafsız bölge oldu. |
| 1737 | Ostroviçe Kuşatması (1737) | Avusturya | Osmanlı savunma başarısı; Avusturya kaleyi alamadı. |
| 1737 | Banya Luka Muharebesi | Avusturya | Osmanlı zaferi; Hekimoğlu Ali Paşa Bosna'yı kurtardı. |
| 1739 | Hisarcık Muharebesi | Avusturya | Osmanlı zaferi; Grocka'da Wallis'in ordusu yenildi; Belgrad kuşatıldı. |
| 1739 | Stavuçan Muharebesi | Rusya | Osmanlı yenilgisi; Münnich Hotin'i aldı (Stavuchany Muharebesi); Belgrad barışı savaşı bitirdi. |
| 1743 | Musul Kuşatması | İran (Nadir Şah) | Osmanlı savunma başarısı; Hüseyin Paşa el-Celili direndi; kaynaklarda Serine Boğazı Muharebesi olarak da geçen çarpışmalar bu kuşatmaya bağlıdır. |
| 1745 | Kars Savaşı (1745) | İran (Nadir Şah) | Osmanlı yenilgisi; Murad Tepe'de Yeğen Mehmed Paşa yenildi ve öldü. |
| 1745 | Musul çevresi çarpışmaları | İran (Nadir Şah) | sonuçsuz; İkinci İran savaşının son çarpışmaları. |

## Antlaşmalar (6)

| Yıl | Antlaşma | Taraf | Not |
| --- | --- | --- | --- |
| 1732 | Ahmed Paşa Antlaşması | İran (Şah Tahmasb) | Aras sınır; Tebriz İran'a, Gence, Tiflis, Revan Osmanlı'ya; Nadir tanımadı. |
| 1736 | İstanbul Antlaşması | İran (Nadir) | 1639 Kasr-ı Şirin sınırı yenilendi. |
| 1739 | Belgrad Antlaşması | Avusturya ve Rusya | Belgrad, Kuzey Sırbistan, Küçük Eflak geri alındı; Azak tarafsız bölge; Rusya Karadeniz'de gemi bulunduramaz; Villeneuve arabulucu. |
| 1740 | Fransız kapitülasyonları | Fransa | Ayrıcalıklar sürekli hale getirildi; yüzde üç gümrük, konsolosluk yargısı. |
| 1740 | İsveç dostluk antlaşması | İsveç | Dostluk ve ticaret. |
| 1746 | Kerden Antlaşması | İran (Nadir Şah) | Kasr-ı Şirin sınırı; Caferilik talebi reddedildi; karşılıklı elçilik. |

## Sadrazamları (15)

| Sadrazam | Görev yılları | Not |
| --- | --- | --- |
| Silahdar Damat Mehmet Paşa | 1730-1731 | İsyan sırasında atandı; 23 Ocak 1731'de azledildi. |
| Kabakulak İbrahim Paşa | 1731 | 23 Ocak - 11 Eylül 1731; isyancı avını yürüttü, sertliği yüzünden azledildi. |
| Topal Osman Paşa | 1731-1732 | Eylül 1731 - Mart 1732; azledildi, 1733'te Kerkük yakınında Nadir'e karşı savaşta öldü. |
| Hekimoğlu Ali Paşa | 1732-1735, 1742, 1755 | Üç kez sadrazam; İran savaşını yönetti, 1737'de Banya Luka'da Bosna valisi olarak zafer kazandı; 1758'de öldü. |
| Gürcü İsmail Paşa | 1735 | 14 Temmuz - 25 Aralık 1735; Arpaçay yenilgisinden sonra azledildi. |
| Silahdar Seyyid Mehmed Paşa | 1735-1737 | Rusya ve Avusturya savaşının başında; azledildi. |
| Muhsinzade Abdullah Paşa | 1737 | Ağustos - Aralık 1737; Niş'in geri alınmasından sonra azledildi. |
| Yeğen Mehmed Paşa | 1737-1739 | Orsova ve Adakale'yi aldı; Mart 1739'da azledildi, 1745'te Kars'ta öldü. |
| Hacı İvaz Mehmed Paşa | 1739-1740 | Hisarcık zaferi ve Belgrad Antlaşması; Haziran 1740'ta azledildi. |
| Nişancı Ahmed Paşa | 1740-1742 | 22 Temmuz 1740 - 7 Nisan 1742; barış dönemi, azledildi. |
| Seyyid Hasan Paşa | 1742-1746 | 4 Ekim 1742 - 10 Ağustos 1746; İran ile ikinci savaşı yönetti, azledildi. |
| Tiryaki Hacı Mehmed Paşa | 1746-1747 | 11 Ağustos 1746 - 24 Ağustos 1747; Kerden Antlaşması onaylandı, azledildi. |
| Seyyid Abdullah Paşa | 1747-1750 | 24 Ağustos 1747 - 2 Ocak 1750; azledildi. |
| Divitdar Mehmed Emin Paşa | 1750-1752 | Ocak 1750 - Temmuz 1752; azledildi. |
| Köse Mustafa Paşa | 1752-1755 | Köse Bahir Mustafa Paşa; 1 Temmuz 1752'de atandı, padişahın ölümünden sonra III. Osman döneminde 16 Şubat 1755'te azledildi; 1756 ve 1763-1765'te yeniden sadrazam oldu. |

## Eserleri (9)

| Eser | Tür | Yıl | Yer | Not |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Nuruosmaniye Camii | cami ve külliye | 1748-1755 | İstanbul, Çemberlitaş | Osmanlı barokunun ilk büyük örneği; I. Mahmud başlattı, III. Osman 5 Aralık 1755'te açtı; ayaktadır. |
| Tophane Çeşmesi | meydan çeşmesi | 1732 | İstanbul, Tophane Meydanı | Dört cepheli, mermer kabartmalı; ayaktadır. |
| Taksim su yolu ve Maksemi | su altyapısı | 1732-1733 | İstanbul, Belgrad Ormanı - Taksim | Topuzlu Bendi ve Bahçeköy kemerleri; Taksim Maksemi ayaktadır, semt adını buradan alır. |
| Saliha Sultan Sebili | sebil ve çeşme | 1732 | İstanbul, Azapkapı | Annesinin vakfı; ayaktadır. |
| Ayasofya Kütüphanesi | kütüphane | 1740 | İstanbul, Ayasofya | Çini kaplı, tunç şebekeli; yapı yerinde, yazmalar Süleymaniye Kütüphanesi'nde. |
| Cağaloğlu Hamamı | hamam | 1741 | İstanbul, Cağaloğlu | Kütüphaneye gelir için yapıldı; İstanbul'un son büyük çifte hamamı, bugün de çalışır. |
| Fatih Camii Kütüphanesi | kütüphane | 1742 | İstanbul, Fatih | Yazmalar Süleymaniye Kütüphanesi'ne taşındı. |
| Yalova Kağıt Fabrikası | imalathane | 1744 | Yalova | Müteferrika'nın girişimi; ilk Osmanlı kağıt fabrikası, 1747'den sonra durdu, kalıntısı yoktur. |
| Galatasaray Kütüphanesi | kütüphane | 1754 | İstanbul, Galatasaray | Ölüm yılında açıldı. |

## Tuğrası

- Okunuşu: Mahmud Han bin Mustafa el-muzaffer dâimâ
- Anlamı: Mustafa oğlu Mahmud Han, daima muzaffer

I. Mahmud'un tuğrası, on sekizinci yüzyıl ortasının olgun tuğra üslubunu taşır: üç elif (tuğ) yüksek ve düz, beyzeler (sol taraftaki iki yay) geniş, kollar sağa doğru uzun. Belgrad Antlaşması'nı ve Ayasofya Kütüphanesi vakfiyesini tasdik eden fermanlar bu tuğrayla çekildi.

## Sözleri

> Sebkatî mahlasıyla şiirler yazdı; musikiyle de uğraşır, tambur çalardı.
>
> (Tezkire kayıtları; tek başına alıntılanan doğrulanmış bir beyti yaygın değildir)

## Çağdaşları

| Kişi | Rol | Yıllar | Not |
| --- | --- | --- | --- |
| Humbaracı Ahmed Paşa (Comte de Bonneval) | Fransız kökenli ıslahatçı | 1675-1747 | Humbaracı ocağını yeniledi |
| Nadir Şah | İran şahı | 1736-1747 | Doğu sınırında uzun savaşlar, 1746 barışı |
| Anna İvanovna | Rus çariçesi | 1730-1740 | 1736-1739 Rus savaşının karşı tarafı |
| VI. Karl | Kutsal Roma imparatoru | 1711-1740 | Belgrad'ı Osmanlı'ya geri verdi |
| Hekimoğlu Ali Paşa | Sadrazam | 1732-1735 ve sonrası | İran savaşlarında zafer kazandı |
| Patrona Halil | İsyan önderi | ö. 1730 | I. Mahmud'un tahta çıkışını sağlayan isyanın başı; padişah onu öldürttü |

## İlkler ve enler

- **Belgrad'ı ikinci kez geri alan padişah** 1739 Belgrad Antlaşması
- **İlk askerî mühendis okulu** 1734 Üsküdar Hendesehanesi
- **Fransa'ya sürekli kapitülasyon** 1740
- **Taksim su tesislerini yaptıran padişah** 1732; Taksim adı buradan gelir
- **Ayasofya ve Fatih kütüphanelerinin banisi** 1740 ve 1742

## Aile ağacı

- Babası: II. Mustafa (22. Osmanlı padişahı; 1703 Edirne Vakası ile tahttan indirildi)
- Annesi: Saliha Sultan (1680 civarı İstanbul doğumlu; 1730-1739 valide sultan; Azapkapı Saliha Sultan Sebili'nin banisi)

### Ataları (19 kuşak)

| Kuşak | Ata | Not |
| --- | --- | --- |
| 1 | II. Mustafa | 1664-1703, 22. padişah |
| 2 | IV. Mehmed | 1642-1693, 19. padişah |
| 3 | Sultan İbrahim | 1615-1648, 18. padişah |
| 4 | I. Ahmed | 1590-1617, 14. padişah |
| 5 | III. Mehmed | 1566-1603, 13. padişah |
| 6 | III. Murad | 1546-1595, 12. padişah |
| 7 | II. Selim | 1524-1574, 11. padişah |
| 8 | Kanuni Sultan Süleyman | 1494-1566, 10. padişah |
| 9 | Yavuz Sultan Selim | 9. padişah |
| 10 | II. Bayezid | 8. padişah |
| 11 | Fatih Sultan Mehmed | 7. padişah, Fatih |
| 12 | II. Murad | 6. padişah |
| 13 | Çelebi Mehmed | 5. padişah |
| 14 | Yıldırım Bayezid | 4. padişah |
| 15 | Murad Hüdavendigar | 3. padişah |
| 16 | Orhan Gazi | 2. padişah |
| 17 | Osman Gazi | kurucu |
| 18 | Ertuğrul Gazi | Kayı boyu beyi |
| 19 | Süleyman Şah | geleneksel rivayete göre Ertuğrul'un babası |

### Eşleri (7)

- Hace Alicenab Kadın: başkadın; padişah adına hacca gitti; Yeni Cami'de gömülü
- Ayşe Kadın: kaynaklarda adı geçer
- Hatice Rami Kadın: İstanbul'da adına çeşme yaptırdı
- Verdinaz Kadın: Kandilli'deki çeşmesi ayaktadır
- Hatem Kadın: kaynaklarda adı geçer
- Raziye Kadın: kaynaklarda adı geçer
- Tiryal Hanım: kaynaklarda adı geçer

### Kardeşleri (6)

- III. Osman: öz olmayan kardeşi (annesi Şehsuvar Sultan), halefi; 1699-1757, 25. padişah
- Ayşe Sultan: kız kardeşi; Köprülüzade Numan Paşa'nın eşi
- Emine Sultan: kız kardeşi; Çorlulu Ali Paşa, Recep Paşa ve Abdullah Paşa ile evlendi; 1739'da öldü
- Safiye Sultan: kız kardeşi; 1696-1778; Maktulzade Ali Paşa, Mirzazade Mehmed Paşa, Koca Bekir Paşa ile evlendi
- Emetullah Sultan: kız kardeşi; 1701-1727; Osman Paşa'nın eşi
- Şehzade Ahmed, Hasan, Hüseyin, Mehmed, Murad, Selim: küçük yaşta ölen erkek kardeşleri

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Nuruosmaniye Camii'ni III. Osman yaptırdı.
  Doğru: Caminin temelini 1748'de I. Mahmud attı ve yapının büyük kısmı onun saltanatında bitti. III. Osman camiyi 5 Aralık 1755'te açtı ve kendi adını verdi; adı bu yüzden Osman'a bağlanır.
- Yanlış: I. Mahmud Patrona Halil'in kuklasıydı.
  Doğru: İsyancıların baskısı iki ay sürdü. 25 Kasım 1730'da Patrona Halil'i ve yandaşlarını sarayda öldürterek isyanı bitirdi ve yirmi dört yıl güçlü bir otoriteyle hüküm sürdü.
- Yanlış: Belgrad Antlaşması ile Osmanlı toprak kaybetti.
  Doğru: Tam tersi: 1739 Belgrad Antlaşması ile Belgrad, Kuzey Sırbistan ve Küçük Eflak Avusturya'dan geri alındı. Osmanlı'nın bir Avrupa devletinden toprak geri aldığı son büyük antlaşmadır.
- Yanlış: I. Mahmud sadrazamlarını idam ettirdi.
  Doğru: On beş sadrazam değiştirdi ama hiçbirini idam ettirmedi; saltanatındaki tek büyük idam Darüssaade Ağası Moralı Beşir Ağa'dır (1752). Bu ılımlılık on sekizinci yüzyıl padişahları arasında istisnadır.
- Yanlış: Tahta çıkış tarihi 20 Eylül 1730'dur.
  Doğru: Kaynakların çoğu cülusu 1 Ekim 1730 (bazıları 2 Ekim) olarak verir; 20 Eylül tarihi eski takvim çevriminden kaynaklanır. Patrona Halil İsyanı 28 Eylül 1730'da başladığı için 20 Eylül tarihi olayların sırasına uymaz.

## Sıkça sorulan sorular

### I. Mahmud'un annesi kimdir?

Annesi Saliha Sultan'dır. 1680 yılı civarında doğduğu ve İstanbul'dan saraya alındığı kaydedilir; kökeni kesin bilinmez. 1730-1739 yılları arasında valide sultan oldu, Azapkapı'daki Saliha Sultan Sebili'ni yaptırdı ve 21 Eylül 1739 tarihinde öldü. Künyeye göre babası II. Mustafa, annesi Saliha Sultan; I. Mahmud 2 Ağustos 1696, Edirne tarihinde doğdu.

### I. Mahmud'un ıslahatçısı Humbaracı Ahmed Paşa kimdir?

Humbaracı Ahmed Paşa, Osmanlı'ya sığınıp Müslüman olan Fransız asıllı Avusturya generali Comte de Bonneval'dir. I. Mahmud 1731 yılında ona humbaracı ocağını Avrupa usulünde düzenleme görevi verdi; 1734'te Üsküdar'da hendesehane açıldı. 1747'de İstanbul'da öldü. Kronoloji kaydı, 1 Ekim 1730: Amcası III. Ahmed tahttan çekildi; Mahmud otuz dört yaşında tahta çıktı (bazı kaynaklarda 20 Eylül 1730 veya 2 Ekim 1730).

### Belgrad Antlaşması I. Mahmud döneminde mi imzalandı?

Belgrad Antlaşması I. Mahmud döneminde, 18 Eylül 1739 tarihinde imzalandı. Avusturya, Pasarofça ile aldığı Belgrad, Kuzey Sırbistan ve Küçük Eflak'ı geri verdi; Rusya Azak'ı yıkmayı ve Karadeniz'de gemi bulundurmamayı kabul etti. Fransız elçisi Villeneuve arabuluculuk yaptı ve Fransa 1740'ta sürekli kapitülasyonlarla ödüllendirildi.

### I. Mahmud nasıl öldü?

13 Aralık 1754 tarihinde cuma namazı dönüşünde Topkapı Sarayı'nın Demirkapı girişinde at üstünde öldü. Uzun süredir hastaydı; kaynaklar ölüm sebebini kalp yetmezliği olarak açıklar. Elli sekiz yaşındaydı. Künyedeki ölüm kaydı: 13 Aralık 1754, Topkapı Sarayı Demirkapı, İstanbul (58 yaşında). Defin yeri: Hatice Turhan Sultan Türbesi, Yeni Cami, İstanbul.

### I. Mahmud kimin oğludur?

I. Mahmud, II. Mustafa ile Saliha Sultan'ın oğludur. Babası II. Mustafa: 22. Osmanlı padişahı; 1703 Edirne Vakası ile tahttan indirildi. Annesi Saliha Sultan: 1680 civarı İstanbul doğumlu; 1730-1739 valide sultan; Azapkapı Saliha Sultan Sebili'nin banisi. Künyeye göre babası II. Mustafa, annesi Saliha Sultan; I. Mahmud 2 Ağustos 1696, Edirne tarihinde doğdu.

### I. Mahmud'un çocuğu var mıydı?

Hayır, çocuğu olmadı. Yirmi yedi yıl kafeste yaşadığı için tahta çıkmadan önce çocuk sahibi olması yasaktı; saltanatında da haremden çocuk kaydı yoktur. Bu yüzden taht önce kardeşi III. Osman'a, sonra amcasının oğlu III. Mustafa'ya geçti.

### I. Mahmud'un türbesi nerede?

Mezarı İstanbul Eminönü'nde Yeni Cami'nin yanındaki Hatice Turhan Sultan Türbesi'ndedir. Babası II. Mustafa ve amcası III. Ahmed'in yanına gömüldü; kardeşi III. Osman da aynı türbededir. I. Mahmud 13 Aralık 1754, Topkapı Sarayı Demirkapı, İstanbul (58 yaşında) tarihinde öldü; künyedeki defin kaydı: Hatice Turhan Sultan Türbesi, Yeni Cami, İstanbul.

### I. Mahmud kaç yaşında tahta çıktı?

Otuz dört yaşında tahta çıktı. 2 Ağustos 1696 tarihinde doğdu ve Patrona Halil İsyanı sırasında amcası III. Ahmed'in tahttan çekilmesiyle 1 Ekim 1730 tarihinde padişah oldu. Tahta çıkmadan önce yirmi yedi yılını kafeste geçirmişti. I. Mahmud 2 Ağustos 1696, Edirne tarihinde doğdu; saltanatı 1 Ekim 1730 (bazı kaynaklarda 20 Eylül 1730) - 13 Aralık 1754 (24 yıl 2 ay).

### I. Mahmud kaç yıl tahtta kaldı?

Yirmi dört yıl iki ay tahtta kaldı. Saltanatı 1 Ekim 1730 tarihinde başladı ve 13 Aralık 1754 tarihindeki ölümüyle bitti. On sekizinci yüzyılın en uzun saltanatlarından biridir. I. Mahmud'un saltanat aralığı: 1 Ekim 1730 (bazı kaynaklarda 20 Eylül 1730) - 13 Aralık 1754 (24 yıl 2 ay). Selefi III. Ahmed, halefi III. Osman.

### I. Mahmud'dan sonra tahta kim geçti?

I. Mahmud'dan sonra tahta III. Osman geçti; III. Osman'ın saltanatı 13 Aralık 1754 - 30 Ekim 1757 (2 yıl 10 ay). III. Osman 2 Ocak 1699, Edirne tarihinde doğmuştu ve 25. padişah olarak tahta çıktı. Künyedeki halef kaydı: III. Osman.

### I. Mahmud'un ıslahatları nelerdir?

I. Mahmud, Humbaracı Ahmed Paşa (Comte de Bonneval) eliyle humbaracı ocağını Avrupa düzenine soktu ve 1734'te Üsküdar'da Hendesehane adlı ilk askerî mühendis okulunu açtı. Fransa'ya 1740 kapitülasyonlarını sürekli hale getirdi, Belgrad'ı geri aldı. Taksim su tesisleri, Ayasofya ve Fatih kütüphaneleri, Nuruosmaniye'nin temeli onun dönemine aittir.

### Patrona Halil İsyanı'nı I. Mahmud mu bastırdı?

I. Mahmud bastırdı. 25 Kasım 1730 tarihinde Patrona Halil ve arkadaşlarını İran seferi görüşmesi bahanesiyle Topkapı Sarayı'na çağırdı ve orada öldürttü. Kırım Hanı Kaplan Giray ve Pehlivan Halil Ağa bu planda rol aldı; şehirdeki isyancı avı haftalarca sürdü. Kronoloji kaydı, 28 Eylül 1730: Patrona Halil İsyanı başladı.

### Nuruosmaniye Camii'ni I. Mahmud mu yaptırdı?

Nuruosmaniye Camii'nin yapımını I. Mahmud 1748 yılında başlattı; caminin tamamlanmasından önce öldü ve kardeşi III. Osman camiyi 5 Aralık 1755 tarihinde açarak kendi adını verdi. Cami, Osmanlı mimarisinde barok üslubun ilk büyük örneğidir ve Çemberlitaş'ta Kapalıçarşı'nın yanındadır. Kronoloji kaydı, 1 Ekim 1730: Amcası III. Ahmed tahttan çekildi; Mahmud otuz dört yaşında tahta çıktı (bazı kaynaklarda 20 Eylül 1730 veya 2 Ekim 1730).

### I. Mahmud hangi savaşları kazandı?

Döneminde 1731 Kürican, 1733 Duyucum (Samarra), 1737 Banya Luka ve 1739 Hisarcık savaşları kazanıldı; 1737'de Niş, 1738'de Orsova ve 1739'da Belgrad geri alındı. Kayıplar ise 1733 Leylan, 1735 Arpaçay, 1739 Stavuçan ve 1745 Kars savaşlarıdır. Padişah hiçbir sefere bizzat katılmadı.

### Taksim adı I. Mahmud'un su tesisinden mi gelir?

Taksim adı I. Mahmud'un 1732-1733 yıllarında yaptırdığı su dağıtım yapısından (maksem) gelir. Belgrad Ormanı'ndaki bentlerden gelen su bu yapıda kollara ayrılarak (taksim edilerek) Beyoğlu, Galata ve Kasımpaşa'ya dağıtıldı. Taksim Maksemi bugün meydanın köşesinde durur. Kronoloji kaydı, 1732: Tophane Çeşmesi, Saliha Sultan Sebili ve Taksim su yolu yapıldı; Katip Çelebi'nin Cihannüma'sı basıldı.

## İlgili padişahlar

- Selefi: [III. Ahmed](https://com.com.tr/ansiklopedi/3-ahmed)
- Halefi: [III. Osman](https://com.com.tr/ansiklopedi/3-osman)
- Tüm liste: [Osmanlı Padişahları](https://com.com.tr/ansiklopedi/osmanli-padisahlari.md)

Son güncelleme: 3 Eylül 2026

[Canlı sayfa](https://com.com.tr/ansiklopedi/1-mahmud) · [Ansiklopedi](https://com.com.tr/ansiklopedi.md)

---
COM (https://com.com.tr) · AI: https://com.com.tr/llms.txt