# IV. Mehmed

Osmanlıca: محمد رابع (Mehmed-i Râbi' (Avcı Mehmed))

IV. Mehmed, 1648-1687 yılları arasında hüküm süren on dokuzuncu Osmanlı padişahıdır. Avcı Mehmed olarak anılır; Köprülüler devri ve Viyana bozgunu onun çağıdır.

Diğer adları: Avcı Mehmed, Avcı Sultan Mehmed, IV. Mehmet, 4. Mehmed, Dördüncü Mehmet

## Künye

| Alan | Değer |
| --- | --- |
| Doğum | 2 Ocak 1642, İstanbul (Hicri 29 Ramazan 1051) |
| Ölüm | 6 Ocak 1693, Edirne (51 yaşında) (Hicri 27 Rebiülahir 1104) |
| Saltanat | 8 Ağustos 1648 (bazı kaynaklarda 12 Ağustos 1648) - 8 Kasım 1687 (39 yıl 3 ay) |
| Sıra | 19. padişah |
| Babası | Sultan İbrahim |
| Annesi | Turhan Hatice Sultan |
| Selefi | Sultan İbrahim |
| Halefi | II. Süleyman |
| Defin | Turhan Sultan Türbesi, Yeni Cami, Eminönü, İstanbul |
| Lakabı | Avcı |

## Giriş

IV. Mehmed, 2 Ocak 1642 tarihinde İstanbul'da doğan ve 8 Ağustos 1648 ile 8 Kasım 1687 arasında hüküm süren on dokuzuncu Osmanlı padişahıdır. Sultan İbrahim ile Turhan Hatice Sultan'ın oğludur. Babasının tahttan indirilmesiyle altı yaşında cülus etti; otuz dokuz yıllık saltanatı, Kanuni Sultan Süleyman'dan sonra Osmanlı tarihinin en uzun ikinci saltanatıdır. Ava düşkünlüğü nedeniyle Avcı Mehmed olarak anılır. Saltanatı üç döneme ayrılır. 1648-1656 arasında devlet, büyükannesi Kösem Sultan ile annesi Turhan Sultan'ın mücadelesi, yeniçeri ağalarının hâkimiyeti ve Venedik'in Çanakkale ablukası altında çöküşün eşiğine geldi; 1651'de Kösem Sultan öldürüldü, 1656'da Çınar Vakası'nda saray ağaları asıldı. 1656-1683 arasında Köprülü Mehmed Paşa, oğlu Fazıl Ahmed Paşa ve damadı Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın sadrazamlığında devlet toparlandı, Kandiye (1669), Uyvar (1663) ve Kamaniçe (1672) fethedildi ve Osmanlı toprakları en geniş sınırlarına ulaştı. 1683'te II. Viyana Kuşatması'nın başarısızlığıyla başlayan üçüncü dönemde Kutsal İttifak orduları Budin'i (1686) aldı, Mohaç'ta (1687) Osmanlı ordusunu dağıttı ve asker ayaklanması padişahı tahttan indirdi. IV. Mehmed'in kendisi seferlere 1672 Kamaniçe seferi dışında bizzat katılmadı; saltanatının büyük kısmını Edirne'de, av partileri, sünnet düğünleri ve şenliklerle geçirdi. Buna karşılık Köprülü ailesine tam yetki vererek devletin toparlanmasını mümkün kıldı. Annesi Turhan Sultan'ın 1665'te tamamlattığı Yeni Cami ve Mısır Çarşısı, hocası Vani Mehmed Efendi'nin etkisiyle güçlenen Kadızadeli akımı ve 1675 Edirne şenliği bu dönemin kültürel izleridir. Tahttan indirildikten sonra beş yıl Edirne Sarayı'nda yaşadı ve 6 Ocak 1693 tarihinde orada öldü; İstanbul'da Yeni Cami'nin yanındaki annesinin türbesine gömüldü. Oğulları II. Mustafa ve III. Ahmed padişah oldu; 1703'ten sonraki bütün Osmanlı padişahları onun soyundan gelir.

## Doğumu, Ailesi ve Şehzadelik Yılları

IV. Mehmed 2 Ocak 1642 tarihinde İstanbul'da, Topkapı Sarayı'nda doğdu. Babası Sultan İbrahim, tahta çıkalı iki yıl olmuştu ve o güne kadar hanedanın tek erkeğiydi; Mehmed'in doğumu hanedanın devamını güvence altına aldığı için sarayda günlerce şenlik yapıldı. Annesi Turhan Hatice Sultan, 1627 civarında Rutenya'da (bugünkü Ukrayna) doğmuş, Tatar akınında esir alınarak Kösem Sultan tarafından hareme hediye edilmiş bir cariyeydi; oğlunun doğumuyla haseki sultan (padişahın gözde eşi) oldu.

Üvey kardeşleri hızla doğdu: Saliha Dilaşub Sultan'dan Süleyman (15 Nisan 1642), Muazzez Sultan'dan Ahmed (25 Şubat 1643). Bu iki kardeş sonradan II. Süleyman ve II. Ahmed olarak tahta çıkacaktı. Kız kardeşleri Gevherhan Sultan (1642 civarı), Ümmügülsüm Sultan (1642 civarı), Fatma Sultan (1642 civarı), Ayşe Sultan (1643 civarı), Atike Sultan (1644 civarı) ve Beyhan Sultan (1645 civarı) da bu yıllarda doğdu. Mehmed'in çocukluğuna ilişkin en bilinen anlatı, babasının bir öfke anında onu havuza attığı ya da yüzünde kalıcı bir yara izi bıraktığı yolundaki hikâyedir; bu anlatının çağdaş kaynağı zayıftır ve tarihçiler tarafından ihtiyatla aktarılır.

Eğitimi, altı yaşında tahta çıktığı için saltanat döneminde verildi. İlk hocaları arasında Şami Yusuf Efendi ve sonradan şeyhülislam olacak alimler bulundu; 1660'lardan itibaren Kadızadeli vaiz Vani Mehmed Efendi padişahın hocası ve en etkili danışmanı oldu. Mehmed'in Kur'an, Arapça, Farsça ve hat öğrendiği, ancak eğitiminin sürekli av ve gezi ile bölündüğü kaydedilir. Tarihçi Abdurrahman Abdi Paşa, padişahın nedimi (sohbet arkadaşı) olarak günlük hayatını kaydetti; Vekayiname adlı eseri bu saltanatın en ayrıntılı iç kaynağıdır.

Babası Sultan İbrahim'in 1644'ten sonraki savurgan yönetimi, 1647 samur ve amber vergileri ve Girit'e ikmal gönderilememesi 1648 yazında ayaklanmaya yol açtı. 7 Ağustos 1648'de yeniçeri ağaları ve ulema Orta Camii'de toplandı; sadrazam Hezarpare Ahmed Paşa öldürüldü. Ertesi gün asiler, büyükanne Kösem Sultan'dan padişahın tahttan indirilip yerine altı yaşındaki torununun geçirilmesini istedi. Kösem Sultan bu talebi kabul etti; kaynaklara göre oğlunun hayatının bağışlanması koşulunu koydu, ancak İbrahim on gün sonra öldürüldü.

## Tahta Çıkışı

IV. Mehmed 8 Ağustos 1648 tarihinde, Şeyhülislam Abdürrahim Efendi'nin hal fetvasıyla babasının tahttan indirilmesinin ardından Topkapı Sarayı'nda cülus etti. Altı yaşında ve yedi aylıktı; Osmanlı tarihinde bu yaşta tahta çıkan tek padişahtır. Cülus töreninde kaynaklara göre padişah ağladı ve tahta oturmak istemedi; büyükannesi onu ikna etti. Sofu Mehmed Paşa aynı gün sadrazam yapıldı.

Devletin yönetimi bir çocuğun adına, üç odak arasında paylaşıldı. Kösem Sultan, iki oğlunun ardından torununun da naibesi (padişah adına yöneten vekili) olmak istedi ve 'büyük valide' unvanıyla makamını korudu. Turhan Sultan, yirmi bir yaşında valide sultan (padişah annesi) unvanını aldı ama ilk yıllarda güçsüzdü. Yeniçeri ağaları, 1648 ayaklanmasının gerçek galibi olarak divanı (devletin en üst karar kurulunu) denetledi; Kara Murad Ağa, Bektaş Ağa, Kara Çavuş ve Muslihiddin Ağa gibi isimler 'ağalar saltanatı' adı verilen dönemi başlattı.

Cülusun hemen ardından ilk ayaklanma yaşandı. Sipahiler, cülus bahşişinden (yeni padişahın kapıkulu askerine dağıttığı paradan) pay alamadıkları gerekçesiyle Ekim 1648'de At Meydanı'nda toplandı; yeniçeriler Sultan Ahmed Camii'nde sipahileri kılıçtan geçirdi. Bu olay, yeniçeri ağalarının iktidarını pekiştirdi. 1649 Mayıs ayında Sofu Mehmed Paşa azledilip idam edildi; yerine yeniçeri ağası Kara Murad Paşa sadrazam oldu.

Cülus bahşişi ve tahttan indirilen padişahın harcamaları hazineyi boşaltmıştı. Kandiye kuşatması 1648 Mayıs ayından beri sürüyor, Venedik donanması Çanakkale Boğazı'nı abluka altında tutuyordu; 1649'da Foça'da Osmanlı donanması yenildi. Yeni saltanat, hanedanın en zayıf ve devletin en yoksul anında başladı.

## Kösem Sultan'ın Ölümü ve Ağalar Dönemi (1648-1656)

1648-1651 yılları Kösem Sultan ile Turhan Sultan arasındaki mücadeleyle geçti. Kösem Sultan yeniçeri ağalarıyla, Turhan Sultan ise saray ağaları ve özellikle Darüssaade Ağası (harem ağalarının başı) Uzun Süleyman Ağa ile ittifak kurdu. Kaynaklara göre Kösem Sultan, torununu tahttan indirip daha küçük olan Şehzade Süleyman'ı çıkarmayı planladı; bu planın Turhan Sultan'a ulaşması üzerine 2 Eylül 1651 gecesi saray ağaları Kösem Sultan'ı haremde boğdu. Ölümünün ayrıntıları, planın gerçek olup olmadığı ve Turhan Sultan'ın kararı bizzat verip vermediği tartışmalıdır; bir görüşe göre Kösem Sultan iktidarı bırakmayan bir siyasetçi olarak öldürüldü, diğer görüşe göre plan uydurmaydı ve cinayet Süleyman Ağa'nın kişisel hırsının ürünüydü. Yeniçeri ağaları öldürüldü ya da sürüldü; Turhan Sultan valide sultan olarak sarayın tek hâkimi oldu.

Sadrazamlar bu dönemde hızla değişti. Kara Murad Paşa (21 Mayıs 1649 - 5 Ağustos 1650) yeniçeri ağalığından gelmişti. Melek Ahmed Paşa (5 Ağustos 1650 - 22 Ağustos 1651), IV. Murad'ın kızı Kaya Sultan'ın kocasıydı; para değerini düşüren zorunlu sikke kuru uygulaması esnafı ayaklandırdı ve azledildi. Abaza Siyavuş Paşa (21 Ağustos 1651 - 27 Eylül 1651) kısa süre görev yaptı. Gürcü Mehmed Paşa (27 Eylül 1651 - 20 Haziran 1652) Kösem Sultan'ın ölümünden sonraki geçiş döneminin sadrazamıydı. Tarhuncu Ahmed Paşa (20 Haziran 1652 - 21 Mart 1653) Osmanlı tarihinde ilk kez gelir ve giderleri karşılaştıran bir bütçe hazırladı, saray harcamalarını kısmaya çalıştı ve bu yüzden idam edildi; bütçesi 17. yüzyıl maliyesinin en önemli belgesidir. Koca Derviş Mehmed Paşa (21 Mart 1653 - 28 Ekim 1654) 1654'te Çanakkale'de Venedik ablukasını kırdırdı. Anadolu'dan getirilen bu sert paşa yeniçerilerce idam edildi. Kara Murad Paşa ikinci kez (11 Mayıs 1655 - 19 Ağustos 1655) sadrazam oldu. Malatyalı Süleyman Paşa (19 Ağustos 1655 - 28 Şubat 1656) hazineyi dolduramadı. Zurnazen Mustafa Paşa 5 Mart 1656'da yalnızca birkaç saat sadrazam kaldı; Osmanlı tarihinin en kısa sadrazamlığıdır. Abaza Siyavuş Paşa ikinci kez (5 Mart 1656 - 25 Nisan 1656) görev aldı ve öldü. Boynuyaralı Mehmed Paşa (26 Nisan 1656 - 15 Eylül 1656), Köprülü'den önceki son sadrazamdır.

4 Mart 1656'da Çınar Vakası (Vaka-i Vakvakiye) yaşandı. Sipahiler ve yeniçeriler, maaşlarının düşük ayarlı akçeyle ödenmesini gerekçe göstererek ayaklandı; saray ağalarının ve otuz kadar görevlinin başını istedi. Padişah bu kişileri teslim etmek zorunda kaldı; cesetler At Meydanı'ndaki bir çınar ağacına asıldı. Bu olay, on dört yaşındaki padişahın ilk büyük aşağılanmasıydı ve sarayın ağalar üzerindeki son denetimini de kırdı.

Aynı yılın Haziran ayında Venedik donanması Çanakkale'de Osmanlı donanmasını ağır yenilgiye uğrattı, Bozcaada ve Limni'yi işgal etti; İstanbul'a tahıl akışı kesildi ve şehirde kıtlık başladı. Turhan Sultan, bu felaket ortamında, seksen yaşına yaklaşan Köprülü Mehmed Paşa'yı sadrazamlığa çağırdı. Köprülü, dört koşul ileri sürdü: kararlarına karışılmaması, atamalarda serbestlik, hakkında söylenenlerin dinlenmemesi ve mutlak yetki. Koşullar kabul edildi ve 15 Eylül 1656'da mühür kendisine verildi.

## Köprülüler Dönemi ve İç Siyaset (1656-1683)

Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazamlığı (15 Eylül 1656 - 31 Ekim 1661) Osmanlı tarihinin en sert tasfiye dönemlerinden biridir. Sadrazam önce İstanbul'da sipahi ve yeniçeri zorbalarını, ardından Kadızadeli vaizleri sürdü; 1657'de Çanakkale'de Venedik ablukasını kırdı, Bozcaada ve Limni'yi geri aldı. 1658'de Erdel Prensi II. Rakoczi'yi cezalandırmak için sefere çıktı ve Yanova'yı aldı. Aynı yıl Anadolu'da Abaza Hasan Paşa isyanı patlak verdi; Halep'e kadar yayılan bu isyan, Şubat 1659'da isyancı paşaların Halep'te bir ziyafette öldürülmesiyle bastırıldı. Kaynaklar Köprülü'nün beş yılda on binlerce kişiyi idam ettirdiğini yazar; sayı tartışmalıdır ama sertliğin boyutu değildir. Köprülü 31 Ekim 1661'de öldü; padişah, onun tavsiyesiyle oğlu Fazıl Ahmed Paşa'yı sadrazam yaptı.

Köprülü Fazıl Ahmed Paşa (31 Ekim 1661 - 19 Ekim 1676), on beş yıl süren sadrazamlığıyla 17. yüzyılın en uzun görev yapan sadrazamıdır. Babasının şiddetini sürdürmedi; medreseli bir alim olarak ulemayla, sefer komutanı olarak orduyla uyum içinde çalıştı. Uyvar (1663), Kandiye (1669) ve Kamaniçe (1672) onun sadrazamlığında fethedildi; Vasvar (1664), Kandiye (1669) ve Bucaş (1672) antlaşmaları imzalandı. Devlet gelirleri düzenlendi, hazine fazla verdi. Fazıl Ahmed Paşa 19 Ekim 1676'da Edirne yakınlarında öldü.

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa (19 Ekim 1676 - 25 Aralık 1683), Köprülü Mehmed Paşa'nın damadı ve evlatlığıydı. 1678 Çehrin seferini yönetti, 1681'de Rusya ile Bahçesaray Antlaşması'nı yaptı ve 1683'te Viyana'yı kuşattı. Kuşatmanın başarısızlığından sonra padişahın emriyle 25 Aralık 1683'te Belgrad'da idam edildi.

Padişah bu yirmi yedi yılda devlet işlerini büyük ölçüde sadrazamlara bıraktı, ancak iki alanda kendi iradesini gösterdi. Birincisi Edirne'ye yerleşmesidir: 1660'lardan itibaren yılın büyük kısmını Edirne Sarayı'nda geçirdi, divan orada toplandı ve İstanbul fiilen ikinci başkent haline geldi. İkincisi din siyasetidir: hocası Vani Mehmed Efendi'nin etkisiyle Kadızadeli akımı saray desteği kazandı; 1666'da Mevlevi seması yasaklandı, Halveti tekkelerine baskı yapıldı, 1670'te içki yasağı yenilendi. Vani Efendi 1683 Viyana yenilgisinden sonra gözden düştü ve sürüldü.

1683-1687 yılları çöküş dönemidir. Bayburtlu Kara İbrahim Paşa (15 Aralık 1683 - 18 Kasım 1685) Merzifonlu'nun düşürülmesinde rol oynadı, cephede başarısız oldu ve idam edildi. Sarı Süleyman Paşa (18 Aralık 1685 - 23 Eylül 1687) Budin'in kaybını ve Mohaç yenilgisini yaşadı; ordu ayaklanınca kaçtı, yakalanıp idam edildi. Ordunun Mohaç'tan sonra İstanbul'a yürümesi, padişahın tahttan indirilmesiyle sonuçlandı.

## Seferler, Savaşlar ve Fetihler

IV. Mehmed'in saltanatı Osmanlı tarihinin en çok savaş görmüş dönemlerindendir. Bu bölüm çatışmaları cephe ve dönem sırasıyla ele alır.

Girit ve Ege cephesi (1648-1669). Kandiye kuşatması 1 Mayıs 1648'de başlamıştı ve saltanatın ilk yirmi bir yılı boyunca sürdü. Venedik, Çanakkale Boğazı'nı abluka altına alarak Girit'e ikmali kesmeye çalıştı. Foça Deniz Muharebesi 12 Mayıs 1649'da Venedik zaferiyle sonuçlandı; Osmanlı donanması Foça limanında bastırıldı. Nakşa (Naxos) Deniz Muharebesi 10 Temmuz 1651'de Venedik amirali Mocenigo'nun Osmanlı donanmasını yenmesiyle sonuçlandı. Perast Muharebesi 15 Mayıs 1654'te Kotor Körfezi'nde Osmanlı saldırısının püskürtülmesidir. Çanakkale'de 1654'te Osmanlı donanması ablukayı yardı; 1655'te Venedik üstün geldi; 26 Haziran 1656'daki Çanakkale Deniz Muharebesi Osmanlı donanmasının en ağır yenilgisi oldu, Bozcaada ve Limni işgal edildi. 17 Temmuz 1657'de Köprülü Mehmed Paşa'nın hazırlattığı donanma Çanakkale'de ablukayı kırdı, Mocenigo öldü; Bozcaada ve Limni aynı yıl geri alındı. Kalamata 1659'da Venedik amirali Morosini tarafından geçici olarak ele geçirildi. 27 Ağustos 1661'de Milos açıklarında ve 29 Eylül 1662'de İstanköy açıklarında Venedik, Osmanlı konvoylarını vurdu. Fazıl Ahmed Paşa 1666'da Girit'e geçti; Kandiye, Venedik'in Fransız yardımının çekilmesinden sonra 27 Eylül 1669'da teslim oldu.

Habsburg cephesi (1663-1664). Erdel meselesi yüzünden 1663'te savaş başladı. Fazıl Ahmed Paşa Uyvar'ı kuşattı; Gbelce (Köbölkút) Muharebesi 6 Ağustos 1663'te Osmanlı zaferiyle sonuçlandı, Uyvar 24 Eylül 1663'te düştü. Zerinvar (Zrínyiújvár) yakınında 13 Ağustos 1663'te Zrínyi'nin kuvvetleri Osmanlı öncülerini geri attı. Starý Hrozenkov Muharebesi 6 Ekim 1663'te Tatar akıncılarının Moravya'da püskürtülmesidir. Várad Muharebesi 27 Mayıs 1664'te Habsburg komutanı Souches'un Osmanlı kuvvetini yenmesidir. Léva Kuşatması 19 Temmuz 1664'te yine Souches'un zaferiyle sonuçlandı. Saint Gotthard Muharebesi 1 Ağustos 1664'te Raab Nehri kıyısında yapıldı; Montecuccoli komutasındaki Habsburg-Fransız-Alman ordusu, nehri geçen Osmanlı kuvvetlerini yendi. Yenilgiye rağmen 10 Ağustos 1664 Vasvar Antlaşması Uyvar'ı Osmanlı'ya bıraktı.

Lehistan cephesi (1672-1676). Ukrayna Kazaklarının hetmanı Doroşenko'nun Osmanlı himayesine girmesi Lehistan ile savaşa yol açtı. 1672'de padişah bizzat orduyla Kamaniçe'ye yürüdü; kale 27 Ağustos 1672'de düştü. Lviv kuşatması Eylül 1672'de fidye karşılığı kaldırıldı. Ladjin (Ladyzhyn) Muharebesi 18 Temmuz 1672'de Osmanlı-Kazak zaferiyle sonuçlandı. Krasnobród (5 Ekim), Niemirów (7 Ekim), Komarno (9 Ekim) ve Kalush (14 Ekim 1672) muharebelerinde Sobieski, Tatar akıncı kollarını yendi. 18 Ekim 1672 Bucaş Antlaşması Podolya'yı Osmanlı'ya verdi. Leh Diyet'i antlaşmayı reddetti; Hotin Muharebesi 11 Kasım 1673'te Sobieski'nin Osmanlı ordusunu ağır yenilgiye uğratmasıyla sonuçlandı. Lwów (Lesienice) Muharebesi 24 Ağustos 1675'te Sobieski'nin bir başka zaferidir; Trembowla kuşatması Eylül-Ekim 1675'te başarısız kaldı. İzvança (Żurawno) Muharebesi 25 Eylül 1676'da başladı, sonuçsuz kaldı ve 17 Ekim 1676 İzvança Antlaşması'yla bitti.

Rusya cephesi (1677-1681). Ukrayna için Rusya ile ilk büyük savaş 1677'de başladı. Çehrin 1677'de alınamadı; 1678'de Merzifonlu Kara Mustafa Paşa kaleyi ele geçirip yıktı. 1681 Bahçesaray Antlaşması Dinyeper'i sınır yaptı.

Viyana ve çöküş (1683-1687). Merzifonlu Kara Mustafa Paşa 14 Temmuz 1683'te Viyana'yı kuşattı. 12 Eylül 1683'te Kahlenberg'den inen Sobieski komutasındaki Leh-Alman ordusu Osmanlı ordusunu dağıttı. Ciğerdelen (Párkány) Muharebesi 7-9 Ekim 1683'te yapıldı: ilk gün Osmanlı kuvvetleri Leh öncülerini yendi, ikinci gün birleşik ordu Osmanlıları bozguna uğrattı ve Estergon düştü. 1684'te Kutsal İttifak kuruldu. Vác Muharebesi 27 Haziran 1684'te Habsburg zaferidir. Jazłowiec Muharebesi Ağustos 1684'te Leh kuvvetlerinin kaleyi almasıdır. Eperjes Muharebesi 11 Ağustos 1685'te ve Kassa Muharebesi 18 Ekim 1685'te Habsburgların Yukarı Macaristan'ı ele geçirmesidir. Boiany Muharebesi 1 Ekim 1685'te Boğdan'da Leh ordusuyla Osmanlı-Tatar kuvvetleri arasında sonuçsuz kaldı. Budin Kuşatması 18 Haziran 1686'da başladı; şehir 2 Eylül 1686'da 145 yıllık Osmanlı hâkimiyetinden sonra düştü. Mohaç Muharebesi 12 Ağustos 1687'de Harşan Dağı yakınlarında yapıldı; Lorraine Dükü Charles komutasındaki Habsburg ordusu Sarı Süleyman Paşa'nın ordusunu dağıttı. Bu yenilgi, padişahın tahttan indirilmesine yol açan asker ayaklanmasını başlattı.

## Antlaşmalar ve Dış İlişkiler

IV. Mehmed döneminde imzalanan antlaşmalar, Osmanlı sınırlarının hem en geniş noktasını hem de gerilemenin başlangıcını belirler.

Vasvar Antlaşması 10 Ağustos 1664'te Habsburglarla imzalandı. Saint Gotthard yenilgisine rağmen Osmanlı, Uyvar ve Varat'ı elinde tuttu; Erdel'de Osmanlı'nın seçtiği Mihail Apafi prens olarak tanındı, Habsburglar Zerinvar'ı yeniden inşa etmemeyi kabul etti. Antlaşma yirmi yıl için yapıldı ve Macar soylularının büyük tepkisine yol açtı.

Kandiye Antlaşması 27 Eylül 1669'da Venedik ile yapıldı. Girit'in tamamı Osmanlı'ya geçti; Venedik yalnızca Suda, Spinalonga ve Granbusa adlı üç küçük kale-adayı elinde tuttu. Venedik'e Osmanlı sularında ticaret hakkı verildi. Bu antlaşma Girit'in 1898'e kadar sürecek Osmanlı dönemini başlattı.

Bucaş Antlaşması 18 Ekim 1672'de Lehistan ile imzalandı; Podolya ve Kamaniçe Osmanlı'ya, Ukrayna'nın batısı Osmanlı himayesindeki Kazaklara bırakıldı, Lehistan yıllık vergi ödemeyi kabul etti. Leh Diyet'i antlaşmayı onaylamadı ve savaş sürdü. İzvança (Żurawno) Antlaşması 17 Ekim 1676'da yapıldı; Podolya Osmanlı'da kaldı, vergi hükmü kaldırıldı. Bu iki antlaşma Osmanlı Avrupa topraklarının en geniş halini temsil eder.

Bahçesaray Antlaşması 1681'de Rusya ile imzalandı; Dinyeper Nehri sınır kabul edildi, Kiev Rusya'da kaldı, iki taraf Dinyeper ile Bug arasında tampon bölge bırakmayı kabul etti. Bu, Osmanlı ile Rusya arasındaki ilk kapsamlı antlaşmadır.

Diplomasi alanında Fransa ile ilişkiler 1673'te kapitülasyonların yenilenmesiyle güçlendi; Fransız elçisi Nointel bu antlaşmayı müzakere etti. İngiltere 1675'te kapitülasyonlarını yeniledi. Kırım Hanlığı Osmanlı seferlerinin vazgeçilmez ortağıydı, ancak 1683'te Han Murad Giray'ın Viyana'da isteksiz davrandığı ileri sürüldü. Erdel, Eflak ve Boğdan üzerindeki Osmanlı denetimi bu dönemde en yüksek düzeydeydi; Macaristan'daki Habsburg karşıtı Thököly hareketi Osmanlı'ca desteklendi ve Thököly 1682'de Orta Macar kralı olarak tanındı. Viyana yenilgisinden sonra 1684'te Papa XI. Innocentius'un öncülüğünde Habsburg, Lehistan ve Venedik'in kurduğu Kutsal İttifak'a 1686'da Rusya da katıldı; Osmanlı bu dört devlete karşı aynı anda savaşmak zorunda kaldı.

## Ekonomi, Toprak ve Vergi

IV. Mehmed'in saltanatı, mali açıdan 1648-1656 çöküşü, 1656-1683 toparlanması ve 1683 sonrası yeni çöküşü izler. İlk dönemde hazine boştu; 1650'de Melek Ahmed Paşa akçenin kurunu zorla düşürerek esnafı ayaklandırdı, 1651'de Kösem Sultan'ın ölümüyle sarayın harcamaları kısıldı. Tarhuncu Ahmed Paşa 1653'te ilk Osmanlı bütçesini hazırladı: gelirler yaklaşık 530 milyon akçe, giderler yaklaşık 690 milyon akçe olarak hesaplandı; açık, saray ve kapıkulu harcamalarından kaynaklanıyordu. Tarhuncu'nun saray giderlerini kısma girişimi idamına yol açtı, ancak bütçesi sonraki sadrazamların başvuru belgesi oldu. 1656 Çınar Vakası'nın nedeni, maaşların düşük ayarlı akçe ve züyuf (bozuk) sikkeyle ödenmesiydi.

Köprülü Mehmed Paşa 1656'dan sonra müsadere (mal ve mülke el konması), avarız (olağanüstü savaş vergisi) ve cizye (gayrimüslimlerden alınan baş vergisi) tahsilatını sıkılaştırdı. Fazıl Ahmed Paşa döneminde hazine fazla verdi; Kandiye ve Kamaniçe seferleri bu birikimle karşılandı. 1670'lerde yeni bir sikke, kuruşun altında gümüş para olarak zolota ve para basıldı; akçe küçüldü ve hesap birimi olarak kaldı. Cizye 1691'de II. Süleyman döneminde köklü biçimde yeniden düzenlenecekti; bu reformun hazırlığı Mehmed döneminde başladı.

Toprak düzeninde tımar sistemi (askere maaş yerine toprak geliri verme usulü) gerilemeye devam etti; boşalan tımarlar mukataa (kiraya verilen gelir kaynağı) haline getirildi ve iltizama (vergi toplama hakkının peşin bedelle kiralanması) verildi. Malikane usulü (ömür boyu iltizam) henüz başlamamıştı; 1695'te II. Mustafa döneminde kurulacaktı. Girit'te fetihten sonra 1670 tahriri yapıldı ve ada, tımar yerine doğrudan mukataa düzeniyle yönetildi; bu, Osmanlı toprak sisteminde yeni bir modeldi.

Ticaret yollarında Venedik ablukasının 1657'de kırılması İstanbul'un iaşesini (yiyecek ikmalini) güvenceye aldı; Mısır tahılı yeniden düzenli aktı. 1660 İstanbul yangını, 24 Temmuz 1660'ta Ayazmakapı'dan başlayıp şehrin büyük kısmını yakarak çarşıları ve Yahudi mahallesini yok etti; Yeni Cami ve Mısır Çarşısı bu yangından sonra yapıldı. Kandiye'nin fethi Akdeniz ticaretinde Osmanlı denetimini genişletti; Fransa 1673 kapitülasyonuyla Levant ticaretinde öne geçti, İngiltere ve Hollanda onu izledi. Kamaniçe'nin fethiyle Lehistan üzerinden Baltık ticareti kısa süre Osmanlı denetimine girdi. 1683'ten sonra savaşın maliyeti hazineyi yeniden boşalttı ve 1687'de ordunun maaşı ödenemedi; Mohaç sonrası ayaklanmanın doğrudan nedeni budur.

## Kültür, Sanat, Bilim ve Mimari

IV. Mehmed'in adına bağlı en büyük yapı, annesi Turhan Sultan'ın tamamlattığı Yeni Cami'dir. Safiye Sultan'ın 1597'de başlattığı ve yarım kalan cami, 1660 yangınından sonra Turhan Sultan'ın emriyle mimar Mustafa Ağa tarafından yeniden ele alındı ve 1665'te açıldı. Külliyenin parçası olan Mısır Çarşısı 1664'te tamamlandı; hünkâr kasrı, sıbyan mektebi, sebil, darülkurra ve Turhan Sultan'ın türbesi aynı külliyededir. Bu türbe, IV. Mehmed'in de gömüldüğü yerdir. Külliye bugün ayaktadır ve Eminönü'nün simgesidir.

Padişahın Edirne'de av köşkleri, Edirne Sarayı'na ek daireler ve Kamaniçe'de camiye çevrilen katedral için minber yaptırdığı da bilinir. Köprülü Mehmed Paşa'nın Çemberlitaş'taki külliyesi (1661) ve Fazıl Ahmed Paşa'nın kütüphanesi bu döneme aittir; Köprülü Kütüphanesi Osmanlı'nın ilk bağımsız kütüphane binasıdır ve bugün de hizmet vermektedir.

Edebiyatta dönemin en büyük şairi Nabi'dir; 1675 Edirne şenliğini anlatan Surname'si ve Hayriyye'si bu dönemde yazıldı. Neşati, Nail-i Kadim, Fehim-i Kadim ve Sabit de bu yılların şairleridir. Tarih yazımında Abdurrahman Abdi Paşa'nın Vekayiname'si padişahın günlük hayatını anlatır; Evliya Çelebi Seyahatname'nin büyük kısmını bu dönemde yazdı ve 1670'te hacca gitti; Hezarfen Hüseyin Efendi Tenkih-i Tevarih'i, Katip Çelebi ölümünden (1657) önce Cihannüma'yı tamamladı. Mehmed Halife'nin Tarih-i Gılmani'si 1648-1665 arasını anlatır. 1675 Edirne şenliği, Şehzade Mustafa ve Şehzade Ahmed'in sünneti ile Hatice Sultan'ın düğünü için düzenlendi; on beş gün süren şenlik, esnaf alayları, fişek gösterileri ve Nabi'nin Surname'siyle Osmanlı şenlik kültürünün doruklarından biridir.

Din ve düşünce alanında Kadızadeliler ile Sivasiler tartışması saltanat boyunca sürdü. Vani Mehmed Efendi'nin saray hocalığı, 1666 Mevlevi seması yasağı ve tekke baskıları bu akımın etkisidir; Köprülü Mehmed Paşa ise 1656'da Kadızadeli vaizleri Kıbrıs'a sürerek akımı geçici olarak bastırmıştı. Hat sanatında Hafız Osman bu dönemde yetişti; II. Mustafa ve III. Ahmed'in hat hocası oldu. Musikide Hafız Post ve Buhurizade Mustafa Itri bu yıllarda etkindi; Itri'nin en ünlü eserleri bu saltanatta bestelendi. Minyatürde 1675 şenliği Surname minyatürleriyle resmedildi.

## Aile Hayatı, Eşleri ve Çocukları

IV. Mehmed'in hareminde en etkili kadın, annesi Turhan Hatice Sultan'dı. 1648-1683 arasında valide sultan olarak, 1651'den sonra ise sarayın tek hâkimi olarak devlet işlerine katıldı; Köprülü Mehmed Paşa'yı sadrazamlığa getiren kararı verdi ve Yeni Cami'yi tamamlattı. 4 Ağustos 1683'te, Viyana yenilgisinden bir ay önce öldü ve kendi türbesine gömüldü. Kaynaklar onu, kadınlar saltanatı denen dönemi kapatan valide olarak tanımlar.

Mehmed'in haseki sultanı Emetullah Rabia Gülnuş Sultan kaynaklardan iyi bilinir. 1642 civarında Girit'in Resmo şehrinde doğdu, 1646 fethinde esir alınarak saraya getirildi. İki oğlu padişah oldu: Mustafa (5 Haziran 1664, Edirne) ve Ahmed (30 Aralık 1673, Hacıoğlupazarcığı). Gülnuş Sultan, iki oğlunun saltanatında da valide sultan olarak Üsküdar'daki Yeni Valide Camii'ni yaptırdı ve 1715'te öldü. Bazı kaynaklar Afife Kadın adlı bir ikinci eşten söz eder; ayrıntı yoktur.

II. Mustafa 1695-1703 arasında padişahlık yaptı; kendisi de tahttan indirildi ve 28 Aralık 1703'te öldü. III. Ahmed 1703-1730 arasında hüküm sürdü, Lale Devri'nin padişahıdır. Hatice Sultan 1660 civarında doğdu; 1675 Edirne şenliğinde Musahip Mustafa Paşa ile evlendirildi, sonra Moralı Damad Hasan Paşa ile evlendi ve 5 Temmuz 1743'te Edirne'de öldü. Şehzade Selim 1659 civarında doğdu ve 1679 civarında öldü. Ümmügülsüm Sultan 1670 civarında Edirne'de doğdu. Fatma Sultan 1680 civarında Edirne'de doğdu; Çerkez İbrahim Paşa ve Topal Yusuf Paşa ile evlendi, 6 Aralık 1700'de Edirne'de öldü. Kaynaklar ayrıca Şehzade Bayezid, Şehzade İbrahim, Şehzade Süleyman adlı erken ölen oğullardan ve Safiye Sultan gibi kızlardan söz eder.

Kardeşleriyle ilişkisi, Osmanlı geleneğinin tersine, kardeş katliyle değil kırk yıllık kafes hayatıyla belirlendi. Üvey kardeşleri Süleyman ve Ahmed, 1648'den 1687'ye kadar Topkapı'nın kapalı dairesinde yaşadı; Mehmed onları öldürtmedi. Bunda hem yeniçerilerin kardeş katline tepkisi hem Turhan Sultan'ın tutumu etkili oldu. Bu iki kardeş, Mehmed'in tahttan indirilmesinden sonra sırayla padişah oldu. Kız kardeşleri vezirlerle evlendirildi: Gevherhan Sultan 27 Ekim 1694'te, Ayşe Sultan 1673 civarında Kahire'de, Atike Sultan 1667 civarında, Beyhan Sultan 5 Mart 1701'de öldü.

Harem, Mehmed'in Edirne'ye yerleşmesiyle iki merkezli hale geldi. Edirne Sarayı'ndaki harem genişletildi; padişahın çocuklarının çoğu Edirne'de doğdu. 1687'de tahttan indirildikten sonra Gülnuş Sultan Eski Saray'a gönderildi; 1695'te oğlu tahta çıkınca valide olarak geri döndü.

## Kişiliği, Görünüşü ve Günlük Hayatı

IV. Mehmed, kaynaklarda orta boylu, esmer, kara sakallı ve sağlam yapılı bir adam olarak tasvir edilir. Çocukluğunda yüzünde bir yara izi olduğu anlatısı sonraki kaynaklarda geçer. Minyatürlerde iri sarıklı, ciddi bakışlı ve çoğunlukla at üzerinde ya da av sahnesinde gösterilir. Avrupa gravürleri onu 'Türk imparatoru' klişesiyle, kavuk ve kaftanla resmetti.

Kişiliğinin en belirgin özelliği ava düşkünlüğüdür ve lakabı buradan gelir. Edirne, Yanbolu, Çatalca ve Filibe çevresindeki av partileri haftalarca sürerdi; binlerce köylü sürgün avı (avı belli bir yöne sürme) için toplanır, av köşkleri yaptırılırdı. Abdi Paşa'nın Vekayiname'si bu av partilerini gün gün kaydeder ve bazı tarihçiler bu kayıtlardan yola çıkarak padişahın devlet işlerini avdan sonraya bıraktığını yazar. Diğer görüşe göre av, 17. yüzyılda ordunun talimi ve taşranın denetimi için bir araçtı; Mehmed'in Edirne'de kalması, Avrupa cephesine yakın olma tercihinin sonucuydu.

Dindarlığı belirgindi; Vani Efendi'nin vaazlarını dinledi, sema ve içki yasaklarını destekledi, hutbelerde adının okunmasına özen gösterdi. Aynı zamanda şenlik ve gösteriye düşkündü: 1675 Edirne şenliği, 1670'lerdeki Kamaniçe zafer alayı ve sünnet düğünleri dönemin en görkemli törenleriydi. Devlet işlerinde sadrazamlara tam yetki verdi; Köprülü Mehmed Paşa'nın koşullarını kabul etmesi ve Fazıl Ahmed Paşa'yı on beş yıl görevde tutması, kaynaklarda güven ve istikrarın göstergesi olarak yorumlanır. Merzifonlu'yu Viyana yenilgisinden sonra idam ettirmesi ise bu güvenin sınırını gösterir.

Günlük hayatı sarayla sınırlı değildi; padişahlar arasında en çok seyahat edenlerden biriydi. İstanbul-Edirne yolunu yılda birkaç kez kat etti, Bursa'ya, Çanakkale'ye ve 1672'de Kamaniçe'ye gitti. Hastalıklarına ilişkin kayıt azdır; 1687'de tahttan indirildiğinde kırk beş yaşındaydı ve sağlığı yerindeydi. Edirne'deki son beş yılında hastalandı ve gut ile ilişkili bir rahatsızlıktan öldüğü kaydedilir; ölüm sebebi kesin değildir.

## Tahttan İndirilmesi, Ölümü ve Sonrası

12 Ağustos 1687 Mohaç yenilgisinden sonra ordu dağıldı; Sarı Süleyman Paşa askerin öfkesinden kaçarak İstanbul'a geldi, ordu ise Belgrad'a çekilip ayaklandı. Asker, sadrazamın idamını ve maaşların ödenmesini istedi; Sarı Süleyman Paşa 23 Eylül 1687'de azledildi ve kısa süre sonra idam edildi. Ordu, Abaza Siyavuş Paşa'yı (1651 ve 1656'daki aynı adlı sadrazamdan farklı bir kişi) serdar seçip İstanbul'a yürüdü. Ekim 1687'de Edirne'de ve İstanbul'da padişahın av düşkünlüğü, seferlere katılmaması ve hazineyi boşaltması suçlamalarıyla hal tartışması başladı. Şeyhülislam Debbağzade Mehmed Efendi hal fetvasını verdi.

8 Kasım 1687'de IV. Mehmed tahttan indirildi; yerine kırk beş yaşındaki kardeşi II. Süleyman geçirildi. Mehmed öldürülmedi; Osmanlı tarihinde tahttan indirilip yaşamına devam eden padişahlar arasındadır. Önce Topkapı'da kapalı daireye kondu, sonra Edirne Sarayı'na gönderildi. Kaynaklara göre Mehmed, tahttan indirilirken kardeşini uyararak devlet işlerini bırakmamasını öğütledi; bu anlatının doğruluğu kesin değildir. Yeniçeriler, 1688 başında İstanbul'da bir kez daha ayaklandı; Siyavuş Paşa'nın konağı basıldı ve sadrazam öldürüldü.

Mehmed, Edirne'de beş yıl yaşadı. II. Süleyman'ın 1691'de ölümünde ve II. Ahmed'in tahta çıkışında yeniden tahta getirilmesi yönünde bazı sesler çıktı; kaynaklar bunun ciddi bir girişime dönüşmediğini yazar. 6 Ocak 1693 tarihinde Edirne Sarayı'nda öldü; bazı kaynaklar 7 Ocak tarihini verir. Elli bir yaşındaydı. Cenazesi İstanbul'a getirildi ve Yeni Cami'nin yanındaki Turhan Sultan Türbesi'ne, annesinin yanına gömüldü. Türbe Eminönü'nde ayaktadır ve ziyarete açıktır; oğlu II. Mustafa ile III. Ahmed de aynı türbededir.

Ölümünden sonra Osmanlı-Kutsal İttifak savaşı 1699 Karlofça Antlaşması'na kadar sürdü. Mehmed'in yitirdiği Macaristan geri alınamadı. Oğlu II. Mustafa 1695'te, III. Ahmed 1703'te tahta çıktı; hanedan 1922'ye kadar bu iki oğlunun soyundan devam etti.

## Mirası ve Tarihçilerin Değerlendirmesi

Osmanlı tarihçileri IV. Mehmed'i sadrazamlarının gölgesinde değerlendirdi. Naima, saltanatın ilk yıllarını ağalar saltanatı ve Çınar Vakası ile anlatır, Köprülü'nün gelişini kurtuluş sayar ve bu bölümde biter. Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa, Silahdar Tarihi'nde 1654-1695 arasını anlatır; Viyana bozgununu ve tahttan indirilmeyi ayrıntılı kaydeder, padişahı av düşkünlüğü ve seferlere katılmamakla eleştirir. Abdi Paşa'nın Vekayiname'si ise padişahın nedimi tarafından yazıldığı için onu olumlu bir dille anlatır. Raşid Tarihi 1660'lardan itibaren dönemi kapsar. Bu tarihçilerin ortak yargısı, Mehmed'in Köprülüler'i seçmesinin ve tutmasının doğru, Merzifonlu'ya Viyana'yı bırakmasının yanlış olduğudur.

Cumhuriyet dönemi Türk tarihçileri saltanatı Köprülüler dönemi başlığı altında ele aldı. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, 1656-1683 arasını 17. yüzyılın 'ikinci yükseliş' dönemi olarak niteler ve bunu padişaha değil sadrazam ailesine bağlar. Halil İnalcık, Köprülü modelini padişahın yetkilerini sadrazama devrettiği yeni bir yönetim biçimi olarak tanımlar; bu model 18. yüzyılda kurumsallaşacaktı. Mehmed'in kişisel rolü konusunda tarihçiler ikiye ayrılır: bir görüş onu edilgen ve ilgisiz bulur, diğer görüş 1672 Kamaniçe seferine bizzat çıkmasını, Fazıl Ahmed Paşa'yı on beş yıl tutmasını ve 1656'daki kararı Turhan Sultan ile birlikte vermesini bilinçli siyaset sayar.

Yabancı tarihçiler için 1683 Viyana Kuşatması bu saltanatın merkezidir. Avrupa tarih yazımında 12 Eylül 1683, Osmanlı'nın Avrupa'daki ilerleyişinin sonu ve 'Türk tehlikesi'nin bitişi olarak anılır. Kutsal İttifak savaşı, Habsburg İmparatorluğu'nun büyük güç olarak doğuşuyla ilişkilendirilir. Bazı tarihçiler ise 1669 Kandiye ve 1672 Kamaniçe fetihlerine dikkat çekerek Osmanlı'nın 17. yüzyılın ikinci yarısında hâlâ genişleyen bir güç olduğunu vurgular; Mehmed dönemi Osmanlı topraklarının en geniş sınırlarına ulaştığı dönemdir.

Popüler kültürde IV. Mehmed, çocukluğu ile Kösem Sultan'ın hayatını konu alan televizyon dizisinde yer aldı; dizide Kösem Sultan'ın öldürülmesi torununun saltanatı bağlamında işlendi. Viyana kuşatmasını konu alan Türk ve Avrupa filmleri, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'yı öne çıkarır, padişahı arka planda tutar. Evliya Çelebi ve Köprülüler üzerine roman ve belgesellerde dönemin çerçevesi olarak görünür. Ders kitaplarında Avcı Mehmed, Köprülüler ve II. Viyana Kuşatması ile anılır.

## Aynı Yıllarda Dünya

IV. Mehmed'in otuz dokuz yıllık saltanatı, Avrupa'da mutlakiyetçiliğin yükselişiyle çakışır. Fransa'da XIV. Louis 1661'de Mazarin'in ölümüyle kişisel yönetimine başladı, Versailles'ı inşa ettirdi ve 1667-1668 ile 1672-1678 savaşlarıyla Avrupa'nın en güçlü devletini kurdu; Osmanlı, Fransa'yı Habsburglara karşı doğal müttefik saydı. İngiltere'de 1649'da I. Charles idam edildi, Cromwell cumhuriyeti kurdu, 1660'ta II. Charles tahta döndü; 1665 vebası ve 1666 Londra yangını İstanbul'un 1660 yangınıyla aynı yıllara düşer. Hollanda 1652-1674 arasında İngiltere ile üç deniz savaşı yaptı. Habsburg tahtında 1658'den itibaren I. Leopold vardı; Viyana'yı savunan ve Macaristan'ı geri alan hükümdar odur. Lehistan'da Jan Sobieski 1674'te kral seçildi.

Rusya'da Çar Aleksey 1654'te Ukrayna Kazaklarını himayesine aldı, Lehistan ile on üç yıl savaştı ve 1667 Andrusovo Antlaşması ile Kiev'i kazandı; oğlu Fyodor 1681'de Osmanlı ile Bahçesaray'ı imzaladı, 1682'de Petro çocuk yaşta tahta çıktı. İran'da Şah II. Abbas 1666'da öldü, Şah Süleyman döneminde Kasr-ı Şirin barışı korundu. Hindistan'da Evrengzib 1658'de Babür tahtını ele geçirdi ve imparatorluğu en geniş sınırlarına taşıdı. Çin'de Qing Hanedanı Ming direnişini kırdı; Kangxi 1661'de tahta çıktı ve 1683'te Tayvan'ı aldı. Japonya'da Tokugawa şogunluğu dışa kapalı barış dönemini sürdürdü.

Bilimde Kraliyet Cemiyeti 1660'ta Londra'da kuruldu; Newton 1687'de, Mehmed'in tahttan indirildiği yıl, Principia'yı yayımladı. Huygens 1656'da sarkaçlı saati yaptı, Leeuwenhoek 1670'lerde mikroskopla mikroorganizmaları gördü. Amerika'da 1664'te Yeni Amsterdam İngilizlerin eline geçip New York oldu; Fransızlar Mississippi'yi keşfetti. 1683 Viyana bozgunu Avrupa tarih yazımında 'Türk tehlikesi'nin sonu olarak anıldı ve Habsburg İmparatorluğu'nun büyük güç olarak doğuşunu başlattı.

## Kronoloji (63 olay)

| Tarih | Olay |
| --- | --- |
| 2 Ocak 1642 | İstanbul'da doğdu; babası Sultan İbrahim, annesi Turhan Hatice Sultan. |
| 15 Nisan 1642 | Üvey kardeşi Süleyman (sonraki II. Süleyman) doğdu. |
| 25 Şubat 1643 | Üvey kardeşi Ahmed (sonraki II. Ahmed) doğdu. |
| 22 Ağustos 1645 | Girit'te Hanya alındı; Venedik savaşı başladı. |
| 1 Mayıs 1648 | Kandiye kuşatması başladı. |
| 8 Ağustos 1648 | Babası Sultan İbrahim tahttan indirildi; Mehmed altı yaşında cülus etti, Sofu Mehmed Paşa sadrazam oldu. |
| 18 Ağustos 1648 | Babası Sultan İbrahim öldürüldü. |
| 1 Ekim 1648 | Sipahi ayaklanması; yeniçeriler Sultan Ahmed Camii'nde sipahileri kılıçtan geçirdi. |
| 12 Mayıs 1649 | Foça Deniz Muharebesi'nde Venedik donanması galip geldi. |
| 21 Mayıs 1649 | Sofu Mehmed Paşa azledilip idam edildi; Kara Murad Paşa sadrazam oldu. |
| 5 Ağustos 1650 | Melek Ahmed Paşa sadrazam oldu. |
| 10 Temmuz 1651 | Nakşa Deniz Muharebesi'nde Venedik galip geldi. |
| 21 Ağustos 1651 | Esnaf ayaklanması; Melek Ahmed Paşa azledildi, Abaza Siyavuş Paşa sadrazam oldu. |
| 2 Eylül 1651 | Büyükannesi Kösem Sultan haremde öldürüldü; Turhan Sultan sarayın hâkimi oldu. |
| 27 Eylül 1651 | Gürcü Mehmed Paşa sadrazam oldu. |
| 20 Haziran 1652 | Tarhuncu Ahmed Paşa sadrazam oldu; ilk Osmanlı bütçesi hazırlandı. |
| 26 Ağustos 1652 | Vezekény Muharebesi'nde Habsburg kuvvetleri Osmanlı akıncılarını yendi. |
| 21 Mart 1653 | Tarhuncu Ahmed Paşa idam edildi; Koca Derviş Mehmed Paşa sadrazam oldu. |
| 15 Mayıs 1654 | Perast'a Osmanlı saldırısı püskürtüldü. |
| 28 Ekim 1654 | İpşir Mustafa Paşa sadrazam oldu; Mayıs 1655'te idam edildi. |
| 11 Mayıs 1655 | Kara Murad Paşa ikinci kez sadrazam oldu; 19 Ağustos'ta Malatyalı Süleyman Paşa geçti. |
| 4 Mart 1656 | Çınar Vakası: saray ağaları asilere teslim edildi ve At Meydanı'nda asıldı. |
| 5 Mart 1656 | Zurnazen Mustafa Paşa birkaç saat sadrazam kaldı; Abaza Siyavuş Paşa ikinci kez atandı. |
| 26 Nisan 1656 | Boynuyaralı Mehmed Paşa sadrazam oldu. |
| 26 Haziran 1656 | Çanakkale Deniz Muharebesi'nde Osmanlı donanması ağır yenildi; Bozcaada ve Limni Venedik'e geçti. |
| 15 Eylül 1656 | Köprülü Mehmed Paşa dört koşulla sadrazam oldu. |
| 17 Temmuz 1657 | Çanakkale'de Venedik ablukası kırıldı; Mocenigo öldü, Bozcaada ve Limni geri alındı. |
| 1 Temmuz 1658 | Köprülü Mehmed Paşa Erdel seferine çıktı; Yanova alındı. |
| 1 Şubat 1659 | Abaza Hasan Paşa isyanı Halep'te bastırıldı. |
| 24 Temmuz 1660 | Büyük İstanbul yangını şehrin büyük kısmını yok etti. |
| 31 Ekim 1661 | Köprülü Mehmed Paşa öldü; oğlu Fazıl Ahmed Paşa sadrazam oldu. |
| 6 Ağustos 1663 | Gbelce Muharebesi'nde Osmanlı ordusu Habsburg kuvvetlerini yendi. |
| 24 Eylül 1663 | Uyvar Kalesi fethedildi. |
| 1 Haziran 1664 | Zerinvar alınıp yıkıldı; Mısır Çarşısı tamamlandı. |
| 19 Temmuz 1664 | Léva'da Habsburg zaferi. |
| 1 Ağustos 1664 | Saint Gotthard Muharebesi'nde Osmanlı ordusu Raab kıyısında yenildi. |
| 10 Ağustos 1664 | Vasvar Antlaşması: Uyvar Osmanlı'da kaldı. |
| 1 Ocak 1665 | Yeni Cami tamamlandı ve açıldı. |
| 1 Ocak 1666 | Vani Efendi'nin etkisiyle Mevlevi seması yasaklandı; Fazıl Ahmed Paşa Girit'e geçti. |
| 27 Eylül 1669 | Kandiye teslim oldu; yirmi bir yıllık kuşatma bitti, Girit Osmanlı'ya geçti. |
| 27 Ağustos 1672 | Padişahın bizzat katıldığı seferde Kamaniçe fethedildi. |
| 18 Ekim 1672 | Bucaş Antlaşması: Podolya Osmanlı'ya geçti. |
| 11 Kasım 1673 | Hotin Muharebesi'nde Sobieski Osmanlı ordusunu yendi. |
| 30 Aralık 1673 | Oğlu Ahmed (sonraki III. Ahmed) Hacıoğlupazarcığı'nda doğdu. |
| 1 Haziran 1675 | Edirne şenliği: şehzadelerin sünneti ve Hatice Sultan'ın düğünü, on beş gün sürdü. |
| 24 Ağustos 1675 | Lwów Muharebesi'nde Sobieski galip geldi. |
| 17 Ekim 1676 | İzvança Antlaşması imzalandı; iki gün sonra Fazıl Ahmed Paşa öldü, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa sadrazam oldu. |
| 1 Ağustos 1678 | Çehrin Kalesi Ruslardan alınıp yıkıldı. |
| 1 Ocak 1681 | Rusya ile Bahçesaray Antlaşması: Dinyeper sınır oldu. |
| 14 Temmuz 1683 | II. Viyana Kuşatması başladı. |
| 4 Ağustos 1683 | Annesi Turhan Sultan öldü. |
| 12 Eylül 1683 | Kahlenberg'den inen Sobieski komutasındaki ordu Osmanlı ordusunu dağıttı; kuşatma bozgunla bitti. |
| 9 Ekim 1683 | Ciğerdelen Muharebesi'nin ikinci günü Osmanlı kuvvetleri bozguna uğradı; Estergon düştü. |
| 25 Aralık 1683 | Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Belgrad'da idam edildi; Kara İbrahim Paşa sadrazam oldu. |
| 5 Mart 1684 | Habsburg, Lehistan ve Venedik Kutsal İttifak'ı kurdu. |
| 27 Haziran 1684 | Vác Muharebesi'nde Habsburg zaferi. |
| 18 Ekim 1685 | Kassa düştü; Yukarı Macaristan kaybedildi. Aralık'ta Sarı Süleyman Paşa sadrazam oldu. |
| 2 Eylül 1686 | Budin 145 yıl sonra Habsburgların eline geçti. |
| 12 Ağustos 1687 | Mohaç (Harşan) Muharebesi'nde Osmanlı ordusu dağıldı. |
| 23 Eylül 1687 | Ordu ayaklandı; Sarı Süleyman Paşa azledildi, Abaza Siyavuş Paşa serdar seçildi. |
| 8 Kasım 1687 | Tahttan indirildi; kardeşi II. Süleyman cülus etti. |
| 1 Ocak 1688 | Edirne Sarayı'na gönderildi. |
| 6 Ocak 1693 | Edirne'de elli bir yaşında öldü; Yeni Cami'deki Turhan Sultan Türbesi'ne gömüldü. |

## Savaşlar ve seferler (43)

Aşağıdaki tablo IV. Mehmed döneminde yapılan savaş ve seferleri yıl sırasıyla verir.

| Yıl | Savaş veya sefer | Taraf | Sonuç |
| --- | --- | --- | --- |
| 1648 | Kandiye Kuşatması | Venedik Cumhuriyeti | Osmanlı zaferi; şehir 27 Eylül 1669'da teslim oldu; Yirmi bir yıl süren, tarihin en uzun kuşatması; son üç yılını Fazıl Ahmed Paşa yönetti. |
| 1649 | Foça Deniz Muharebesi | Venedik Cumhuriyeti | Osmanlı yenilgisi; Osmanlı donanması Foça limanında bastırıldı. |
| 1651 | Nakşa Deniz Muharebesi | Venedik Cumhuriyeti | Osmanlı yenilgisi; Mocenigo komutasındaki Venedik donanması galip geldi. |
| 1652 | Vezekény Muharebesi | Habsburg İmparatorluğu | Osmanlı akıncıları yenildi; Macaristan'da sınır çatışması; Esterházy ailesinden dört kişi öldü. |
| 1654 | Perast Muharebesi | Venedik Cumhuriyeti | Osmanlı saldırısı püskürtüldü; Kotor Körfezi'nde. |
| 1654 | Çanakkale Deniz Muharebesi (1654) | Venedik Cumhuriyeti | Osmanlı donanması ablukayı yardı; Koca Derviş Mehmed Paşa'nın hazırlattığı donanma. |
| 1655 | Çanakkale Deniz Muharebesi (1655) | Venedik Cumhuriyeti | Venedik üstünlüğü; Abluka sürdü. |
| 1656 | Çanakkale Deniz Muharebesi (1656) | Venedik Cumhuriyeti | Osmanlı yenilgisi; Bozcaada ve Limni kaybedildi; Osmanlı donanmasının en ağır yenilgilerinden biri; İstanbul'da kıtlık. |
| 1657 | 3 Mayıs 1657 Deniz Çatışması | Venedik Cumhuriyeti | Venedik üstünlüğü; Akdeniz'de. |
| 1657 | 18 Mayıs 1657 Deniz Çatışması | Venedik Cumhuriyeti | Venedik üstünlüğü; Ege'de abluka sürerken. |
| 1657 | Çanakkale Deniz Muharebesi (1657) | Venedik Cumhuriyeti | Osmanlı zaferi; abluka kırıldı; Köprülü Mehmed Paşa'nın donanması; Mocenigo öldü, Bozcaada ve Limni geri alındı. |
| 1661 | Milos Açıkları Deniz Çatışması | Venedik Cumhuriyeti | Osmanlı yenilgisi; Değirmenlik (Milos) yakınlarında konvoy vuruldu. |
| 1662 | İstanköy Açıkları Deniz Çatışması | Venedik Cumhuriyeti | Osmanlı yenilgisi; Konvoy kaybı. |
| 1663 | Gbelce (Köbölkút) Muharebesi | Habsburg İmparatorluğu | Osmanlı zaferi; Uyvar kuşatması öncesinde Forgách'ın kuvvetleri yenildi. |
| 1663 | Birinci Zerinvar Muharebesi | Habsburg (Zrinyi) | Osmanlı öncüleri geri atıldı; Zrínyiújvár çevresinde. |
| 1663 | Uyvar Kuşatması | Habsburg İmparatorluğu | Osmanlı zaferi; Fazıl Ahmed Paşa kaleyi aldı. |
| 1663 | Starý Hrozenkov Muharebesi | Habsburg (Moravya) | Tatar akını püskürtüldü; Moravya'ya akın. |
| 1663 | İkinci Zerinvar Muharebesi | Habsburg (Zrinyi) | Osmanlı zaferi; kale 1664'te alınıp yıkıldı; kalenin düşüşü kaynaklarda Haziran 1664 verilir. |
| 1664 | Várad Muharebesi | Habsburg İmparatorluğu | Osmanlı yenilgisi; Souches'un zaferi. |
| 1664 | Léva Kuşatması | Habsburg İmparatorluğu | Osmanlı yenilgisi; Souches Osmanlı kuvvetini yendi. |
| 1664 | Saint Gotthard Muharebesi | Habsburg ve müttefikleri | Osmanlı yenilgisi; Raab kıyısında Montecuccoli'nin zaferi; Vasvar Antlaşması'na rağmen Uyvar Osmanlı'da kaldı. |
| 1672 | Ladjin (Ladyzhyn) Muharebesi | Lehistan | Osmanlı-Kazak zaferi; Kamaniçe seferi öncesi. |
| 1672 | Kamaniçe Kuşatması | Lehistan | Osmanlı zaferi; Padişah bizzat orduda; kale on gün içinde düştü. |
| 1672 | Lviv Kuşatması | Lehistan | Fidye karşılığı kaldırıldı; Kaplan Paşa ve Kazaklar. |
| 1672 | Krasnobród Muharebesi | Lehistan | Tatar yenilgisi; Sobieski'nin akıncı kollarına karşı harekâtı. |
| 1672 | Niemirów Muharebesi | Lehistan | Tatar yenilgisi; Sobieski'nin zaferi. |
| 1672 | Komarno Muharebesi | Lehistan | Tatar yenilgisi; Sobieski'nin zaferi. |
| 1672 | Kalush Muharebesi | Lehistan | Tatar yenilgisi; Sobieski'nin zaferi. |
| 1673 | Hotin Muharebesi (1673) | Lehistan | Osmanlı yenilgisi; Sobieski Hüseyin Paşa'nın ordusunu dağıttı; Sobieski 1674'te kral seçildi. |
| 1675 | Lwów (Lesienice) Muharebesi | Lehistan | Osmanlı-Tatar yenilgisi; Sobieski'nin zaferi. |
| 1675 | Trembowla Kuşatması | Lehistan | Kuşatma kaldırıldı; İbrahim Şişman Paşa alamadı. |
| 1676 | İzvança (Żurawno) Muharebesi | Lehistan | Sonuçsuz; İzvança Antlaşması; Sobieski'nin kampı kuşatıldı, barış yapıldı. |
| 1678 | Çehrin Kuşatması | Rusya Çarlığı | Osmanlı zaferi; kale yıkıldı; Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasında |
| 1683 | II. Viyana Kuşatması | Habsburg, Lehistan ve Alman prenslikleri | Osmanlı yenilgisi; kuşatma bozgunla kaldırıldı; 14 Temmuz - 12 Eylül 1683; Sobieski Kahlenberg'den indi, Merzifonlu idam edildi. |
| 1683 | Ciğerdelen (Párkány) Muharebesi | Lehistan ve Habsburg | İlk gün Osmanlı, ikinci gün müttefik zaferi; Estergon düştü; Kara Mehmed Paşa komutasında. |
| 1684 | Vác Muharebesi | Habsburg İmparatorluğu | Osmanlı yenilgisi; Lorraine Dükü'nün zaferi. |
| 1684 | Jazłowiec Muharebesi | Lehistan | Osmanlı yenilgisi; kale Lehlere geçti; Podolya. |
| 1685 | Eperjes Muharebesi | Habsburg İmparatorluğu | Osmanlı yenilgisi; Yukarı Macaristan. |
| 1685 | Kalamata Muharebesi | Venedik Cumhuriyeti | Osmanlı yenilgisi; Morosini'nin Mora seferi |
| 1685 | Boiany Muharebesi | Lehistan | Sonuçsuz; Boğdan'da Jabłonowski ile Tatar-Osmanlı kuvvetleri arasında. |
| 1685 | Kassa Muharebesi | Habsburg İmparatorluğu | Osmanlı yenilgisi; Kassa düştü; Thököly'nin merkezi kaybedildi. |
| 1686 | Budin Kuşatması | Habsburg ve Kutsal İttifak | Osmanlı yenilgisi; Budin kaybedildi; 18 Haziran - 2 Eylül 1686; Abdurrahman Abdi Paşa savunmada öldü. |
| 1687 | Mohaç (Harşan) Muharebesi | Habsburg İmparatorluğu | Osmanlı yenilgisi; Sarı Süleyman Paşa'nın ordusu dağıldı; asker ayaklanması ve padişahın hali izledi. |

## Antlaşmalar (5)

| Yıl | Antlaşma | Taraf | Not |
| --- | --- | --- | --- |
| 1664 | Vasvar Antlaşması | Habsburg İmparatorluğu | Saint Gotthard yenilgisine rağmen Uyvar ve Varat Osmanlı'da kaldı; Erdel'de Apafi tanındı, yirmi yıllık barış. |
| 1669 | Kandiye Mütarekesi / Antlaşması | Venedik Cumhuriyeti | teslim 27 Eylül 1669. Girit Osmanlı'ya geçti, Venedik üç küçük kale-adayı korudu. |
| 1672 | Bucaş Antlaşması | Lehistan-Litvanya | Podolya ve Kamaniçe Osmanlı'ya, Batı Ukrayna Osmanlı himayesindeki Kazaklara; Leh Diyet'i onaylamadı. |
| 1676 | İzvança (Żurawno) Antlaşması | Lehistan-Litvanya | Podolya Osmanlı'da kaldı, vergi hükmü kaldırıldı; Osmanlı Avrupa topraklarının en geniş hali. |
| 1681 | Bahçesaray Antlaşması | Rusya Çarlığı | Dinyeper sınır oldu, Kiev Rusya'da kaldı; Osmanlı-Rusya arasındaki ilk kapsamlı antlaşma. |

## Sadrazamları (16)

| Sadrazam | Görev yılları | Not |
| --- | --- | --- |
| Sofu Mehmed Paşa | 8 Ağustos 1648 - 21 Mayıs 1649 | Sultan İbrahim'in hal edildiği gün atandı; azledilip idam edildi. |
| Kara Murad Paşa | 21 Mayıs 1649 - 5 Ağustos 1650 ve 11 Mayıs 1655 - 19 Ağustos 1655 | Yeniçeri ağalığından geldi; iki kez sadrazam oldu, ikinci görevinden sonra kaptan-ı derya yapıldı ve öldü. |
| Melek Ahmed Paşa | 5 Ağustos 1650 - 22 Ağustos 1651 | IV. Murad'ın kızı Kaya Sultan'ın kocası; sikke kuru uygulaması esnaf ayaklanmasına yol açtı, azledildi. |
| Abaza Siyavuş Paşa | 21 Ağustos 1651 - 27 Eylül 1651 ve 5 Mart 1656 - 25 Nisan 1656 | İki kez kısa süre görev yaptı; ikinci görevinde öldü. 1687'deki serdar aynı adlı başka bir kişidir. |
| Gürcü Mehmed Paşa | 27 Eylül 1651 - 20 Haziran 1652 | Kösem Sultan'ın ölümünden sonraki geçiş sadrazamı; azledildi. |
| Tarhuncu Ahmed Paşa | 20 Haziran 1652 - 21 Mart 1653 | İlk Osmanlı bütçesini hazırladı, saray giderlerini kısmaya çalıştı; idam edildi. |
| Koca Derviş Mehmed Paşa | 21 Mart 1653 - 28 Ekim 1654 | 1654'te Venedik ablukasını kırdırdı; hastalanıp azledildi. |
| İpşir Mustafa Paşa | 28 Ekim 1654 - 11 Mayıs 1655 | yeniçeriler tarafından idam edildi. |
| Malatyalı Süleyman Paşa | 19 Ağustos 1655 - 28 Şubat 1656 | Hazineyi dolduramadı, azledildi. |
| Zurnazen Mustafa Paşa | 5 Mart 1656 | Birkaç saat görevde kaldı; Osmanlı tarihinin en kısa sadrazamlığı. |
| Boynuyaralı Mehmed Paşa | 26 Nisan 1656 - 15 Eylül 1656 | Boynueğri olarak da anılır; Köprülü'den önceki son sadrazam, azledildi. |
| Köprülü Mehmed Paşa | 15 Eylül 1656 - 31 Ekim 1661 | Dört koşulla göreve geldi; Çanakkale ablukasını kırdı, Erdel ve Abaza Hasan Paşa isyanını bastırdı, görevde öldü. |
| Köprülü Fazıl Ahmed Paşa | 31 Ekim 1661 - 19 Ekim 1676 | Uyvar, Kandiye ve Kamaniçe'yi fethetti; on beş yıl görev yaptı, Edirne yakınlarında öldü. |
| Merzifonlu Kara Mustafa Paşa | 19 Ekim 1676 - 25 Aralık 1683 | Çehrin'i aldı, Viyana'yı kuşattı; bozgundan sonra Belgrad'da idam edildi. |
| Bayburtlu Kara İbrahim Paşa | 15 Aralık 1683 - 18 Kasım 1685 | Merzifonlu'nun düşürülmesinde rol oynadı; cephede başarısız oldu, azledilip idam edildi. |
| Sarı Süleyman Paşa | 18 Aralık 1685 - 23 Eylül 1687 | Budin'in kaybı ve Mohaç yenilgisi; ordu ayaklanınca kaçtı, yakalanıp idam edildi. |

## Eserleri (4)

| Eser | Tür | Yıl | Yer | Not |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Yeni Cami (Valide Sultan Camii) | cami ve külliye | 1665 | Eminönü, İstanbul | Annesi Turhan Sultan tamamlattı; padişahın türbesi bu külliyededir, bugün ayakta. |
| Mısır Çarşısı | çarşı | 1664 | Eminönü, İstanbul | Yeni Cami külliyesinin vakıf geliri için; bugün ayakta ve çalışır durumda. |
| Turhan Sultan Türbesi | türbe | 1665 | Eminönü, İstanbul | IV. Mehmed, II. Mustafa ve III. Ahmed burada gömülüdür; ziyarete açık. |
| Edirne av köşkleri ve saray ekleri | köşk | 1660-1680 | Edirne | Edirne Sarayı'na ek daireler ve çevrede av köşkleri; sarayın büyük kısmı 19. yüzyılda yıkıldı. |

## Tuğrası

- Okunuşu: Mehmed bin İbrahim Han el-muzaffer dâimâ
- Anlamı: İbrahim Han oğlu Mehmed, daima muzaffer

IV. Mehmed'in tuğrası otuz dokuz yıllık saltanatında Köprülü dönemi fermanlarında, 1672 Bucaş ve 1676 Zurawno antlaşmalarında yer alır. 17. yüzyılın ikinci yarısında tuğra biçimi durulmuş, tezhip sadeleşmiştir.

## Çağdaşları

| Kişi | Rol | Yıllar | Not |
| --- | --- | --- | --- |
| Köprülü Mehmed Paşa | Sadrazam | 1656-1661 | Tam yetkiyle devleti toparladı |
| Köprülü Fazıl Ahmed Paşa | Sadrazam | 1661-1676 | Uyvar, Girit ve Kamaniçe'yi aldı |
| Merzifonlu Kara Mustafa Paşa | Sadrazam | 1676-1683 | II. Viyana Kuşatması'nda yenildi, idam edildi |
| I. Leopold | Kutsal Roma imparatoru | 1658-1705 | Viyana'yı savundu, Kutsal İttifak'ı kurdu |
| III. Jan Sobieski | Lehistan kralı | 1674-1696 | Viyana önünde Osmanlı ordusunu bozdu |
| XIV. Louis | Fransa kralı | 1643-1715 | Avrupa'nın en güçlü hükümdarı; Osmanlı ile dolaylı ilişki |
| Evliya Çelebi | Seyyah | 1611-1682 | Seyahatname'nin büyük kısmı bu dönemde yazıldı |

## İlkler ve enler

- **En genç yaşta tahta çıkan padişah** 8 Ağustos 1648, altı yaşında
- **Kanuni'den sonra en uzun saltanat** 39 yıl 3 ay
- **Osmanlı sınırlarının Avrupa'da en genişe ulaştığı dönem** 1672 Kamaniçe ve Podolya
- **İkinci Viyana Kuşatması'nın padişahı** 1683; bozgun büyük gerilemenin başlangıcı oldu
- **Edirne'yi fiilî başkent yapan padişah** Av tutkusu nedeniyle

## Aile ağacı

- Babası: Sultan İbrahim (18. Osmanlı padişahı (1640-1648), 8 Ağustos 1648'de tahttan indirildi, 18 Ağustos 1648'de öldürüldü)
- Annesi: Turhan Sultan (Turhan Hatice Sultan; 1627 civarı Rutenya doğumlu, Tatar esiri; 1648-1683 valide sultan, Köprülü'yü göreve getirdi, Yeni Cami'yi tamamlattı, 4 Ağustos 1683'te öldü)

### Ataları (16 kuşak)

| Kuşak | Ata | Not |
| --- | --- | --- |
| 1 | Sultan İbrahim | annesi Kösem Sultan |
| 2 | I. Ahmed | annesi Handan Sultan |
| 3 | III. Mehmed | annesi Safiye Sultan |
| 4 | III. Murad | annesi Nurbanu Sultan |
| 5 | II. Selim | annesi Hürrem Sultan |
| 6 | Kanuni Sultan Süleyman | annesi Hafsa Sultan |
| 7 | Yavuz Sultan Selim | annesi Gülbahar Hatun |
| 8 | II. Bayezid |  |
| 9 | Fatih Sultan Mehmed | İstanbul'un fatihi |
| 10 | II. Murad |  |
| 11 | Çelebi Mehmed |  |
| 12 | Yıldırım Bayezid |  |
| 13 | Murad Hüdavendigar |  |
| 14 | Orhan Gazi |  |
| 15 | Osman Gazi | kurucu; babası Ertuğrul Gazi |
| 16 | Ertuğrul Gazi | Osman Gazi'nin babası; Kayı boyunun beyi olarak Söğüt ve Domaniç yöresine yerleşti, 1280 dolaylarında öldü, türbesi Söğüt'tedir |

### Eşleri (2)

- Emetullah Rabia Gülnuş Sultan: 1642 civarı Resmo (Girit) doğumlu, 1646'da esir alındı
- Afife Kadın: bazı kaynaklarda anılan ikinci eş

### Çocukları (10)

| Ad | Doğum | Ölüm | Annesi | Not |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| II. Mustafa | 1664-06-05 |  | Gülnuş Sultan | Edirne'de doğdu; 22. padişah (1695-1703), 28 Aralık 1703'te öldü |
| III. Ahmed | 1673-12-30 |  | Gülnuş Sultan | Hacıoğlupazarcığı'nda doğdu; 23. padişah (1703-1730), Lale Devri'nin padişahı, 1 Temmuz 1736'da öldü |
| Hatice Sultan | 1660 |  | Gülnuş Sultan | 1675 Edirne şenliğinde Musahip Mustafa Paşa ile, sonra Moralı Damad Hasan Paşa ile evlendi; 5 Temmuz 1743'te Edirne'de öldü |
| Şehzade Selim | 1659 |  | bilinmiyor | 1679 civarında öldü |
| Ümmügülsüm Sultan | 1678 |  | Gülnuş Sultan | 1678 dolaylarında doğdu, 9 Mayıs 1720'de öldü |
| Fatma Emetullah Sultan | belirsiz |  | Gülnuş Sultan | 29 Mayıs 1700'de öldü |
| Şehzade İbrahim | 1665 |  | belirsiz | 1666'da çocukken öldü |
| Şehzade Bayezid | 1678 |  | belirsiz | 31 Aralık 1678'de doğdu, Ocak 1679'da öldü |
| Şehzade Süleyman | 1681 |  | belirsiz | 13 Şubat 1681'de doğdu, 1685'te öldü |
| Ayşe Sultan | 1668 |  | belirsiz | kaynaklarda adı geçer |

### Kardeşleri (8)

- II. Süleyman: üvey kardeşi, annesi Saliha Dilaşub Sultan, 15 Nisan 1642 doğumlu; 20. padişah (1687-1691), halefi
- II. Ahmed: üvey kardeşi, annesi Muazzez Sultan, 25 Şubat 1643 doğumlu; 21. padişah (1691-1695)
- Gevherhan Sultan: 27 Ekim 1694'te Edirne'de öldü
- Ümmügülsüm Sultan: Muazzez Sultan'ın kızı, Damat Ahmed Paşa ile evli, 1655 civarında öldü
- Ayşe Sultan: Turhan Sultan'ın kızı, Haseki Mehmed Paşa ile evli, 1673 civarında Kahire'de öldü
- Atike Sultan: Turhan Sultan'ın kızı, Gürcü Mehmed Paşa ve Sarı Kenan Paşa ile evli, 1667 civarında öldü
- Fatma Sultan: 1642 civarı doğumlu, 1661 civarında öldü
- Beyhan Sultan: 1645 civarı doğumlu, Hezarpare Ahmed Paşa ve Uzun İbrahim Paşa ile evli, 5 Mart 1701'de öldü

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: IV. Mehmed Viyana'yı bizzat kuşattı.
  Doğru: Padişah 1683'te Belgrad'da kaldı; kuşatmayı Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa yönetti. Mehmed'in bizzat katıldığı tek sefer 1672 Kamaniçe seferidir.
- Yanlış: IV. Mehmed tahttan indirildikten sonra öldürüldü.
  Doğru: 8 Kasım 1687'de tahttan indirildi ama öldürülmedi; Edirne Sarayı'nda beş yıl yaşadı ve 6 Ocak 1693'te doğal sebeplerle öldü.
- Yanlış: Köprülü Mehmed Paşa padişah tarafından seçildi.
  Doğru: 1656'da padişah on dört yaşındaydı; Köprülü'yü göreve çağıran ve dört koşulunu kabul eden valide Turhan Sultan'dı. Padişahın rolü sonraki yıllarda Köprülü ailesini görevde tutmasıdır.
- Yanlış: IV. Mehmed döneminde Osmanlı sürekli geriledi.
  Doğru: 1656-1683 arasında Kandiye (1669), Uyvar (1663) ve Kamaniçe (1672) fethedildi; Osmanlı toprakları 1676'da en geniş sınırlarına ulaştı. Gerileme 1683 Viyana bozgunuyla başladı.
- Yanlış: Yeni Cami'yi IV. Mehmed yaptırdı.
  Doğru: Camiyi 1597'de Safiye Sultan başlattı; yarım kalan yapıyı 1660 yangınından sonra annesi Turhan Sultan tamamlattı ve 1665'te açıldı. Mehmed'in payı külliyenin vakfına destek ve kendi türbesinin burada olmasıdır.
- Yanlış: Kösem Sultan torununun saltanatında hiç etkili olmadı.
  Doğru: 1648-1651 arasında büyük valide olarak yeniçeri ağalarıyla birlikte devleti yönetti. Etkisi 2 Eylül 1651'de öldürülmesiyle bitti.

## Sıkça sorulan sorular

### IV. Mehmed'in annesi kimdir?

Annesi Turhan Hatice Sultan'dır. Rutenya kökenli bir esir olarak hareme girdi; 1648-1683 arasında valide sultan oldu, 1651'de Kösem Sultan'ın öldürülmesinden sonra sarayın hâkimi haline geldi, Köprülü Mehmed Paşa'yı sadrazamlığa getirdi ve Yeni Cami'yi tamamlattı. 4 Ağustos 1683'te öldü. Künyeye göre babası Sultan İbrahim, annesi Turhan Hatice Sultan; IV. Mehmed 2 Ocak 1642, İstanbul tarihinde doğdu.

### IV. Mehmed'in eşi kimdir?

Haseki sultanı Emetullah Rabia Gülnuş Sultan'dır. Girit'in Resmo şehrinde doğmuş, 1646 fethinde esir alınmıştı; II. Mustafa ve III. Ahmed'in annesidir, iki oğlunun saltanatında valide sultan oldu ve Üsküdar Yeni Valide Camii'ni yaptırdı. 1715'te öldü. Bu maddede adı geçen eşleri: Emetullah Rabia Gülnuş Sultan, Afife Kadın.

### IV. Mehmed dönemindeki II. Viyana Kuşatması neden başarısız oldu?

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa 14 Temmuz 1683'te kuşatmayı başlattı; ağır kuşatma topu eksikliği, Kırım kuvvetlerinin Tuna geçişini engellememesi ve 12 Eylül 1683'te Kahlenberg'den inen Sobieski komutasındaki Leh-Alman ordusunun saldırısı bozguna yol açtı. Merzifonlu 25 Aralık 1683'te idam edildi; ardından Kutsal İttifak savaşı ve Macaristan'ın kaybı geldi.

### IV. Mehmed nasıl öldü?

6 Ocak 1693 tarihinde Edirne Sarayı'nda, elli bir yaşında, doğal sebeplerle öldü; bazı kaynaklar 7 Ocak tarihini verir. Tahttan indirildikten sonra beş yıl Edirne'de yaşamıştı. Öldürülmedi; İstanbul'da Yeni Cami'nin yanındaki annesinin türbesine gömüldü. Künyedeki ölüm kaydı: 6 Ocak 1693, Edirne (51 yaşında). Defin yeri: Turhan Sultan Türbesi, Yeni Cami, Eminönü, İstanbul.

### IV. Mehmed kimin oğludur?

IV. Mehmed, Sultan İbrahim ile Turhan Sultan'ın oğludur. Babası Sultan İbrahim: 18. Osmanlı padişahı (1640-1648), 8 Ağustos 1648'de tahttan indirildi, 18 Ağustos 1648'de öldürüldü. Annesi Turhan Sultan: Turhan Hatice Sultan; 1627 civarı Rutenya doğumlu, Tatar esiri; 1648-1683 valide sultan, Köprülü'yü göreve getirdi, Yeni Cami'yi tamamlattı, 4 Ağustos 1683'te öldü.

### IV. Mehmed'in kaç çocuğu vardı?

Mustafa, III. Ahmed, Hatice Sultan, Şehzade Selim, Ümmügülsüm Sultan ve Fatma Sultan. Kaynaklar küçük yaşta ölen başka oğullardan da söz eder. İki oğlu padişah oldu ve 1703'ten sonraki bütün padişahlar onun soyundan gelir. Mustafa, III. Ahmed, Hatice Sultan, Şehzade Selim, Ümmügülsüm Sultan, Fatma Sultan, Şehzade Bayezid, Şehzade İbrahim, Şehzade Süleyman.

### IV. Mehmed'in türbesi nerede?

İstanbul'da Eminönü'ndeki Yeni Cami'nin yanında, annesi Turhan Sultan'ın türbesindedir. Oğulları II. Mustafa ve III. Ahmed de aynı türbede gömülüdür. Türbe ziyarete açıktır. IV. Mehmed 6 Ocak 1693, Edirne (51 yaşında) tarihinde öldü; künyedeki defin kaydı: Turhan Sultan Türbesi, Yeni Cami, Eminönü, İstanbul.

### IV. Mehmed kaç yaşında tahta çıktı?

Altı yaşında tahta çıktı. 2 Ocak 1642 doğumlu Mehmed, babası Sultan İbrahim'in tahttan indirildiği 8 Ağustos 1648'de cülus etti. Osmanlı tarihinde bu yaşta tahta çıkan tek padişahtır; ilk yıllarında devleti büyükannesi Kösem Sultan, annesi Turhan Sultan ve yeniçeri ağaları yönetti.

### IV. Mehmed kaç yıl tahtta kaldı?

Otuz dokuz yıl üç ay tahtta kaldı: 8 Ağustos 1648'den 8 Kasım 1687'ye kadar. Bu, Kanuni Sultan Süleyman'ın kırk altı yıllık saltanatından sonra Osmanlı tarihinin en uzun ikinci saltanatıdır. IV. Mehmed'in saltanat aralığı: 8 Ağustos 1648 - 8 Kasım 1687 (39 yıl 3 ay). Selefi Sultan İbrahim, halefi II. Süleyman.

### IV. Mehmed'den sonra tahta kim geçti?

IV. Mehmed'den sonra tahta II. Süleyman geçti; II. Süleyman'ın saltanatı 8 Kasım 1687 - 22 Haziran 1691 (3 yıl 7 ay). II. Süleyman 15 Nisan 1642, İstanbul tarihinde doğmuştu ve 20. padişah olarak tahta çıktı. Künyedeki halef kaydı: II. Süleyman.

### IV. Mehmed'e neden Avcı denir?

Ava olan düşkünlüğü nedeniyle. Edirne, Yanbolu ve Filibe çevresinde haftalarca süren av partileri düzenledi; binlerce köylü sürgün avı için toplanır, av köşkleri yaptırılırdı. Tarihçilerin bir kısmı bunu devlet işlerini ihmal olarak, bir kısmı ordunun talimi ve taşranın denetimi olarak yorumlar.

### IV. Mehmed neden tahttan indirildi?

12 Ağustos 1687 Mohaç yenilgisinden sonra maaşı ödenmeyen ordu ayaklandı ve İstanbul'a yürüdü. Padişah av düşkünlüğü, seferlere katılmaması ve hazinenin boşalmasıyla suçlandı; Şeyhülislam Debbağzade Mehmed Efendi'nin fetvasıyla 8 Kasım 1687'de tahttan indirildi, yerine kardeşi II. Süleyman geçti. Kronoloji kaydı, 8 Ağustos 1648: Babası Sultan İbrahim tahttan indirildi; Mehmed altı yaşında cülus etti, Sofu Mehmed Paşa sadrazam oldu.

### Kösem Sultan'ı IV. Mehmed mi öldürttü?

Hayır; 2 Eylül 1651'de Kösem Sultan, dokuz yaşındaki padişahın annesi Turhan Sultan'a bağlı saray ağalarınca boğuldu. Gerekçe olarak Kösem Sultan'ın torununu tahttan indirip Şehzade Süleyman'ı çıkarmayı planladığı ileri sürüldü; bu planın gerçek olup olmadığı ve Turhan Sultan'ın kararı bizzat verip vermediği tartışmalıdır.

### IV. Mehmed Köprülü Mehmed Paşa'yı hangi koşullarla sadrazam yaptı?

15 Eylül 1656'da dört koşulla: kararlarına karışılmaması, atamalarda serbestlik, hakkında söylenenlerin dinlenmemesi ve mutlak yetki. Turhan Sultan bu koşulları kabul etti. Köprülü beş yılda Venedik ablukasını kırdı, isyanları bastırdı ve 1661'de ölünce yerine oğlu Fazıl Ahmed Paşa geçti. Kronoloji kaydı, 8 Ağustos 1648: Babası Sultan İbrahim tahttan indirildi; Mehmed altı yaşında cülus etti, Sofu Mehmed Paşa sadrazam oldu.

### IV. Mehmed hangi dizide anlatıldı?

Kösem Sultan'ın hayatını konu alan Türk televizyon dizisinde çocuk padişah olarak yer aldı; Kösem Sultan'ın öldürülmesi onun saltanatı bağlamında işlendi. Viyana kuşatmasını konu alan Türk ve Avrupa filmlerinde arka planda görünür. Kronoloji kaydı, 8 Ağustos 1648: Babası Sultan İbrahim tahttan indirildi; Mehmed altı yaşında cülus etti, Sofu Mehmed Paşa sadrazam oldu.

## İlgili padişahlar

- Selefi: [Sultan İbrahim](https://com.com.tr/ansiklopedi/sultan-ibrahim)
- Halefi: [II. Süleyman](https://com.com.tr/ansiklopedi/2-suleyman)
- Tüm liste: [Osmanlı Padişahları](https://com.com.tr/ansiklopedi/osmanli-padisahlari.md)

Son güncelleme: 3 Eylül 2026

[Canlı sayfa](https://com.com.tr/ansiklopedi/4-mehmed) · [Ansiklopedi](https://com.com.tr/ansiklopedi.md)

---
COM (https://com.com.tr) · AI: https://com.com.tr/llms.txt