# II. Mahmud

Osmanlıca: محمود ثانى (Mahmûd-ı Sânî (Adlî))

II. Mahmud, 1808-1839 yılları arasında hüküm süren 30. Osmanlı padişahı ve Yeniçeri Ocağı'nı kaldıran reformcu hükümdardır. Tanzimat'ın yolunu açtı.

Diğer adları: İkinci Mahmud, Sultan II. Mahmud, Adli, Gavur Padişah, 2. Mahmut, II.Mahmut, Mahmud II

## Künye

| Alan | Değer |
| --- | --- |
| Doğum | 20 Temmuz 1785, İstanbul (Topkapı Sarayı) (Hicri 12 Ramazan 1199) |
| Ölüm | 1 Temmuz 1839, İstanbul, Çamlıca (53 yaşında, verem) (Hicri 17 Rebiülahir 1255) |
| Saltanat | 28 Temmuz 1808 - 1 Temmuz 1839 (31 yıl) |
| Sıra | 30. padişah |
| Babası | I. Abdülhamid |
| Annesi | Nakşidil Sultan |
| Selefi | IV. Mustafa |
| Halefi | Sultan Abdülmecid |
| Defin | II. Mahmud Türbesi, Divanyolu, İstanbul |
| Lakabı | Adli; halk arasında Gavur Padişah |

## Giriş

II. Mahmud, 28 Temmuz 1808'den 1 Temmuz 1839'a kadar otuz bir yıl hüküm süren 30. Osmanlı padişahıdır. Babası I. Abdülhamid, annesi Nakşidil Sultan'dır. Alemdar Mustafa Paşa'nın saray baskınıyla, kardeşi IV. Mustafa'nın yerine tahta çıktı. Tahta çıktığı gün amcasının oğlu III. Selim öldürülmüş, kendisi son anda kurtulmuştu; dört ay sonra kardeşini de öldürterek hanedanın hayattaki tek erkeği olarak kaldı. Saltanatı Osmanlı tarihinin en büyük dönüşüm dönemlerinden biridir. 1826'da Vaka-i Hayriye ile beş yüzyıllık Yeniçeri Ocağı'nı kaldırdı, yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusunu kurdu. Tımar sistemini lağvetti, müsadereyi kaldırdı, nezaretler (bakanlıklar) kurdu, ilk resmi gazeteyi çıkardı, ilk nüfus sayımını yaptırdı, Harbiye ve Tıbbiye'yi açtı, memurlara fes ve setre giydirdi. Bu reformlar ona halk arasında Gavur Padişah lakabını, tarihçiler arasında ise Tanzimat'ın mimarı unvanını kazandırdı. Dış siyasette dönemi ağır kayıplarla geçti. Bükreş Antlaşması ile Besarabya (1812), Yunan isyanı ve Navarin baskını (1827), Edirne Antlaşması (1829) ile Yunanistan'ın bağımsızlığı (1830), Fransa'nın Cezayir'i işgali (1830), Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın Konya'ya kadar ilerlemesi (1832) ve Nizip yenilgisi (1839) onun saltanatına rastlar. Sırbistan özerklik kazandı, Hünkar İskelesi Antlaşması ile Rusya'ya bağımlılık arttı, Balta Limanı Antlaşması ile ekonomi dış rekabete açıldı. II. Mahmud verem hastalığından, 1 Temmuz 1839'da elli üç yaşında öldü. Divanyolu'ndaki türbesi bugün İstanbul'un en çok ziyaret edilen hanedan türbelerindendir. Oğulları Sultan Abdülmecid ve Sultan Abdülaziz padişah oldu; bugünkü Osmanlı hanedanının bütün üyeleri onun soyundan gelir.

## Doğumu, Ailesi ve Şehzadelik Yılları

II. Mahmud 20 Temmuz 1785'te İstanbul'da, Topkapı Sarayı'nda doğdu. Babası, o sırada altmış yaşında olan I. Abdülhamid'dir. Annesi Nakşidil Sultan, 1761 dolaylarında doğmuş Gürcü kökenli bir cariyedir; oğlunun tahta çıkmasıyla valide sultan oldu, 22 Ağustos 1817'de İstanbul'da öldü ve Fatih Camii haziresine, oğlunun yaptırdığı türbeye gömüldü. Nakşidil'in Fransız asıllı Aimée du Buc de Rivéry olduğu yolundaki anlatı 19. yüzyılda Avrupa'da yayılmıştır; Osmanlı kaynakları ve modern araştırmalar bunu doğrulamaz.

Babası öldüğünde Mahmud üç yaşındaydı. 7 Nisan 1789'da amcasının oğlu III. Selim tahta çıktı. Mahmud ile ağabeyi Mustafa, saray geleneğine göre haremdeki Şimşirlik dairesinde (kafes; şehzadelerin gözetim altında tutulduğu bölüm) yaşadı. III. Selim, yeğenlerinden özellikle Mahmud'a yakınlık gösterdi. Ona hocalar tuttu, musiki ve hat öğrenmesini sağladı, devlet işleri hakkında konuştu. Bu yakınlık, Mahmud'un sonradan reformcu bir hükümdar olmasında Selim'in etkisini gösteren en önemli kanıt sayılır.

Şehzadelik yıllarında Mahmud'a Kur'an, hadis, Arapça, Farsça, Osmanlı tarihi ve hat dersleri verildi. Hat sanatında ta'lik ve sülüs yazıda ustalaştı; imzaladığı levhalar bugün müzelerde durur. Musikide şarkı ve tavşanca formunda besteleri, Adli mahlasıyla yazdığı şiirleri vardır. Yay çekmede ve cirit oyununda ustaydı; Okmeydanı'nda rekor kıran atışlarının menzil taşları dikildi.

Kardeşleri arasında öz kardeşi yoktu. Üvey ağabeyi IV. Mustafa (8 Eylül 1779 doğumlu, annesi Ayşe Sineperver Sultan) veliahttı. Üvey kız kardeşleri Esma Sultan (1778-1848) ve Hibetullah Sultan (1789-1841), Mahmud'un saltanatında sarayın en nüfuzlu kadınları arasına girdi. Esma Sultan'ın Çamlıca'daki köşkü, Mahmud'un son günlerini geçirdiği yer olacaktır.

Mahmud'un gençliği, Nizam-ı Cedid (III. Selim'in kurduğu Batı tarzı yeni ordu ve ona bağlı reformlar) tartışmalarının gölgesinde geçti. 25 Mayıs 1807'de Kabakçı Mustafa İsyanı başladı, 29 Mayıs 1807'de Selim tahttan indirildi, ağabeyi IV. Mustafa tahta çıktı. Mahmud, yeni padişahın saltanatında kafeste kaldı; Selim ile aynı dairede, aynı gözetim altında on dört ay geçirdi.

## Tahta Çıkışı: 28 Temmuz 1808

1808 yazında Rusçuk ayanı Alemdar Mustafa Paşa, III. Selim'i yeniden tahta çıkarmak için yaklaşık on beş bin kişilik Rumeli kuvvetiyle İstanbul'a geldi. 19 Temmuz'da şehre girdi, Kabakçı İsyanı'nın önderlerini tasfiye etti. 28 Temmuz 1808 sabahı Topkapı Sarayı'na yürüdü ve Selim'in kendisine teslim edilmesini istedi. IV. Mustafa, tahtını korumak için Selim'in ve Mahmud'un öldürülmesini emretti.

III. Selim, Şimşirlik dairesinde öldürüldü. Mahmud'un kurtuluşu, hanedan geleneğinde Cevri Kalfa adlı bir cariyeye bağlanır: Cevri Kalfa, katillerin gözüne mangal külü savurarak zaman kazandırdı ve Mahmud dam üzerinden kaçırılarak saklandı. Alemdar, Selim'in cesediyle karşılaşınca Mahmud'un aranmasını emretti; Mahmud bulundu ve aynı gün, 28 Temmuz 1808'de, yirmi üç yaşında tahta oturdu. Kılıç kuşanma töreni Eyüp Sultan'da yapıldı.

IV. Mustafa tahttan indirildi ve sarayda gözetim altına alındı. Alemdar Mustafa Paşa 29 Temmuz 1808'de sadrazam oldu. Yeni padişah, tahta çıkarken kendisini iktidara taşıyan ayan ordusuna ve III. Selim'in reform kadrolarına (Rusçuk Yaranı) bağımlıydı. İlk aylarda gerçek güç Alemdar'daydı; Mahmud, Selim'in öldürülmesinin sarsıntısını yaşayan genç bir hükümdardı.

Bazı kayıtlar, saltanatının başlangıcını 15 Kasım 1808 olarak gösterir. Bunun nedeni, o tarihe kadar IV. Mustafa'nın hayatta olması ve yeniçerilerin onu yeniden tahta çıkarma ihtimalinin sürmesidir. Tarihçilerin büyük çoğunluğu cülus tarihini 28 Temmuz 1808 olarak kabul eder; 15 Kasım 1808, Alemdar Vakası'nın başladığı ve Mahmud'un saltanatının rakipsiz hale geldiği günlerin başlangıcıdır.

Cevri Kalfa, Mahmud'un saltanatı boyunca hazinedar ustalığına yükseldi ve padişah onun adına Sultanahmet'te bir sıbyan mektebi ve çeşme yaptırdı (1819). Bu yapı, cülus hikayesinin somut hatırasıdır.

## Alemdar Mustafa Paşa, Sened-i İttifak ve Alemdar Vakası

Alemdar Mustafa Paşa'nın üç buçuk aylık sadareti, II. Mahmud'un ilk dönemini belirledi. Alemdar önce III. Selim'in katillerini cezalandırdı, Kabakçı'nın adamlarını dağıttı ve Nizam-ı Cedid kadrolarını göreve döndürdü. Ardından Rumeli ve Anadolu'nun büyük ayanlarını İstanbul'a çağırdı. Eylül-Ekim 1808'de Kağıthane'de yapılan toplantıda Sened-i İttifak (ittifak belgesi) imzalandı; kaynaklarda imza tarihi olarak 29 Eylül ve 7 Ekim 1808 verilir.

Sened-i İttifak, padişah ile ayanlar arasında karşılıklı yükümlülükler kuran bir belgedir. Ayanlar padişaha bağlılık, asker toplamada yardım ve vergilerin düzenli ödenmesi sözü veriyor; buna karşılık merkez, ayanların haklarına ve varlıklarına saygı göstereceğini, sadrazamın keyfi uygulamalarına karşı ayanların itiraz edebileceğini kabul ediyordu. Belge, Osmanlı tarihinde hükümdarın yetkisini yazılı olarak sınırlayan ilk metin sayılır ve bazı hukuk tarihçileri onu anayasal gelişmenin başlangıcı olarak görür. II. Mahmud belgeyi imzaladı, ancak onu hiçbir zaman benimsemedi; Alemdar'ın ölümünden sonra uygulanmadı.

Alemdar, Ekim 1808'de Nizam-ı Cedid'i Sekban-ı Cedid adıyla yeniden kurdu. Yeniçerilere ocağa dokunulmayacağı söylendi, ama yeni ordunun kurulması ve Rumeli askerinin başkentte kalması ocakta tepki yarattı. Alemdar'ın sert ve kibirli tutumu, İstanbul halkının Rumeli askerinden hoşnutsuzluğu ve ulemanın bir kısmının muhalefeti birleşti.

15 Kasım 1808 gecesi yeniçeriler Bab-ı Ali'yi bastı. Alemdar sadaret konağında kuşatıldı; 16 Kasım'da barut mahzenini ateşleyerek kendisiyle birlikte çok sayıda yeniçeriyi öldürdü. İsyancılar IV. Mustafa'nın yeniden tahta çıkarılmasını isteyince II. Mahmud, 17 Kasım 1808'de ağabeyini boğdurttu. Sekbanlar ile yeniçeriler şehirde birkaç gün çarpıştı; Kaptanıderya Seyyid Ali Paşa yeniçeri kışlalarını denizden topa tuttu. Mahmud, Sekban-ı Cedid'i kaldırmayı kabul ederek ayaklanmayı bitirdi.

Alemdar Vakası, II. Mahmud'a iki ders verdi: reform, ocağı kaldırmadan yapılamazdı ve ocak, hazırlıksız karşıya alınamazdı. Sonraki on sekiz yılını bu hazırlığa ayırdı. Alemdar'ın cesedi Yedikule civarında bir çukura atılmıştı; Mahmud 1826'da ocağı kaldırdıktan sonra kemiklerini Zeynep Sultan Camii haziresine naklettirdi.

## İç Siyaset ve Devlet Yönetimi

II. Mahmud'un iç siyasetinin ilk hedefi, merkezi otoriteyi taşradaki ayanlara karşı yeniden kurmaktı. 1808'den 1820'lere kadar ayan hanedanları tek tek tasfiye edildi. Anadolu'da Karaosmanoğulları ve Çapanoğulları merkezle uzlaşarak güç kaybetti; Rumeli'de Tirsiniklioğlu ve Pazvantoğlu mirası dağıtıldı. En büyük mücadele Yanya Valisi Tepedelenli Ali Paşa ile oldu: 1820'de asi ilan edildi, Hurşid Ahmed Paşa komutasındaki ordu Yanya'yı kuşattı, Ali Paşa 24 Ocak 1822'de öldürüldü. Tepedelenli'nin çökertilmesi Yunan isyanının önünü açtıysa da merkezileşme için dönüm noktası oldu. Bağdat'ta Kölemen valilerinin son temsilcisi Davud Paşa 1831'de görevden alındı; Mısır'da Kavalalı Mehmed Ali Paşa ise tasfiye edilemedi.

Sadrazamlık makamı bu dönemde sık el değiştirdi. Otuz bir yılda on sekiz sadrazam görev yaptı; Benderli Ali Paşa 1821'de dokuz gün sonra azledilip idam edildi. Mahmud, 1826'dan sonra sadrazamın yetkilerini daraltarak yürütmeyi doğrudan kendine ve yeni kurduğu nezaretlere bağladı. 1835-1838 arasında Umur-ı Mülkiye Nezareti (sonra Dahiliye), Umur-ı Hariciye Nezareti, Maliye Nezareti ve Evkaf Nezareti kuruldu; sadrazama 1838'de kısa süre başvekil unvanı verildi.

Yasama ve danışma işleri için 24 Mart 1838'de Meclis-i Vala-yı Ahkam-ı Adliye (yüksek yargı ve kanun tasarıları meclisi) ile Dar-ı Şura-yı Bab-ı Ali (Bab-ı Ali danışma meclisi) kuruldu. Dar-ı Şura-yı Askeri ordu işlerini görüşüyordu. Bu meclisler, Tanzimat döneminin kanun yapma mekanizmasının çekirdeği oldu. Memurlar için 1838'de Ceza Kanunnamesi çıkarıldı; rüşvet ve görevi kötüye kullanma suç sayıldı, memurlara düzenli maaş bağlandı, müsadere (devletin ölen ya da azledilen memurun malına el koyması) 1826'dan itibaren kaldırıldı.

Ulema ile ilişkilerinde Mahmud dikkatli davrandı. Vaka-i Hayriye'de şeyhülislamın fetvasını aldı, Bektaşi tekkelerini kapatırken ulemanın desteğine dayandı. Evkaf Nezareti'nin kurulmasıyla vakıf gelirleri devlet denetimine alındı; bu, ulemanın mali özerkliğini daralttı. Şeyhülislamlık makamı Bab-ı Meşihat adıyla ayrı bir daireye taşındı.

Büyük iç isyanlar da dönemi belirledi. Sırp isyanı 1813'te bastırıldı, 1815'te yeniden başladı ve özerklikle sonuçlandı. 1831'de Bosna'da Hüseyin Kapetan Gradaščević, yeniçerilerin kaldırılmasına ve reformlara karşı ayaklandı; 18 Temmuz 1831'de Kosova'da sadrazam ordusunu yendi, 1832'de Mahmud'un kuvvetleri isyanı bastırdı. Arnavutluk'ta Mustafa Paşa Buşatlı 1831'de yenildi. Güneydoğu Anadolu'da Kürt beyleri 1834-1836'da Reşid Mehmed Paşa'nın harekatıyla merkeze bağlandı; Midyat 1835'te alındı. 1831'de ilk genel nüfus sayımı yapıldı ve erkek nüfus kaydedildi; muhtarlık teşkilatı 1829'da İstanbul'da, sonra taşrada kuruldu. 1834'te posta teşkilatı, aynı yıl redif (yedek) askerlik düzeni kuruldu.

## Vaka-i Hayriye: Yeniçeri Ocağı'nın Kaldırılması

II. Mahmud ocağı kaldırmayı 1808'den beri düşünüyordu; 1826'ya kadar hazırlık yaptı. Ocağa bağlı ağaları kendine bağladı, topçu ve humbaracı ocaklarını güçlendirdi, ulemanın önde gelenlerini yanına çekti. Yunan isyanında yeniçerilerin başarısızlığı ve Mısır askerinin Mora'daki başarısı, ocağın gereksizliğini kamuoyu nezdinde gösterdi.

25 Mayıs 1826'da Eşkinci Ocağı kuruldu: her yeniçeri ortasından seçilen askerlerin Avrupa usulü talim göreceği yeni bir birlik. Şeyhülislam Kadızade Mehmed Tahir Efendi ve ulema, talimin şeriata uygun olduğuna dair fetva verdi. Yeniçeriler bunu Nizam-ı Cedid'in geri gelişi olarak gördü. 14-15 Haziran 1826 gecesi Et Meydanı'nda kazan kaldırdılar (yeniçerilerin isyan işareti).

II. Mahmud bu kez hazırlıklıydı. Topkapı Sarayı'nda Sancak-ı Şerif (peygambere ait olduğuna inanılan sancak) çıkarıldı, halk ve ulema Sultanahmet Camii'ne çağrıldı. Topçu ve humbaracı birlikleri, Serasker Ağa Hüseyin Paşa ve Kara Cehennem İbrahim Ağa komutasında Et Meydanı'na yürüdü. Kışlalar toplarla dövüldü; isyan birkaç saat içinde kırıldı. Ölü sayısı hakkında kaynaklar bin ile altı bin arasında değişen rakamlar verir; kesin sayı bilinmemektedir.

17 Haziran 1826'da bir fermanla Yeniçeri Ocağı resmen kaldırıldı. Ocağın 1360'lardan beri süren varlığı sona erdi. Ağa Kapısı şeyhülislama verildi, yeniçeri mezar taşları kırıldı, ocağın koruyucusu sayılan Bektaşi tarikatının tekkeleri kapatıldı ve şeyhleri sürgün edildi. Olaya Osmanlı kaynakları Vaka-i Hayriye (hayırlı olay) adını verdi.

Yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye (Muhammed'in muzaffer askerleri) adıyla yeni ordu kuruldu. Serasker (ordu komutanı ve savaş işleri sorumlusu) makamı oluşturuldu; Ağa Hüseyin Paşa ilk serasker oldu, sonra Koca Hüsrev Paşa geldi. Yeni ordu Avrupa usulü talim, üniforma ve düzenli maaşla kuruldu. 1834'te Mekteb-i Harbiye subay yetiştirmek için açıldı, aynı yıl redif teşkilatı taşrada yedek ordu oluşturdu. 1826'da Mehterhane kapatıldı, yerine Muzıka-yı Hümayun kuruldu; 1828'de İtalyan Giuseppe Donizetti bandoyu düzenlemek için getirildi.

Vaka-i Hayriye reformların önünü açtı ama kısa vadede askeri zayıflık yarattı. Yeni ordu 1828-1829 Rus savaşında ve 1832 Mısır harekatında yenildi. Ocağın kaldırılması, Bosna ve Arnavutluk'taki isyanların da nedenlerinden biri oldu.

## Seferler, Savaşlar ve Fetihler

II. Mahmud döneminde devlet yedi ayrı savaşla uğraştı: 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı, Hicaz'daki Vehhabi savaşı, Sırp isyanı, 1821-1823 Osmanlı-İran Savaşı, Yunan İsyanı, 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı ve Mısır meselesi. Ayrıca Cezayir'in kaybı ve Bosna isyanı vardır. Aşağıda kronolojik anlatılır; her muharebe ayrıca savaş listesinde yer alır.

1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı, tahta çıktığında sürüyordu. 1809'da çatışmalar yeniden başladı; Kafkas cephesinde Poti yakınlarında Maltakva Muharebesi (2 Kasım 1809) Rus zaferiyle bitti. Tuna'da Ruslar 1810'da Silistre ve Rusçuk'u kuşattı. 1811'de Kutuzov Rusçuk'ta Osmanlı ordusunu Slobozia'da kuşatıp teslim aldı. Napolyon'un Rusya seferi yaklaşınca Rusya barışa yanaştı; 28 Mayıs 1812'de Bükreş Antlaşması imzalandı.

Hicaz'da Vehhabi Suud Emirliği 1803-1805'te Mekke ve Medine'yi almıştı. Mahmud, Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa'yı görevlendirdi. Tosun Paşa 1811'de Yenbu'yu aldı, Safra boğazında yenildi (kaynaklarda Aralık 1811 ya da 1812), Kasım 1812'de Medine'yi, 1813'te Mekke ve Cidde'yi geri aldı. Mehmed Ali 1815'te Bisl'de Vehhabi ordusunu yendi. İbrahim Paşa 1816-1818'de Necid'e ilerledi (Maviye 1817), Eylül 1818'de Deriye'yi aldı; Emir Abdullah bin Suud İstanbul'a gönderildi ve Aralık 1818'de idam edildi.

Sırbistan'da Kara Yorgi'nin isyanı 1813'te Hurşid Ahmed Paşa tarafından bastırıldı. Nisan 1815'te Miloş Obrenoviç ikinci ayaklanmayı başlattı; 8 Mayıs 1815'te Ljubić'te Osmanlı birliğini yendi. Mahmud, Rusya'nın müdahalesinden çekinerek 1815 sonunda Miloş'a özerklik tanıyan bir uzlaşma yaptı; 1830 fermanıyla Sırbistan özerk prenslik oldu.

1821'de İran ile savaş çıktı. Abbas Mirza'nın ordusu Erzurum ve Toprakkale'de Osmanlı kuvvetlerini yendi (1821), güneyde Muhammed Ali Mirza 31 Ekim 1822'de Diyala Nehri'nde Bağdat valisinin ordusunu bozdu. Kolera ve iki tarafın yorgunluğu 28 Temmuz 1823 Erzurum Antlaşması'nı getirdi; sınır değişmedi.

Yunan İsyanı 1821'de iki cephede başladı. Eflak'ta Aleksandros İpsilanti'nin hareketi 19 Haziran 1821'de Dragaşani'de ve ardından Skuleni'de ezildi. Mora'da isyan 23 Mart 1821'de Kalamata'nın düşmesiyle başladı; Salona, Valtetsi (12 Mayıs), Doliana (18 Mayıs), Hendek (10 Ağustos) ve Vasilika (Eylül) isyancıların lehine sonuçlandı, Alamana'da Ömer Vrioni kazandı. Tripoliçe 23 Eylül 1821'de düştü ve Müslüman halkı katledildi. Kassandra'da Halkidiki isyanı bastırıldı. 1822'de Sakız Adası'nda isyan bastırılırken katliam yapıldı; Kanaris 18 Haziran 1822'de Kara Ali Paşa'nın amiral gemisini yaktı. Karada Peta'da (16 Temmuz 1822) Filhelen gönüllüleri imha edildi, ama Dramalı Mahmud Paşa'nın ordusu Dervenakia'da (6-8 Ağustos 1822) dağıldı. Mesolongi'nin ilk iki kuşatması (1822-1823) başarısız kaldı; Karpenisi'de Markos Botsaris öldü.

1824'te Mahmud, Mısır'dan yardım istedi. Hüsrev Paşa İpsara'yı yaktı (Temmuz 1824), fakat Sisam ve Geronta'da Yunan donanmasına yenildi. İbrahim Paşa 1825'te Mora'ya çıktı; Navarin'i, Sfakterya'yı aldı, Maniaki'de Papaflessas'ı yendi, Lerna'da durduruldu. Reşid Mehmed Paşa 1825-1826'da Mesolongi'yi kuşattı, şehir 22-23 Nisan 1826'da düştü. 1826-1827'de Atina Akropolü kuşatıldı; Arahova'da ve Distomo'da Karaiskakis Osmanlı kollarını yendi, ama Kamatero ve Faliron'da Yunan kuvvetleri dağıldı, Akropol 5 Haziran 1827'de teslim oldu. Karada isyan bitmek üzereyken 20 Ekim 1827'de İngiliz, Fransız ve Rus donanması Navarin limanındaki Osmanlı-Mısır donanmasını imha etti.

Navarin'den sonra Rusya 26 Nisan 1828'de savaş ilan etti. Yeniçerisiz ve donanmasız Osmanlı ordusu 1828'de Varna'yı kaybetti. 11 Haziran 1829'da Külefçe'de Reşid Mehmed Paşa yenildi, Diebitsch Balkanları aşarak 20 Ağustos 1829'da Edirne'ye girdi. Doğuda Paskeviç Kars (1828), Erzurum (Temmuz 1829) ve Bayburt'u aldı. 14 Eylül 1829 Edirne Antlaşması savaşı bitirdi. Yunan isyanının son muharebesi Petra (12 Eylül 1829) Yunan zaferiydi; 3 Şubat 1830 Londra Protokolü ile bağımsız Yunanistan kuruldu.

Fransa 14 Haziran 1830'da Cezayir'e asker çıkardı; 19 Haziran'da Staouéli'de (Satvali) Dayı'nın ordusunu yendi ve 5 Temmuz 1830'da Cezayir şehrini aldı. Osmanlı Devleti Rus savaşından yeni çıkmıştı, müdahale edemedi. Bosna'da Gradaščević 1831'de Kosova'da sadrazamı yendi; 1832'de bastırıldı.

Mısır meselesi en ağır bunalımdı. Mehmed Ali Paşa, Mora'daki hizmetine karşılık Suriye'yi istedi; reddedilince oğlu İbrahim Paşa 1831'de Suriye'ye girdi, 27 Mayıs 1832'de Akka'yı aldı, Humus'ta (8-9 Temmuz 1832) ve Belen'de (29 Temmuz 1832) Osmanlı ordularını yendi, 21 Aralık 1832'de Konya'da Sadrazam Reşid Mehmed Paşa'yı esir aldı. İstanbul yolu açıktı. Mahmud, Rusya'dan yardım istedi; Rus donanması Şubat 1833'te Boğaz'a girdi. Kütahya Sözleşmesi (Mayıs 1833) ile Suriye ve Adana Mehmed Ali'ye bırakıldı. 1839'da Mahmud yeniden savaş açtı; Hafız Mehmed Paşa'nın ordusu 24 Haziran 1839'da Nizip'te yenildi. Haber İstanbul'a ulaştığında padişah ölmüştü.

## Antlaşmalar ve Dış İlişkiler

Bükreş Antlaşması (28 Mayıs 1812) Rus savaşını bitirdi. Prut Nehri sınır oldu, Besarabya Rusya'ya bırakıldı; Tuna ağzı ve Eflak-Boğdan Osmanlı'da kaldı, Sırbistan'a af ve bazı ayrıcalıklar öngörüldü. Antlaşma, Napolyon'un Rusya'ya saldırmasından üç hafta önce imzalandı; Rusya bu sayede güney ordusunu serbest bıraktı.

Edirne Antlaşması (14 Eylül 1829) daha ağırdı. Tuna deltası ve Kafkasya'da Anapa, Poti, Ahıska Rusya'ya geçti; Eflak, Boğdan ve Sırbistan'ın özerkliği genişletildi; Yunanistan'ın özerkliği kabul edildi (bu, 1830'da bağımsızlığa dönüştü); Rus ticaret gemilerine Boğazlar açıldı ve Osmanlı Devleti ağır savaş tazminatı ödedi. 1830 Londra Protokolü Yunanistan'ı bağımsız devlet olarak tanıdı; Mahmud bunu 1832 İstanbul Antlaşması ile kabul etti.

Kütahya Sözleşmesi (Mayıs 1833) Mısır'la ilk uzlaşmaydı: Suriye, Şam, Halep ve Adana Mehmed Ali ile İbrahim Paşa'ya verildi. Aynı yıl 8 Temmuz 1833'te Rusya ile Hünkar İskelesi Antlaşması imzalandı. Sekiz yıllık bu savunma ittifakı, Rusya'nın yardım vaadine karşılık gizli maddeyle Boğazlar'ın Rusya dışındaki devletlerin savaş gemilerine kapatılmasını öngörüyordu. İngiltere ve Fransa buna sert tepki gösterdi; antlaşma 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile hükümsüz kaldı.

Balta Limanı Ticaret Antlaşması (16 Ağustos 1838) İngiltere ile yapıldı. Yed-i vahid (devlet tekelleri) kaldırıldı, İngiliz tüccarlar iç ticarette Osmanlı tebaasıyla eşit hale geldi, ithalat vergisi yüzde 5, ihracat yüzde 12 olarak belirlendi. Mahmud bu antlaşmayla İngiltere'yi Mısır'a karşı yanına çekmek istedi; ekonomik sonuçları uzun vadede ağır oldu. Benzer antlaşmalar 1838-1841'de Fransa ve diğer devletlerle imzalandı.

Dış ilişkilerde Mahmud, III. Selim'in başlattığı daimi elçilik uygulamasını 1830'larda canlandırdı; Londra, Paris ve Viyana'ya elçiler gönderildi. Mustafa Reşid Bey (sonra Paşa) Paris ve Londra elçiliklerinde yetişti ve 1837'de Hariciye Nazırı oldu. İngiltere ile 5 Ocak 1809 Kale-i Sultaniye Antlaşması savaşı bitirmiş, Boğazlar'ın savaş gemilerine kapalılığı ilkesini ilk kez yazmıştı. Fransa ile ilişkiler Cezayir'in işgalinden sonra soğudu; Avusturya ile Metternich'in reform tavsiyeleri üzerinden yakınlık kuruldu. 1823 Erzurum Antlaşması İran ile sınırı korudu.

## Ekonomi, Toprak ve Vergi

II. Mahmud döneminin en ağır ekonomik sorunu, savaşların finansmanıydı. Hazine, Rus savaşları, Yunan isyanı ve Mısır harekatı için sürekli para aradı. Çözüm, paranın değerinin düşürülmesinde bulundu: 1808-1839 arasında kuruşun gümüş içeriği defalarca azaltıldı ve kuruş, Osmanlı tarihinin en büyük tağşişini (madeni paranın değerli metal oranını düşürme) yaşadı. 1808'de bir İngiliz sterlini yaklaşık 19 kuruş ederken 1839'da 104 kuruşa yükseldi. Bu politika fiyatları artırdı, sabit gelirli halkı ve memurları vurdu.

Toprak düzeninde en büyük değişiklik tımar sisteminin sonudur. 1831'de tımar ve zeamet (sipahilere hizmet karşılığı verilen toprak gelirleri) kaldırıldı; boşalan tımarlar hazineye bağlandı, sipahiler maaşa geçirildi ya da emekli edildi. Böylece Osmanlı ordusunun klasik toprak temeli ortadan kalktı, taşra gelirleri doğrudan merkeze aktı. Ayanların tasfiyesi bu politikayı tamamladı.

Müsadere 1826'da kaldırıldı. Bu, mülkiyet güvenliği açısından önemli bir adımdı ve Tanzimat Fermanı'nın mal güvenliği maddesinin öncüsüdür. Vakıf gelirleri 1826'da kurulan Evkaf Nezareti ile devlet denetimine alındı; vakıfların yönetimi merkezileşti, gelirlerinin bir kısmı hazineye aktı.

Vergi alanında 1831 nüfus sayımı ve 1830'lardaki emlak yazımları, vergi tabanını belirlemeyi amaçladı. Cizye (gayrimüslimlerden alınan baş vergisi) tahsilinde yolsuzlukları azaltmak için yeni düzenlemeler yapıldı. İltizam (vergi toplama hakkının kiraya verilmesi) sürdü; Tanzimat'ın muhassıllık denemesi Mahmud'dan sonradır. Devlet tekelleri (yed-i vahid) 1838 Balta Limanı Antlaşması ile kaldırıldı; bu, hazinenin önemli bir gelir kaynağını yitirmesi demekti.

Ticaret ve ulaşımda yenilikler görüldü. 1827'de ilk buharlı gemi İstanbul'a geldi; Boğaz'da buharlı vapur seferleri 1830'larda başladı. 1834'te posta teşkilatı kuruldu, İstanbul-Üsküdar-İzmit posta yolu açıldı. Unkapanı ile Azapkapı arasına 1836'da Haliç'in ilk köprüsü (Hayratiye) yapıldı. 1838'de karantina teşkilatı kuruldu. Sanayi alanında Feshane (1835), Beykoz deri ve kundura fabrikası, Eyüp'te iplik fabrikası açıldı; bunlar yeni ordunun ihtiyaçları için devlet fabrikalarıydı.

Dış borç henüz alınmadı; ilk dış borçlanma 1854'te Sultan Abdülmecid dönemindedir. Mahmud döneminde açık, tağşiş ve 1840'ta kaime ile çözülecek iç borçlanma yöntemleriyle karşılandı. Balta Limanı Antlaşması'nın Osmanlı sanayisi üzerindeki olumsuz etkisi tarihçilerce tartışılır: bazıları antlaşmanın yerli üretimi çökerttiğini, diğerleri Osmanlı ekonomisinin zaten dünya pazarına açıldığını ve antlaşmanın bu süreci hızlandırdığını savunur.

## Reformlar: Ordu, Eğitim, Bürokrasi ve Kıyafet

II. Mahmud'un reformları 1826'dan sonra hız kazandı. Askeri alanda Asakir-i Mansure ordusu Avrupa usulü kuruldu; 1827'de Tıbbiye (Tıphane-i Amire ve Cerrahhane) askeri hekim yetiştirmek için açıldı, 1834'te Mekteb-i Harbiye (harp okulu) kuruldu ve 1838'de Tıbbiye Galatasaray'a taşınarak Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane adını aldı. 1826'da Muzıka-yı Hümayun mehterin yerini aldı. 1827'de Prusya'dan, 1835'te Helmuth von Moltke'nin de aralarında bulunduğu subaylar danışman olarak getirildi. Donanma Navarin'den sonra yeniden kuruldu; Mahmudiye kalyonu (1829) dönemin en büyük savaş gemilerinden biriydi.

Eğitimde 1824 fermanı İstanbul'da ilköğretimi zorunlu ilan etti; uygulanamadı ama ilkeyi koydu. 1838'de Mekteb-i Maarif-i Adliye ve Mekteb-i Ulum-ı Edebiye, memur yetiştirmek için açıldı; aynı yıl rüşdiye (ortaokul düzeyi) fikri kabul edildi. 1827'den itibaren Avrupa'ya öğrenci gönderildi. Mühendishaneler canlandırıldı.

Bürokraside memurluk düzenli bir meslek haline getirildi. Memurlara maaş bağlandı, rütbeler ve nişanlar düzenlendi, 1838 Ceza Kanunnamesi memur suçlarını tanımladı. Nezaretler kuruldu, Bab-ı Ali'nin daireleri yeniden düzenlendi, reisülküttap makamı Hariciye Nezareti'ne dönüştü (1836). 1 Kasım 1831'de Takvim-i Vekayi, ilk Türkçe resmi gazete olarak yayına başladı; devlet kararları halka bu yolla duyuruldu. Posta ve karantina teşkilatı, nüfus sayımı, muhtarlık, pasaport uygulaması bu yılların yenilikleridir.

Kıyafet reformu en görünür değişiklikti. 1829 kıyafet nizamnamesi ile ulema dışındaki memurlara fes, setre (ceket) ve pantolon giyme zorunluluğu getirildi; kavuk, kaftan ve şalvar devlet dairelerinden kalktı. Padişah kendisi fes ve Avrupa kesimli üniforma giydi, sakalını kısalttı. 1836'da resmi dairelere padişahın portresi (Tasvir-i Hümayun) asıldı; bu, İslam dünyasında bir hükümdar için ilk uygulamaydı ve tepki çekti.

Sağlık ve sosyal alanda 1838'de Meclis-i Umur-ı Sıhhiye kuruldu, karantina uygulandı, çiçek aşısı yaygınlaştırıldı. Mahmud, halkın arasına çıkan ilk padişah oldu: 1830'larda Rumeli ve Anadolu'ya geziler yaptı, Edirne, Şumnu, Varna, Tekirdağ ve İzmit'i ziyaret etti, esnafla ve yerel ileri gelenlerle görüştü. Bu geziler, hükümdar imgesinin sarayın dışına taşınmasıdır.

Bu reformlar halk arasında tepki de yarattı. Ulemanın bir kısmı ve eski ocak taraftarları ona Gavur Padişah dedi. Mahmud, reformlarını sürekli şeyhülislam fetvası ve dini gerekçelerle destekledi; bu, Tanzimat dönemine miras kalan bir yöntem oldu.

## Kültür, Sanat, Bilim ve Mimari

II. Mahmud'un adına yapılan en önemli eser Nusretiye Camii'dir. Tophane'de, Vaka-i Hayriye'nin anısına 1826'da tamamlandı; mimarı Krikor Balyan'dır. Barok ve ampir üslubun karışımı olan yapı, iki ince minaresi ve dalgalı saçaklarıyla klasik cami mimarisinden kopuşu gösterir. Adı, yeniçerilere karşı kazanılan zaferden (nusret) gelir. Bugün ayakta ve ibadete açıktır.

Diğer yapıları arasında Bahçekapı'da Hidayet Camii (1813), annesi için Fatih Camii haziresinde Nakşidil Valide Sultan Türbesi ve sebili (1818), Cevri Kalfa Mektebi ve çeşmesi (1819), Beylerbeyi'nde ahşap sahil sarayı (1829, sonradan yıkıldı), Bab-ı Ali'nin yeniden yapımı (1839'da yangından sonra), Hayratiye Köprüsü (1836), Maçka'da Harbiye binası ve Rami Kışlası'nın yenilenmesi sayılır. Beşiktaş'ta Çırağan'ın ahşap sarayı da onun döneminde genişletildi. Kendi türbesi Divanyolu'nda, ölümünden sonra oğlu Sultan Abdülmecid tarafından 1840'ta yaptırıldı; Sultan Abdülaziz ve II. Abdülhamid de oraya gömüldü.

Mahmud, hattat olarak tanınır. Sülüs ve ta'lik yazıda hocası Mustafa Rakım Efendi'den icazet aldı; Ayasofya, Sultanahmet ve Nusretiye'de onun yazdığı levhalar bulunur. Adli mahlasıyla şiirler yazdı; divanı küçüktür. Musikide şarkı ve tavşanca formunda besteleri vardır; İsmail Dede Efendi ve Şakir Ağa gibi bestekarları himaye etti, Dede Efendi'nin en verimli dönemi onun sarayındadır. Muzıka-yı Hümayun'un kurulmasıyla Batı müziği saraya girdi; Donizetti Paşa Mahmudiye Marşı'nı besteledi.

Bilimde Tıbbiye ve Harbiye kuruldu, Mühendishaneler canlandırıldı. Takvim-i Vekayi resmi gazete olarak yayına başladı; 1831'den itibaren Fransızca nüshası da çıktı. Şanizade Ataullah Efendi'nin tıp eserleri ve tarihi, Hoca İshak Efendi'nin Mecmua-i Ulum-ı Riyaziye adlı matematik ve fen ansiklopedisi (1831-1834) bu dönemin ürünüdür. Vakanüvislik makamında Şanizade, Esad Efendi ve Cevdet Paşa'nın selefleri görev yaptı; Esad Efendi'nin Üss-i Zafer'i Vaka-i Hayriye'nin resmi anlatısıdır.

Resim ve portre alanında Mahmud çığır açtı. Portresini yaptırdı, madalyonlara bastırdı ve resmi dairelere astırdı. Avrupalı ressamlar saraya çağrıldı. Bu tutum, Osmanlı görsel kültüründe hükümdar imgesinin dönüşümünü başlattı. Fes ve setre giyen ilk padişah olarak portreleri, kendisinden önceki bütün padişah portrelerinden farklıdır ve 19. yüzyıl Osmanlı ikonografisinin modelini kurdu.

## Aile Hayatı, Eşleri ve Çocukları

II. Mahmud'un haremi kalabalıktı; bazı kaynaklara göre otuzu aşkın çocuğu doğdu ve büyük çoğunluğu bebekken öldü. Yetişkinliğe ulaşan çocukları iki oğul ve dört kızdır. Eşleri arasında aile ağacında beş kadın kayıtlıdır: Bezmiâlem, Pertevniyal, Aşubcan, Hoşyar ve Hacıye Pertevpiyale Nevfidan Kadın. Adile Sultan'ın annesi Zernigar Kadın da hanedan kayıtlarında geçer.

Bezmiâlem Sultan, 1807 dolaylarında Kafkasya'da doğdu; oğlu Sultan Abdülmecid'in tahta çıkmasıyla valide sultan oldu (1839-1853). Hayırseverliğiyle tanınır: Gureba Hastanesi (1845), Dolmabahçe'deki Bezmiâlem Valide Sultan Camii (1853) ve Valide Mektebi onun eserleridir. 2 Mayıs 1853'te Dolmabahçe Sarayı'nda öldü, II. Mahmud Türbesi'ne gömüldü. Pertevniyal Sultan, 1812 dolaylarında Eflak'ta doğdu; oğlu Sultan Abdülaziz'in saltanatında (1861-1876) valide sultan oldu, Aksaray'daki Pertevniyal Valide Sultan Camii'ni yaptırdı, 5 Şubat 1883'te Beşiktaş'ta öldü ve kendi camisinin türbesine gömüldü.

Aşubcan Kadın Bulgaristan doğumludur, Saliha Sultan'ın annesidir; 10 Haziran 1870'te öldü. Hoşyar Kadın 1796 dolaylarında doğdu, Mihrimah Sultan'ın annesidir; hacca gitti, 1849 dolaylarında Mekke'de öldü ve orada gömüldü. Nevfidan Kadın başkadın (haremin en kıdemli eşi) idi, Hacıye lakabını hacdan aldı; 27 Aralık 1855'te İstanbul'da öldü.

Oğlu Sultan Abdülmecid 25 Nisan 1823'te doğdu; 1839'da on altı yaşında tahta çıktı. Sultan Abdülaziz 8 Şubat 1830'da doğdu; 1861'de padişah oldu. İki kardeş arasındaki yedi yaş farkı ve farklı anneler, sonraki dönemde saray içi güç dengelerini belirledi.

Kızları arasında Saliha Sultan (16 Haziran 1811 - 19 Şubat 1843), 1834'te Gürcü Halil Rıfat Paşa ile evlendi. Mihrimah Sultan (29 Haziran 1812 - 31 Ağustos 1838) Said Mehmed Paşa ile evlendi, yirmi altı yaşında öldü. Atiye Sultan (2 Ocak 1824 - 11 Ağustos 1850) 1840'ta Ahmed Fethi Paşa ile evlendi; iki kızı oldu, Seniye ve Feride Hanımsultan. Adile Sultan (23 Mayıs 1826 - 12 Şubat 1899) hanedanın ilk kadın divan şairidir; 1845'te Damat Mehmed Ali Paşa ile evlendi, kızı Hayriye Hanımsultan doğdu. Kandilli'deki Adile Sultan Sarayı onun adıyla anılır; bugün Adile Sultan Kasrı olarak bilinir.

Harem düzeni Mahmud döneminde Topkapı'dan Beşiktaş ve Beylerbeyi'ndeki sahil saraylarına kaydı. Mahmud, Topkapı'da kalmaktan hoşlanmadı; kış aylarını Beşiktaş Sarayı'nda geçirdi. Bu, hanedanın Boğaz saraylarına yerleşmesinin başlangıcıdır; Sultan Abdülmecid Dolmabahçe'yi yaptırarak taşınmayı tamamladı.

## Kişiliği, Görünüşü ve Günlük Hayatı

Çağdaşları II. Mahmud'u kararlı, inatçı ve sabırlı bir hükümdar olarak tanımlar. Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmak için on sekiz yıl bekleyebilmesi bu sabrın kanıtıdır. Öfkesi sert olabiliyordu: Benderli Ali Paşa'nın idamı, IV. Mustafa'nın öldürülmesi ve Vaka-i Hayriye'nin şiddeti bunu gösterir. Aynı zamanda halkla temas kuran, esnafın dükkanına giren, gezilerinde köylülerle konuşan ilk padişahtır.

Görünüşü portrelerden iyi bilinir. Orta boylu, geniş omuzlu, koyu renk kısa sakallı ve keskin bakışlıydı. 1829'dan sonra fes, lacivert setre ve pantolon giydi, göğsünde nişanlarla resmedildi. Bu portreler, Avrupalı ressamların elinden çıkmıştır ve Osmanlı padişahının geleneksel imgesinden kopuşu belgeler.

Günlük hayatında sabah erken kalkar, devlet yazışmalarını okur, sadrazam ve nazırlarla görüşürdü. Boğaz'da kayıkla gezmeyi, Kağıthane ve Çamlıca'ya gitmeyi severdi. Cirit, ok atma ve avcılığa düşkündü; Okmeydanı'nda attığı oklar için menzil taşları dikildi. Musiki meclislerinde bizzat tambur ve ney çaldığı, İsmail Dede Efendi'nin eserlerini dinlediği kaydedilir.

İçkiye düşkünlüğü kaynaklarda geçer; bazı tarihçiler bunun sağlığını bozduğunu yazar. Veremin belirtileri 1830'ların ortasından itibaren ortaya çıktı. Hekimleri, aralarında Avusturyalı doktorların da olduğu bir ekipti; hastalığı gizlendi, halka son güne kadar bildirilmedi.

Dini hayatında Nakşibendi tarikatına yakın olduğu bilinir; Bektaşileri kapattıktan sonra tekkelerini Nakşibendi şeyhlerine verdi. Cuma selamlığını (padişahın törenle cuma namazına gidişi) düzenli yaptı, Hırka-i Saadet ziyaretini sürdürdü. Reformlarını dini gerekçelerle sunması, kişisel inancının değil, siyasi yönteminin ifadesidir.

## Ölümü ve Sonrası

II. Mahmud'un veremi 1839 baharında ağırlaştı. Hekimleri hava değişimi için Çamlıca'ya gitmesini önerdi; padişah, kız kardeşi Esma Sultan'ın Çamlıca'daki köşküne taşındı. Bu sırada Mısır'a karşı yeni savaş başlamış, ordu Nizip'e doğru ilerliyordu. Mahmud 1 Temmuz 1839'da, elli üç yaşında Çamlıca'da öldü. Ölüm sebebi veremdir; kaynaklarda bunun aşırı içkiyle ağırlaştığı da yazılır.

Öldüğü sırada Nizip'te ordu yenilmişti (24 Haziran 1839), ama haber henüz İstanbul'a ulaşmamıştı. Yenilgi haberini padişah duymadı. Birkaç gün sonra Kaptanıderya Ahmed Fevzi Paşa donanmayı Mısır'a götürüp Mehmed Ali'ye teslim etti; Firari Ahmed Paşa olarak anıldı. Devlet, ordusuz, donanmasız ve on altı yaşında bir padişahla Mısır bunalımının ortasında kaldı.

Cenaze töreni 2 Temmuz'da yapıldı. Naaşı Topkapı Sarayı'na getirildi, ardından Divanyolu'nda, Çemberlitaş yakınında ayrılan yere defnedildi. Oğlu Sultan Abdülmecid burada 1840'ta bir türbe yaptırdı; mimarı Garabet Balyan'dır. Türbe sekizgen planlı, ampir üslupta, kubbeli bir yapıdır; haziresine sonradan Sultan Abdülaziz, II. Abdülhamid, hanedan üyeleri ve devlet adamları gömüldü. Türbe bugün Sultan II. Mahmud Türbesi adıyla ziyarete açıktır.

Taht, 1 Temmuz 1839'da (bazı kaynaklara göre biat töreniyle 2 Temmuz) Sultan Abdülmecid'e geçti. Serasker Koca Hüsrev Paşa, ölümün ertesi günü sadrazam Rauf Paşa'dan mührü alarak sadrazam oldu. Dört ay sonra, 3 Kasım 1839'da Gülhane'de Tanzimat Fermanı okundu. Ferman, Mahmud'un kurduğu meclislerde hazırlanmış, onun kaldırdığı müsadere ve kurduğu nezaretler üzerine inşa edilmişti; bu yüzden tarihçiler Tanzimat'ı Mahmud'un başlattığı sürecin ilanı olarak görür.

Mahmud'un ölümüyle hanedanın 1808'den beri süren tek erkek üzerinden devam etme kaygısı sona erdi: iki oğlu, Sultan Abdülmecid ve Sultan Abdülaziz hayattaydı ve ikisi de padişah oldu. Sonraki bütün padişahlar (V. Murad, II. Abdülhamid, Sultan Reşad, Sultan Vahdettin) onun torunlarıdır.

## Mirası ve Tarihçilerin Değerlendirmesi

Osmanlı tarihçileri II. Mahmud'a Adli (adaletli) unvanını verdi; vakanüvis Esad Efendi'nin Üss-i Zafer'i ve Lütfi Efendi'nin tarihi onu ocağı kaldıran ve devleti yenileyen padişah olarak anlatır. Ahmed Cevdet Paşa, Tarih-i Cevdet'te Mahmud dönemini ayrıntılı işler ve reformlarını takdir ederken tağşiş ve Mısır politikasını eleştirir. Muhalifleri ise ona Gavur Padişah dedi; bu lakap, kıyafet reformu, portre ve Bektaşi tekkelerinin kapatılması nedeniyle yayıldı.

Cumhuriyet dönemi tarihçileri, İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Enver Ziya Karal ve Yusuf Akçura başta olmak üzere, Mahmud'u Türk modernleşmesinin kurucularından sayar. Karal, onun reformlarını III. Selim'in yarım kalan işinin tamamlanması olarak değerlendirir. Niyazi Berkes, Türkiye'de Çağdaşlaşma'da Mahmud'u laikleşmenin ilk adımlarını atan hükümdar olarak tanımlar. Kemal Karpat, nüfus sayımı ve merkezileşme politikalarını modern devletin temeli olarak görür. Eleştirel bakışlar, ayanların tasfiyesinin taşradaki üretimi bozduğunu, tağşişin halkı yoksullaştırdığını ve Balta Limanı'nın ekonomiyi bağımlı hale getirdiğini vurgular.

Yabancı tarihçiler, Stanford Shaw, Bernard Lewis ve Carter Findley, Mahmud'u Osmanlı bürokratik devletinin kurucusu olarak nitelendirir. Shaw, Vaka-i Hayriye'yi Osmanlı tarihinin en önemli olaylarından biri sayar. Lewis, kıyafet reformunu ve portre uygulamasını sembolik devrim olarak yorumlar. Rus ve Yunan tarih yazımı ise onu Yunan isyanını kanla bastırmaya çalışan hükümdar olarak anlatır; Sakız katliamı ve Tripoliçe katliamı bu anlatılarda karşılıklı olarak yer alır.

Popüler kültürde Mahmud, Cevri Kalfa hikayesiyle bilinir; bu olay ders kitaplarında ve tarih dizilerinde anlatılır. Kemal Tahir ve Reşat Ekrem Koçu'nun yazılarında, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması roman ve halk tarihi kıvamında işlendi. Yakın dönem televizyon dizilerinde ve belgesellerde Vaka-i Hayriye, fes ve Tasvir-i Hümayun sahneleri sık kullanılır. Nusretiye Camii ve Divanyolu'ndaki türbesi İstanbul'un turistik durakları arasındadır.

Mirası, kurumlarında yaşar: bugünkü bakanlıklar 1836-1838'deki nezaretlerin, resmi gazete Takvim-i Vekayi'nin, tıp fakültesi 1827 Tıbbiyesi'nin, harp okulu 1834 Harbiyesi'nin, nüfus idaresi 1831 sayımının, posta idaresi 1834 teşkilatının devamıdır. Fes, onun getirdiği simge olarak yüz yıl sonra Cumhuriyet'in şapka kanunuyla kaldırıldı. II. Mahmud, Osmanlı Devleti'nin klasik dönemini fiilen kapatan ve modern dönemin kapısını açan padişah olarak değerlendirilir.

## Aynı Yıllarda Dünya

II. Mahmud'un saltanatı (1808-1839), Avrupa'da Napolyon'un düşüşü ve Viyana düzeninin kuruluşuna denk gelir. 1812'de Napolyon Rusya'ya girdi ve Moskova'dan çekildi; 1815'te Waterloo'da yenildi. Viyana Kongresi Avrupa haritasını yeniden çizdi, Metternich'in Avusturyası kıta siyasetini belirledi. 1830'da Paris'te Temmuz Devrimi Bourbon'ları devirdi, Belçika bağımsız oldu, Polonya'da Rus yönetimine karşı ayaklanma bastırıldı. İngiltere'de 1832 Reform Yasası seçim sistemini genişletti; 1837'de Kraliçe Victoria tahta çıktı. Sanayi devrimi hızlandı: 1825'te İngiltere'de ilk yolcu demiryolu, 1830'da Liverpool-Manchester hattı açıldı.

Amerika kıtasında İspanyol sömürgeleri bağımsızlığını kazandı: Bolívar ve San Martín 1810-1825 arasında Venezuela, Kolombiya, Peru ve Şili'yi kurtardı, Brezilya 1822'de imparatorluk olarak bağımsızlaştı. Amerika Birleşik Devletleri 1812-1815'te İngiltere ile savaştı, 1823'te Monroe Doktrini'ni ilan etti; 1830'larda Kızılderili nüfusun batıya sürülmesi başladı. Texas 1836'da Meksika'dan ayrıldı.

Asya'da Kaçar İranı 1813 Gülistan ve 1828 Türkmençay antlaşmalarıyla Kafkasya'yı Rusya'ya kaptırdı. Hindistan'da İngiliz Doğu Hindistan Şirketi 1818'de Maratha'ları, 1826'da Burma'nın bir kısmını aldı. Çin'de Qing hanedanı afyon ithalatını yasakladı; Birinci Afyon Savaşı Mahmud'un ölümünden birkaç ay sonra, 1839 sonunda başladı. Japonya kapalıydı. Mısır'da Mehmed Ali Paşa Batı tarzı ordu ve fabrikalar kurdu; onun modeli Mahmud'un reformlarına hem örnek hem rakip oldu. Bilim ve kültürde Beethoven 1827'de, Goethe 1832'de öldü; Faraday 1831'de elektromanyetik indüksiyonu buldu, Daguerre 1839'da fotoğrafı duyurdu, Darwin 1831-1836'da Beagle ile dünya turuna çıktı.

## Kronoloji (61 olay)

| Tarih | Olay |
| --- | --- |
| 20 Temmuz 1785 | İstanbul'da Topkapı Sarayı'nda doğdu; babası I. Abdülhamid, annesi Nakşidil Sultan. |
| 7 Nisan 1789 | Babası öldü, III. Selim tahta çıktı; Mahmud kafes hayatına başladı. |
| 29 Mayıs 1807 | Kabakçı İsyanı ile III. Selim indirildi, ağabeyi IV. Mustafa tahta çıktı. |
| 28 Temmuz 1808 | Alemdar Mustafa Paşa sarayı bastı; III. Selim öldürüldü, Mahmud kurtuldu ve tahta çıktı. |
| 29 Temmuz 1808 | Alemdar Mustafa Paşa sadrazam oldu. |
| 1808 | Eylül-Ekim: Sened-i İttifak imzalandı; Sekban-ı Cedid kuruldu. |
| 15 Kasım 1808 | Alemdar Vakası başladı; Alemdar 16 Kasım'da öldü. |
| 17 Kasım 1808 | IV. Mustafa öldürüldü; Mahmud hanedanın tek erkeği kaldı. |
| 5 Ocak 1809 | İngiltere ile Kale-i Sultaniye Antlaşması. |
| 2 Kasım 1809 | Maltakva Muharebesi Rus zaferiyle bitti. |
| 1811 | Tosun Paşa Yenbu'yu aldı; Hicaz'da Vehhabi savaşı başladı. |
| 28 Mayıs 1812 | Bükreş Antlaşması: Besarabya Rusya'ya bırakıldı. |
| 1812 | Kasım: Medine Vehhabilerden geri alındı. |
| 1813 | Mekke ve Cidde geri alındı; Sırp isyanı bastırıldı. |
| 8 Mayıs 1815 | Ljubić Muharebesi: İkinci Sırp Ayaklanması başarı kazandı. |
| 6 Eylül 1817 | Annesi Nakşidil Valide Sultan öldü. |
| 1818 | Eylül: İbrahim Paşa Deriye'yi aldı; Vehhabi emirliği çöktü. |
| 1819 | Cevri Kalfa Mektebi ve çeşmesi yapıldı. |
| 1820 | Tepedelenli Ali Paşa asi ilan edildi. |
| 22 Mart 1821 | Kalamata düştü; Mora'da Yunan İsyanı başladı. |
| 19 Haziran 1821 | Dragaşani Muharebesi: Eflak isyanı ezildi. |
| 23 Eylül 1821 | Tripoliçe isyancıların eline geçti. |
| 24 Ocak 1822 | Tepedelenli Ali Paşa öldürüldü. |
| 18 Haziran 1822 | Kara Ali Paşa'nın amiral gemisi Sakız açıklarında yakıldı. |
| 6 Ağustos 1822 | Dervenakia'da Dramalı Mahmud Paşa'nın ordusu dağıldı. |
| 25 Nisan 1823 | Oğlu Sultan Abdülmecid doğdu. |
| 28 Temmuz 1823 | İran ile Erzurum Antlaşması. |
| 5 Temmuz 1824 | İpsara Adası imha edildi. |
| 23 Nisan 1826 | Mesolongi düştü. |
| 25 Mayıs 1826 | Eşkinci Ocağı kuruldu. |
| 15 Haziran 1826 | Yeniçeriler Et Meydanı'nda kazan kaldırdı; topçular isyanı bastırdı. |
| 17 Haziran 1826 | Yeniçeri Ocağı fermanla kaldırıldı (Vaka-i Hayriye); Asakir-i Mansure kuruldu. |
| 1826 | Nusretiye Camii tamamlandı; Evkaf Nezareti kuruldu; müsadere kaldırıldı. |
| 1827 | Tıbbiye açıldı. |
| 5 Haziran 1827 | Atina Akropolü teslim oldu. |
| 20 Ekim 1827 | Navarin'de Osmanlı-Mısır donanması imha edildi. |
| 26 Nisan 1828 | Rusya savaş ilan etti. |
| 1829 | Kıyafet nizamnamesi: memurlara fes ve setre. |
| 11 Haziran 1829 | Külefçe Muharebesi kaybedildi. |
| 20 Ağustos 1829 | Rus ordusu Edirne'ye girdi. |
| 14 Eylül 1829 | Edirne Antlaşması imzalandı. |
| 3 Şubat 1830 | Londra Protokolü: Yunanistan bağımsız oldu. |
| 8 Şubat 1830 | Oğlu Sultan Abdülaziz doğdu. |
| 5 Temmuz 1830 | Fransa Cezayir şehrini aldı. |
| 1831 | Tımar sistemi kaldırıldı; ilk nüfus sayımı yapıldı. |
| 18 Temmuz 1831 | Bosna'da Gradaščević Kosova'da sadrazam ordusunu yendi. |
| 1 Kasım 1831 | Takvim-i Vekayi yayına başladı. |
| 29 Temmuz 1832 | Belen Muharebesi: İbrahim Paşa Anadolu'ya girdi. |
| 21 Aralık 1832 | Konya Muharebesi: Sadrazam Reşid Mehmed Paşa esir düştü. |
| 1833 | Mayıs: Kütahya Sözleşmesi: Suriye Mehmed Ali'ye bırakıldı. |
| 8 Temmuz 1833 | Rusya ile Hünkar İskelesi Antlaşması. |
| 1834 | Mekteb-i Harbiye, redif teşkilatı ve posta teşkilatı kuruldu. |
| 1835 | Midyat alındı; Feshane kuruldu; Moltke İstanbul'a geldi. |
| 1836 | Hayratiye Köprüsü açıldı; Tasvir-i Hümayun dairelere asıldı; nezaretler kuruldu. |
| 24 Mart 1838 | Meclis-i Vala-yı Ahkam-ı Adliye ve Dar-ı Şura-yı Bab-ı Ali kuruldu. |
| 16 Ağustos 1838 | İngiltere ile Balta Limanı Ticaret Antlaşması. |
| 24 Haziran 1839 | Nizip Muharebesi kaybedildi. |
| 1 Temmuz 1839 | Çamlıca'da veremden öldü; Sultan Abdülmecid tahta çıktı. |
| 2 Temmuz 1839 | Koca Hüsrev Paşa sadrazam oldu; cenaze Divanyolu'na defnedildi. |
| 3 Kasım 1839 | Tanzimat Fermanı okundu. |
| 1840 | Divanyolu'ndaki türbesi tamamlandı. |

## Savaşlar ve seferler (63)

Aşağıdaki tablo II. Mahmud döneminde yapılan savaş ve seferleri yıl sırasıyla verir.

| Yıl | Savaş veya sefer | Taraf | Sonuç |
| --- | --- | --- | --- |
| 1808 | 5-6 Temmuz 1808 Skopelos Çatışması | İngiltere | Osmanlı yenilgisi; İngiliz fırkateyni Seahorse iki Osmanlı gemisini yendi, Badere-i Zafer ele geçirildi; II. Mahmud'un cülusundan üç hafta önce. |
| 1809 | Maltakva Muharebesi | Rusya | Rus zaferi; Kafkas cephesi, Poti yakınları; Osmanlı kuvvetleri püskürtüldü. |
| 1811 | Yenbu Muharebesi | Vehhabi Suud Emirliği | Osmanlı-Mısır zaferi; Mehmed Ali Paşa'nın oğlu Tosun Paşa Yenbu limanını ele geçirdi; Hicaz harekatının başlangıcı. |
| 1812 | Es-Safra Muharebesi | Vehhabi Suud Emirliği | Vehhabi zaferi; Tosun Paşa'nın Medine'ye ilerleyen ordusu Safra boğazında bozguna uğradı; kaynaklarda 1811 sonu tarihi de verilir. |
| 1812 | Medine Muharebesi | Vehhabi Suud Emirliği | Osmanlı-Mısır zaferi; Medine geri alındı; Hicaz'da Osmanlı egemenliği yeniden kuruldu. |
| 1813 | Cidde Muharebesi | Vehhabi Suud Emirliği | Osmanlı-Mısır zaferi; Cidde ve Mekke Vehhabilerden alındı. |
| 1815 | Bisl Muharebesi | Vehhabi Suud Emirliği | Osmanlı-Mısır zaferi; Mehmed Ali Paşa Taif yakınlarında Vehhabi ordusunu yendi. |
| 1815 | Ljubić Muharebesi | Sırp isyancılar | Sırp zaferi; İkinci Sırp Ayaklanması; Miloş Obrenoviç'in kuvvetleri Osmanlı birliğini yendi. |
| 1817 | Maviye Muharebesi | Vehhabi Suud Emirliği | Osmanlı-Mısır zaferi; İbrahim Paşa'nın Necid'e ilerleyişi sırasında; Deriye'ye giden yolu açtı. (Battle Of Mawiyya) |
| 1821 | Erzurum Muharebesi (1821) | Kaçar İranı | İran zaferi; Osmanlı-İran Savaşı; Abbas Mirza'nın ordusu Erzurum yönünde ilerledi. |
| 1821 | Toprakkale Muharebesi (1821) | Kaçar İranı | İran zaferi; Doğu Anadolu'da İran ilerleyişi; savaş 1823 Erzurum Antlaşması ile bitti. |
| 1821 | Kalamata Muharebesi | Yunan isyancılar | Yunan başarısı; Mora'da isyanın ilk hamlesi; Kalamata garnizonu teslim oldu. |
| 1821 | Salona Kuşatması | Yunan isyancılar | Yunan başarısı; Orta Yunanistan'da Salona (Amfissa) kalesi isyancılara düştü. |
| 1821 | Akropol Kuşatması (1821-1822) | Yunan isyancılar | Yunan başarısı; Atina Akropolü'ndeki Osmanlı garnizonu uzun kuşatmadan sonra 1822'de teslim oldu. |
| 1821 | Alamana Muharebesi | Yunan isyancılar | Osmanlı zaferi; Termopil yakınları; Ömer Vrioni'nin kuvvetleri Athanasios Diakos'un müfrezesini yendi (eski takvimle 24 Nisan). |
| 1821 | Gravia Muharebesi | Yunan isyancılar | Yunan başarısı; Gravia hanı savunması; Osmanlı ilerleyişi yavaşladı. |
| 1821 | Valtetsi Muharebesi | Yunan isyancılar | Yunan zaferi; Tripoliçe önünde; Osmanlı çıkış harekatı püskürtüldü. |
| 1821 | Doliana Muharebesi | Yunan isyancılar | Yunan zaferi; Valtetsi'nin devamı; Osmanlı kuvvetleri Tripoliçe'ye çekildi. |
| 1821 | Dragaşani Muharebesi | Eflak isyancıları (Filiki Eterya) | Osmanlı zaferi; Aleksandros İpsilanti'nin Kutsal Alayı dağıtıldı; Eflak isyanı çöktü. |
| 1821 | Vargiades Muharebesi | Süliotlar | Süliot başarısı; Epir'de Süliot direnişi. |
| 1821 | Skuleni Muharebesi | Eflak isyancıları | Osmanlı zaferi; Prut kıyısında Eterya kalıntıları yok edildi |
| 1821 | Hendek Muharebesi (Tripoliçe) | Yunan isyancılar | Yunan zaferi; Tripoliçe kuşatması sırasında; şehir 23 Eylül 1821'de düştü. |
| 1821 | Vasilika Muharebesi | Yunan isyancılar | Yunan zaferi; Beyran Paşa'nın Mora'ya yardım kolu durduruldu. |
| 1821 | Kassandra Muharebesi | Yunan isyancılar | Osmanlı zaferi; Halkidiki isyanı Ebubekir Paşa tarafından bastırıldı. |
| 1822 | Patras Deniz Muharebesi | Yunan isyancılar | Sonuçsuz; Miaulis'in filosu ile Osmanlı donanması arasında; iki taraf da kesin sonuç alamadı. |
| 1822 | Splantza Muharebesi | Süliotlar | Osmanlı zaferi; Süli bölgesinin kuşatılması; Süliotlar 1822 sonunda bölgeyi boşalttı. |
| 1822 | Peta Muharebesi | Yunan isyancılar ve Avrupalı gönüllüler | Osmanlı zaferi; Narda yakınları; Filhelen taburu imha edildi. |
| 1822 | Dervenakia Muharebesi | Yunan isyancılar | Yunan zaferi; Dramalı Mahmud Paşa'nın ordusu Mora boğazlarında dağıtıldı; isyanın dönüm noktası. |
| 1822 | I. Mesolongi Kuşatması | Yunan isyancılar | Kuşatma kaldırıldı; Ömer Vrioni ve Reşid Paşa Ocak 1823'te çekildi. |
| 1822 | Diyala Nehri Muharebesi (1822) | Kaçar İranı | İran zaferi; Bağdat yakınları; Muhammed Ali Mirza Osmanlı kuvvetlerini yendi, kolera nedeniyle çekildi. |
| 1823 | Agios Vlasios Muharebesi | Yunan isyancılar | Yunan başarısı; Orta Yunanistan. |
| 1823 | Karpenisi Muharebesi | Yunan isyancılar | Yunan gece baskını, Botsaris öldü; Markos Botsaris'in Arnavut kampına baskını; Botsaris hayatını kaybetti. |
| 1823 | II. Mesolongi Kuşatması | Yunan isyancılar | Kuşatma kaldırıldı; Mustafa Paşa'nın kuşatması Kasım 1823'te sona erdi. |
| 1824 | Maraton Muharebesi (1824) | Yunan isyancılar | Yunan başarısı; Attika'da çarpışma. |
| 1824 | İpsara'nın İmha Edilmesi | Yunan isyancılar | Osmanlı zaferi; Hüsrev Paşa'nın donanması İpsara Adası'nı ele geçirdi ve yaktı. |
| 1824 | Sisam Muharebesi | Yunan isyancılar | Yunan deniz zaferi; Osmanlı donanmasının Sisam'a çıkarma girişimi engellendi. |
| 1824 | Geronta Deniz Muharebesi | Yunan isyancılar | Yunan deniz zaferi; Miaulis, Osmanlı-Mısır birleşik donanmasına Leros açıklarında kayıp verdirdi. |
| 1825 | III. Mesolongi Kuşatması | Yunan isyancılar | Osmanlı-Mısır zaferi; Reşid Mehmed Paşa ve İbrahim Paşa; şehir 22-23 Nisan 1826'da düştü. |
| 1825 | Navarin Kuşatması (1825) | Yunan isyancılar | Osmanlı-Mısır zaferi; İbrahim Paşa Sfakterya ve Navarin'i aldı. |
| 1825 | Maniaki Muharebesi | Yunan isyancılar | Osmanlı-Mısır zaferi; Papaflessas'ın müfrezesi imha edildi |
| 1825 | Lerna Değirmenleri Muharebesi | Yunan isyancılar | Yunan zaferi; Argos yakınları; İbrahim Paşa'nın ilerleyişi durduruldu. |
| 1825 | Tripoli Muharebesi (1825) | Yunan isyancılar | Osmanlı-Mısır zaferi; Mora'daki Tripoliçe çevresi kastedilmiş olmalıdır. |
| 1826 | Akropol Kuşatması (1826-1827) | Yunan isyancılar | Osmanlı zaferi; Reşid Mehmed Paşa Atina'yı ve 5 Haziran 1827'de Akropol'ü aldı. |
| 1826 | Arahova Muharebesi | Yunan isyancılar | Yunan zaferi; Karaiskakis, Mustafa Bey'in kolunu kar fırtınasında imha etti. |
| 1827 | Kamatero Muharebesi | Yunan isyancılar | Osmanlı zaferi; Atina'yı kurtarmaya gelen Yunan kolu dağıtıldı. |
| 1827 | Distomo Muharebesi | Yunan isyancılar | Yunan zaferi; Kayıtta ad verilmemiştir; 20 Şubat 1827 tarihli çarpışma Distomo yakınlarında olmalıdır. |
| 1827 | Faliron (Analatos) Muharebesi | Yunan isyancılar | Osmanlı zaferi; Akropol'ü kurtarma girişimi çöktü; Karaiskakis birkaç gün önce ölmüştü. |
| 1827 | Navarin Deniz Muharebesi | İngiltere, Fransa, Rusya | Osmanlı-Mısır donanması imha edildi; Müttefik filo Navarin limanındaki 60'tan fazla gemiyi batırdı ya da yaktı. |
| 1828 | Kars'ın Düşüşü | Rusya | Rus zaferi; Paskeviç üç günlük kuşatmadan sonra Kars'ı aldı. |
| 1828 | Ahılkelek ve Ahıska'nın Düşüşü | Rusya | Rus zaferi; Ahıska on beş günlük kuşatmadan sonra düştü. |
| 1828 | Varna Kuşatması | Rusya | Rus zaferi; Üç aylık kuşatmadan sonra kale teslim oldu. |
| 1829 | Külefçe Muharebesi | Rusya | Rus zaferi; Diebitsch, Reşid Mehmed Paşa'nın ordusunu Şumnu-Varna arasında yendi; Balkan geçitleri açıldı. |
| 1829 | Erzurum'un Düşüşü | Rusya | Rus zaferi; Paskeviç Erzurum'a girdi; Edirne Antlaşması ile geri verildi. |
| 1829 | Edirne'nin İşgali | Rusya | Rus zaferi; Dibiç Balkanları aşıp Edirne'ye girdi; 14 Eylül 1829'da Edirne Antlaşması imzalandı. |
| 1829 | Petra Muharebesi | Yunan isyancılar | Yunan zaferi; Yunan bağımsızlık savaşının son muharebesi; Dimitrios İpsilanti komutasında. |
| 1829 | Bayburt'un Alınması | Rusya | Rus zaferi; Paskeviç'in ordusu Bayburt'u aldı; barış haberi henüz cepheye ulaşmamıştı. |
| 1830 | Satvali (Staouéli) Muharebesi | Fransa | Fransız zaferi; Cezayir'de Sidi Ferruch çıkarmasından sonra; Cezayir şehri 5 Temmuz 1830'da düştü. |
| 1831 | Bosna Kosova Muharebesi | Bosnalı ayan isyancıları | İsyancı zaferi; Hüseyin Kapetan Gradaščević, Sadrazam Reşid Mehmed Paşa'yı Kosova Ovası'nda yendi. |
| 1832 | Humus Muharebesi | Mısır (Kavalalı Mehmed Ali Paşa) | Mısır zaferi; İbrahim Paşa Suriye'deki Osmanlı ordusunu yendi. |
| 1832 | Belen Muharebesi | Mısır (Kavalalı Mehmed Ali Paşa) | Mısır zaferi; Belen Geçidi; Hüseyin Paşa'nın ordusu dağıldı, Anadolu yolu açıldı. |
| 1832 | Konya Muharebesi | Mısır (Kavalalı Mehmed Ali Paşa) | Mısır zaferi; Sadrazam Reşid Mehmed Paşa esir düştü; İbrahim Paşa Kütahya'ya ilerledi. |
| 1835 | Midyat Muharebesi | Yerel beyler | Osmanlı zaferi; Reşid Mehmed Paşa'nın Güneydoğu Anadolu'da merkezi otoriteyi kurma harekatı. |
| 1839 | Nizip Muharebesi | Mısır (Kavalalı Mehmed Ali Paşa) | Mısır zaferi; Hafız Mehmed Paşa'nın ordusu dağıldı; haber İstanbul'a II. Mahmud'un ölümünden sonra ulaştı. |

## Antlaşmalar (8)

| Yıl | Antlaşma | Taraf | Not |
| --- | --- | --- | --- |
| 1809 | Kale-i Sultaniye Antlaşması | İngiltere | 1807'den beri süren savaşı bitirdi; Boğazlar'ın savaş gemilerine kapalılığı ilkesi ilk kez yazıldı. |
| 1812 | Bükreş Antlaşması | Rusya | Prut sınır oldu, Besarabya Rusya'ya geçti; Sırbistan'a af öngörüldü. |
| 1823 | Erzurum Antlaşması | Kaçar İranı | 1821-1823 savaşını bitirdi; sınır değişmedi. |
| 1829 | Edirne Antlaşması | Rusya | Tuna deltası, Anapa, Poti, Ahıska Rusya'ya; Yunanistan'ın özerkliği, Sırbistan ve Eflak-Boğdan'ın hakları genişletildi; ağır tazminat. |
| 1830 | Londra Protokolü | İngiltere, Fransa, Rusya | Yunanistan bağımsız devlet olarak tanındı; Osmanlı kabulü 1832. |
| 1833 | Kütahya Sözleşmesi | Mısır (Mehmed Ali Paşa) | Suriye ve Adana Mehmed Ali ile İbrahim Paşa'ya bırakıldı. |
| 1833 | Hünkar İskelesi Antlaşması | Rusya | Sekiz yıllık savunma ittifakı; gizli maddeyle Boğazlar diğer devletlerin savaş gemilerine kapatıldı. |
| 1838 | Balta Limanı Ticaret Antlaşması | İngiltere | Devlet tekelleri kaldırıldı, gümrük oranları sabitlendi; ekonomi dış rekabete açıldı. |

## Sadrazamları (17)

| Sadrazam | Görev yılları | Not |
| --- | --- | --- |
| Alemdar Mustafa Paşa | 29 Temmuz 1808 - 15 Kasım 1808 | II. Mahmud'u tahta çıkaran Rusçuk ayanı; Sened-i İttifak ve Sekban-ı Cedid; Alemdar Vakası'nda öldü. |
| Çavuşbaşı Memiş Paşa | 16 Kasım 1808 - 1 Aralık 1808 | Alemdar'ın ölümünden sonra iki hafta görevde kaldı, azledildi. |
| Çarhacı Ali Paşa | 1 Aralık 1808 - 1 Mart 1809 | Üç ay görev yaptı, azledildi. |
| Kör Yusuf Ziya Paşa | 1 Mart 1809 - 1 Şubat 1811 | İkinci sadareti; Rus cephesinde ordunun başında; azledildi. |
| Laz Ahmed Paşa | 1 Şubat 1811 - 1 Temmuz 1812 | Rusçuk'ta Rus kuşatmasına karşı; Bükreş Antlaşması onun döneminde imzalandı, ardından azledildi. |
| Hurşid Ahmed Paşa | 1 Temmuz 1812 - 30 Mart 1815 | Sırp isyanını 1813'te bastırdı; azledildi, sonra Tepedelenli'ye karşı serasker oldu, 1822'de intihar etti. |
| Mehmed Emin Rauf Paşa | 30 Mart 1815 - 6 Ocak 1818 ve 18 Şubat 1833 - 2 Temmuz 1839 | İki kez Mahmud'un sadrazamı |
| Burdurlu Mehmed Paşa | 6 Ocak 1818 - 5 Ocak 1820 | Derviş Mehmed Paşa olarak da anılır; azledildi. |
| Ispartalı Seyyid Ali Paşa | 5 Ocak 1820 - 21 Nisan 1821 | Tepedelenli isyanı ve Yunan isyanının başlangıcı döneminde; azledildi. |
| Benderli Ali Paşa | 21 Nisan 1821 - 30 Nisan 1821 | Dokuz gün sadrazamlık yaptı; ulemayla çatıştı, azledilip Kıbrıs'ta idam edildi. |
| Hacı Salih Paşa | 30 Nisan 1821 - 11 Kasım 1822 | Yunan isyanının ilk yılı; azledildi. |
| Deli Abdullah Paşa | 11 Kasım 1822 - 4 Mart 1823 | Dört ay görev yaptı, azledildi. |
| Silahdar Ali Paşa | 4 Mart 1823 - 13 Aralık 1823 | Dokuz ay görevde kaldı; yerine Galib Mehmed Paşa geldi. |
| Mehmed Said Galip Paşa | 13 Aralık 1823 - 14 Eylül 1824 | Yunan isyanının en yoğun döneminde sadrazam; Mora'ya Mısır kuvvetlerinin çağrılması bu dönemde kararlaştırıldı. |
| Mehmed Selim Paşa | 15 Eylül 1824 - 26 Ekim 1828 | Benderli Mehmed Selim Sırrı Paşa; Vaka-i Hayriye onun sadaretinde gerçekleşti; Rus savaşında azledildi. |
| Topal İzzet Mehmed Paşa | 26 Ekim 1828 - 28 Ocak 1829 | İlk sadareti Rus savaşı sırasında üç ay sürdü |
| Reşid Mehmed Paşa | 28 Ocak 1829 - 17 Şubat 1833 | Mesolongi ve Atina'yı alan komutan; Külefçe'de yenildi, Bosna'yı bastırdı, Konya'da esir düştü; azledildi. 1836'da öldü. |

## Eserleri (7)

| Eser | Tür | Yıl | Yer | Not |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Nusretiye Camii | cami | 1826 | Tophane, İstanbul | Vaka-i Hayriye anısına, mimar Krikor Balyan; barok-ampir üslup; bugün ayakta ve ibadete açık. |
| Hidayet Camii | cami | 1813 | Bahçekapı, İstanbul | Sonradan Abdülhamid döneminde yenilendi; ayakta. |
| Nakşidil Valide Sultan Türbesi ve Sebili | türbe | 1818 | Fatih, İstanbul | Annesi için; ampir üslup; ayakta. |
| Cevri Kalfa Mektebi ve Çeşmesi | sıbyan mektebi | 1819 | Sultanahmet, İstanbul | Hayatını kurtaran Cevri Kalfa adına; bina bugün de duruyor. |
| Hayratiye Köprüsü | köprü | 1836 | Unkapanı-Azapkapı, İstanbul | Haliç'in ilk köprüsü; ahşap ve dubalı, sonradan yenilendi, bugün yerinde Unkapanı Köprüsü var. |
| Beylerbeyi Sahil Sarayı (ahşap) | saray | 1829 | Beylerbeyi, İstanbul | Ahşap yapı yandı; yerine Sultan Abdülaziz 1865'te bugünkü Beylerbeyi Sarayı'nı yaptırdı. |
| II. Mahmud Türbesi | türbe | 1840 | Divanyolu, İstanbul | Ölümünden sonra Sultan Abdülmecid yaptırdı; mimar Garabet Balyan; Sultan Abdülaziz ve II. Abdülhamid de burada gömülü. |

## Tuğrası

- Okunuşu: Mahmud Han bin Abdülhamid el-muzaffer dâimâ, Adlî
- Anlamı: Abdülhamid oğlu Mahmud Han, daima muzaffer; adaletli

II. Mahmud'un tuğrasında padişahın Adlî mahlası da yer alır; bu mahlas tuğranın sağ üstünde ayrı bir kelime olarak görülür. Hattat Mustafa Rakım Efendi tuğra biçimine kalıcı bir düzen verdi ve II. Mahmud'un tuğrası, sonraki padişahların tuğralarına örnek olan klasik oranların ilk örneği sayılır. Vaka-i Hayriye fermanı ve Tanzimat öncesi nizamnameler bu tuğrayı taşır.

## Sözleri

> Ben tebaamın Müslümanını camide, Hıristiyanını kilisede, Musevîsini havrada fark ederim; aralarında başka bir fark yoktur.
>
> (Şumnu'da söylediği söz; dönem kaynaklarında aktarılır)

> Adlî mahlasıyla şiirler yazdı, bestelediği eserler klasik Türk musikisinde çalınır.
>
> (Divan ve musiki kayıtları)

## Çağdaşları

| Kişi | Rol | Yıllar | Not |
| --- | --- | --- | --- |
| Kavalalı Mehmed Ali Paşa | Mısır valisi | 1805-1848 | 1831-1840 Mısır meselesinde padişaha karşı savaştı |
| I. Nikolay | Rus çarı | 1825-1855 | 1829 Edirne ve 1833 Hünkar İskelesi antlaşmaları |
| Alemdar Mustafa Paşa | Sadrazam | 1808 | Onu tahta çıkardı, Sened-i İttifak'ı yaptırdı |
| Mustafa Reşid Paşa | Hariciye nazırı | 1800-1858 | Tanzimat'ın mimarı, son yıllarda yükseldi |
| Mustafa Rakım Efendi | Hattat | 1758-1826 | Padişahın hat hocası ve tuğrasının yaratıcısı |
| Helmuth von Moltke | Prusyalı subay | 1800-1891 | 1835-1839 Osmanlı ordusunda danışman |
| Bezmiâlem Sultan | Eşi, Abdülmecid'in annesi | 1807-1853 | Gureba Hastanesi'nin kurucusu |

## İlkler ve enler

- **Yeniçeri Ocağı'nı kaldıran padişah** 15 Haziran 1826, Vaka-i Hayriye
- **İlk resmî gazete** 1831 Takvim-i Vekayi
- **İlk nüfus sayımı** 1831
- **Tıbbiye ve Harbiye'nin kurucusu** 1827 ve 1834
- **Portresini devlet dairelerine astıran ilk padişah** Tasvir-i Hümayun, 1836
- **Avrupa'ya öğrenci gönderen ilk padişah** 1830
- **Fes ve setre giydiren padişah** 1829 kıyafet düzenlemesi

## Aile ağacı

- Babası: I. Abdülhamid (27. Osmanlı padişahı, 1774-1789)
- Annesi: Nakşidil Sultan (1761 dolaylarında Gürcistan'da doğdu; 1808-1817 valide sultan; 6 Eylül 1817'de öldü, Fatih Camii haziresindeki türbesinde)

### Ataları (19 kuşak)

| Kuşak | Ata | Not |
| --- | --- | --- |
| 1 | I. Abdülhamid | 27. padişah, 1774-1789 |
| 2 | III. Ahmed | 23. padişah, 1703-1730 |
| 3 | IV. Mehmed | 19. padişah, 1648-1687 |
| 4 | Sultan İbrahim | 18. padişah, 1640-1648 |
| 5 | I. Ahmed | 14. padişah, 1603-1617 |
| 6 | III. Mehmed | 13. padişah, 1595-1603 |
| 7 | III. Murad | 12. padişah, 1574-1595 |
| 8 | II. Selim |  |
| 9 | Kanuni Sultan Süleyman |  |
| 10 | Yavuz Sultan Selim |  |
| 11 | II. Bayezid |  |
| 12 | Fatih Sultan Mehmed |  |
| 13 | II. Murad |  |
| 14 | Çelebi Mehmed |  |
| 15 | Yıldırım Bayezid |  |
| 16 | Murad Hüdavendigar |  |
| 17 | Orhan Gazi |  |
| 18 | Osman Gazi | hanedanın kurucusu |
| 19 | Ertuğrul Gazi | Söğüt uç beyi |

### Eşleri (6)

- Hacıye Pertevpiyale Nevfidan Kadın: başkadın; hacca gitti; 27 Aralık 1855'te İstanbul'da öldü, II. Mahmud Türbesi'nde
- Bezmiâlem Valide Sultan: 1807 dolaylarında Kafkasya'da doğdu; Sultan Abdülmecid'in annesi; 1839-1853 valide sultan; Gureba Hastanesi ve Dolmabahçe Camii'nin banisi; 2 Mayıs 1853'te öldü
- Pertevniyal Sultan: 1812 dolaylarında Eflak'ta doğdu; Sultan Abdülaziz'in annesi; 1861-1876 valide sultan; Aksaray Valide Camii'nin banisi; 5 Şubat 1883'te öldü
- Aşubcan Kadın: Bulgaristan doğumlu; Saliha Sultan'ın annesi; 10 Haziran 1870'te öldü
- Hoşyar Kadın: 1796 dolaylarında doğdu; Mihrimah Sultan'ın annesi; 1849 dolaylarında Mekke'de öldü
- Zernigar Kadın: Adile Sultan'ın annesi; aile kayıtlarında geçer

### Çocukları (6)

| Ad | Doğum | Ölüm | Annesi | Not |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Saliha Sultan | 1811-06-16 |  | Aşubcan Kadın | 1834'te Gürcü Halil Rıfat Paşa ile evlendi; 19 Şubat 1843'te öldü |
| Mihrimah Sultan | 1812-06-29 |  | Hoşyar Kadın | Said Mehmed Paşa ile evlendi; 31 Ağustos 1838'de öldü |
| Sultan Abdülmecid | 1823-04-25 |  | Bezmiâlem Sultan | halefi, 31. padişah (1839-1861) |
| Atiye Sultan | 1824-01-02 |  |  | 1840'ta Ahmed Fethi Paşa ile evlendi; kızları Seniye ve Feride Hanımsultan; 11 Ağustos 1850'de öldü |
| Adile Sultan | 1826-05-23 |  | Zernigar Kadın | divan şairi; 1845'te Damat Mehmed Ali Paşa ile evlendi; kızı Hayriye Hanımsultan; 12 Şubat 1899'da öldü |
| Sultan Abdülaziz | 1830-02-08 |  | Pertevniyal Sultan | 32. padişah (1861-1876) |

### Kardeşleri (3)

- IV. Mustafa: üvey ağabeyi, 29. padişah; 17 Kasım 1808'de Mahmud'un emriyle öldürüldü
- Esma Sultan: üvey kız kardeşi (1778-1848); Küçük Hüseyin Paşa ile evli; Çamlıca köşkünde Mahmud öldü
- Hibetullah Sultan: üvey kız kardeşi (1789-1841); Alaeddin Paşa ile evli

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: II. Mahmud'un annesi Nakşidil, Fransız asıllı Aimée du Buc de Rivéry'dir.
  Doğru: Bu anlatı 19. yüzyılda Avrupa'da yayılmış bir efsanedir. Osmanlı kayıtları Nakşidil'i Gürcü kökenli bir cariye olarak gösterir; Aimée'nin İstanbul'a getirildiğine dair belge yoktur.
- Yanlış: Tanzimat Fermanı'nı II. Mahmud ilan etti.
  Doğru: Ferman 3 Kasım 1839'da, Mahmud'un ölümünden dört ay sonra Sultan Abdülmecid adına okundu. Mahmud, fermanın dayandığı kurumları (nezaretler, Meclis-i Vala, müsaderenin kaldırılması) kurmuştur; bu yüzden Tanzimat'ın hazırlayıcısı sayılır.
- Yanlış: Yeniçeri Ocağı bir gecede, hazırlıksız kaldırıldı.
  Doğru: Mahmud 1808'den 1826'ya kadar on sekiz yıl hazırlık yaptı: topçu ve humbaracı ocaklarını güçlendirdi, ulemayı yanına çekti, Eşkinci Ocağı'nı kurdu. 15 Haziran 1826'daki isyan bu hazırlık sayesinde birkaç saatte bastırıldı.
- Yanlış: II. Mahmud Nizip yenilgisinin üzüntüsünden öldü.
  Doğru: Nizip yenilgisi 24 Haziran 1839'daydı, Mahmud 1 Temmuz 1839'da öldü; ama yenilgi haberi İstanbul'a ölümünden sonra ulaştı. Ölüm sebebi uzun süredir çektiği veremdir.
- Yanlış: Fesi Osmanlı'ya II. Abdülhamid getirdi.
  Doğru: Fes, 1829 kıyafet nizamnamesiyle II. Mahmud döneminde memurlara ve orduya zorunlu kılındı. Abdülhamid döneminde fes zaten yarım yüzyıllık bir gelenekti.

## Sıkça sorulan sorular

### II. Mahmud'un annesi kimdir?

Annesi Nakşidil Sultan'dır; 1761 dolaylarında Gürcistan'da doğmuş bir cariyedir ve 1808-1817 arasında valide sultan oldu. Fransız asıllı Aimée du Buc de Rivéry olduğu yolundaki hikaye Avrupa kaynaklı bir efsanedir ve doğrulanmamıştır. Künyeye göre babası I. Abdülhamid, annesi Nakşidil Sultan; II. Mahmud 20 Temmuz 1785, İstanbul (Topkapı Sarayı) tarihinde doğdu.

### II. Mahmud dönemi önemli olayları nelerdir?

II. Mahmud döneminin dönüm noktaları şunlardır. 20 Temmuz 1785: İstanbul'da Topkapı Sarayı'nda doğdu; babası I. Abdülhamid, annesi Nakşidil Sultan; 7 Nisan 1789: Babası öldü, III. Selim tahta çıktı; Mahmud kafes hayatına başladı; 29 Mayıs 1807: Kabakçı İsyanı ile III. Selim indirildi, ağabeyi IV. Mustafa tahta çıktı; 28 Temmuz 1808: Alemdar Mustafa Paşa sarayı bastı; III. Selim öldürüldü, Mahmud kurtuldu ve tahta çıktı; 29 Temmuz 1808: Alemdar Mustafa Paşa sadrazam oldu; 1808: Eylül-Ekim: Sened-i İttifak imzalandı; Sekban-ı Cedid kuruldu; 15 Kasım 1808: Alemdar Vakası başladı; Alemdar 16 Kasım'da öldü. Kronoloji bölümünde 61 olay yıl yıl anlatılır.

### II. Mahmud nasıl öldü?

Verem hastalığından öldü. 1 Temmuz 1839'da, elli üç yaşında, kız kardeşi Esma Sultan'ın Çamlıca'daki köşkünde hayatını kaybetti. Bazı kaynaklar hastalığın içkiyle ağırlaştığını yazar. Künyedeki ölüm kaydı: 1 Temmuz 1839, İstanbul, Çamlıca (53 yaşında, verem). Defin yeri: II. Mahmud Türbesi, Divanyolu, İstanbul.

### II. Mahmud kimin oğludur?

II. Mahmud, I. Abdülhamid ile Nakşidil Sultan'ın oğludur. Babası I. Abdülhamid: 27. Osmanlı padişahı, 1774-1789. Annesi Nakşidil Sultan: 1761 dolaylarında Gürcistan'da doğdu; 1808-1817 valide sultan; 6 Eylül 1817'de öldü, Fatih Camii haziresindeki türbesinde. Künyeye göre babası I. Abdülhamid, annesi Nakşidil Sultan; II. Mahmud 20 Temmuz 1785, İstanbul (Topkapı Sarayı) tarihinde doğdu.

### II. Mahmud'un kaç çocuğu vardı?

Otuzu aşkın çocuğu doğdu, çoğu bebekken öldü. Yetişkinliğe ulaşanlar iki oğul (Sultan Abdülmecid ve Sultan Abdülaziz) ve dört kızdır (Saliha, Mihrimah, Atiye ve Adile Sultan). Her iki oğlu da padişah oldu. Bu maddede adı geçen çocukları: Saliha Sultan, Mihrimah Sultan, Sultan Abdülmecid, Atiye Sultan, Adile Sultan, Sultan Abdülaziz.

### II. Mahmud'un türbesi nerede?

İstanbul Divanyolu'nda, Çemberlitaş yakınındaki II. Mahmud Türbesi'ndedir. Türbeyi 1840'ta oğlu Sultan Abdülmecid yaptırdı; Sultan Abdülaziz ve II. Abdülhamid de aynı türbede gömülüdür. II. Mahmud 1 Temmuz 1839, İstanbul, Çamlıca (53 yaşında, verem) tarihinde öldü; künyedeki defin kaydı: II. Mahmud Türbesi, Divanyolu, İstanbul.

### II. Mahmud kaç yıl tahtta kaldı?

Otuz bir yıl tahtta kaldı: 28 Temmuz 1808'den 1 Temmuz 1839'a kadar. 19. yüzyılın en uzun saltanatlarından biridir; yalnızca II. Abdülhamid (33 yıl) ondan uzun hüküm sürdü. II. Mahmud'un saltanat aralığı: 28 Temmuz 1808 - 1 Temmuz 1839 (31 yıl). Selefi IV. Mustafa, halefi Sultan Abdülmecid.

### II. Mahmud'dan sonra tahta kim geçti?

II. Mahmud'dan sonra tahta Sultan Abdülmecid geçti; Sultan Abdülmecid'in saltanatı 1 Temmuz 1839 (biat 2 Temmuz 1839) - 25 Haziran 1861 (22 yıl). Sultan Abdülmecid 25 Nisan 1823, İstanbul tarihinde doğmuştu ve 31. padişah olarak tahta çıktı. Künyedeki halef kaydı: Sultan Abdülmecid.

### II. Mahmud'un ıslahatları nelerdir?

II. Mahmud 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırıp Asakir-i Mansure ordusunu kurdu; Sened-i İttifak'ı imzaladı, tımar sistemini kaldırdı, nazırlıklar ve Dar-ı Şura-yı Bab-ı Ali kuruldu. Takvim-i Vekayi gazetesi, ilk nüfus sayımı, posta teşkilatı, Tıbbiye ve Harbiye okulları, memurlara fes ve setre giydirilmesi, Avrupa'ya öğrenci gönderilmesi onun dönemindedir. Tanzimat'ın zeminini bu ıslahatlar hazırladı.

### II. Mahmud'un tuğrası neden ünlüdür?

II. Mahmud'un tuğrası, dönemin büyük hattatı Mustafa Rakım Efendi'nin elinden çıktığı için tuğra sanatının zirvesi sayılır. Rakım tuğraya bugün klasik kabul edilen oranları verdi: beyzelerin eğimi, tuğların yüksekliği ve serenin dengesi onun eliyle yerleşti. Sonraki padişahların tuğraları bu kalıba göre çizildi.

### II. Mahmud kaçıncı Osmanlı padişahıdır?

II. Mahmud 30. Osmanlı padişahıdır. 28 Temmuz 1808'de tahta çıktı, 1 Temmuz 1839'da öldü. Selefi kardeşi IV. Mustafa, halefi oğlu Sultan Abdülmecid'dir. II. Mahmud'un saltanat aralığı: 28 Temmuz 1808 - 1 Temmuz 1839 (31 yıl). Selefi IV. Mustafa, halefi Sultan Abdülmecid.

### II. Mahmud'un Vaka-i Hayriye'si nedir, ne zaman oldu?

Vaka-i Hayriye, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasıdır. 14-15 Haziran 1826'da isyan eden yeniçeriler Et Meydanı'nda topla bastırıldı, 17 Haziran 1826'da ocak fermanla lağvedildi. Yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusu kuruldu.

### II. Mahmud'a neden Gavur Padişah dendi?

Kıyafet reformu (fes ve setre), resmi dairelere portresinin asılması, Bektaşi tekkelerinin kapatılması ve Batı tarzı kurumlar nedeniyle muhalifleri ona Gavur Padişah dedi. Osmanlı tarihçileri ise ona Adli unvanını verdi.

### II. Mahmud hangi savaşları kaybetti?

1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı (Külefçe, Edirne'nin işgali), Navarin baskını (1827), Mısır'a karşı Humus, Belen, Konya (1832) ve Nizip (1839) muharebeleri kaybedildi. Yunanistan bağımsız oldu, Cezayir Fransa'ya geçti. Buna karşılık Vehhabi isyanı ve Yunan isyanının büyük bölümü karada bastırıldı. Kronoloji kaydı, 7 Nisan 1789: Babası öldü, III. Selim tahta çıktı; Mahmud kafes hayatına başladı.

### II. Mahmud'un imzaladığı Sened-i İttifak nedir?

Sened-i İttifak, Eylül-Ekim 1808'de II. Mahmud ile ayanlar arasında imzalanan belgedir. Ayanlar padişaha bağlılık ve asker desteği sözü verdi, merkez ayanların haklarını tanıdı. Padişah yetkisini sınırlayan ilk yazılı metin sayılır; Alemdar'ın ölümünden sonra uygulanmadı. Kronoloji kaydı, 1808: Eylül-Ekim: Sened-i İttifak imzalandı; Sekban-ı Cedid kuruldu.

## İlgili padişahlar

- Selefi: [IV. Mustafa](https://com.com.tr/ansiklopedi/4-mustafa)
- Halefi: [Sultan Abdülmecid](https://com.com.tr/ansiklopedi/sultan-abdulmecid)
- Tüm liste: [Osmanlı Padişahları](https://com.com.tr/ansiklopedi/osmanli-padisahlari.md)

Son güncelleme: 3 Eylül 2026

[Canlı sayfa](https://com.com.tr/ansiklopedi/2-mahmud) · [Ansiklopedi](https://com.com.tr/ansiklopedi.md)

---
COM (https://com.com.tr) · AI: https://com.com.tr/llms.txt