Alemdar Mustafa Paşa

Alemdar Mustafa Paşa 1755 yılında Hotin'de doğdu ve 15 Kasım 1808 tarihinde İstanbul'da öldü. Doğum yılı kaynakların bir kısmında 1765 olarak verilir. Babası Rusçuk yeniçeri ağalarından Hacı Hasan Ağa'dır. Adındaki Alemdar sıfatı, bağlı olduğu birliğin sancağını taşımasından gelir; kaynaklarda Bayraktar Mustafa Paşa adıyla da anılır.

Askerlikten sonra Tuna boyunda ayanlık düzeni içinde yükseldi. Rusçuk ayanı Tirsiniklioğlu İsmail Ağa'nın maiyetinde bulundu, onun 1806 yılındaki ölümünden sonra Rusçuk ayanı oldu ve Tuna boyunun en güçlü ismi haline geldi. Rusya ile savaş sürerken 1807 yılının şubat ayında vezirlik rütbesi ve Silistre valiliği verildi.

1807 yılındaki ayaklanmayla III. Selim tahttan indirilip Nizâm-ı Cedid ocağı kaldırılınca, düzenlemeleri destekleyen devlet adamları Rusçuk'a sığındı. Rusçuk yaranı adıyla anılan bu grubun planı üzerine kuvvetleriyle İstanbul'a yürüdü ve 19 Temmuz 1808 tarihinde şehre ulaştı. 28 Temmuz 1808 tarihinde Bâbıâli'yi ve sarayı bastı; sarayda III. Selim'in öldürülmüş olduğu görüldü. IV. Mustafa tahttan indirildi ve yerine II. Mahmud geçti. Ertesi gün sadaret mührü kendisine verildi. Üç ay on sekiz gün süren sadaretinde Sened-i İttifak imzalandı ve Sekban-ı Cedid ocağı kuruldu. 15 Kasım 1808 gecesi başlayan ayaklanmada Bâbıâli kuşatıldı ve kuşatma altındaki binada öldü.

Alemdar Mustafa Paşa 1755 yılında Hotin'de doğdu. Kaynakların bir kısmı doğum yılını 1765 olarak verir; ölümünde kırk üç yaşında olduğunu kaydeden kayıtlar ikinci tarihi destekler. Hotin, Dinyester nehri kıyısındaki bir sınır kalesiydi ve Osmanlı Devleti'nin kuzey sınırındaki en ileri karakollarından biriydi.

Babası Rusçuk yeniçeri ağalarından Hacı Hasan Ağa'dır. Kaynaklarda yalnızca Hasan Ağa biçiminde de geçer. Ailenin Rusçuk ile bağı, oğlun sonraki kariyerinin coğrafyasını belirledi.

Adındaki Alemdar sıfatı, bağlı olduğu askerî birliğin sancağını taşıma görevinden gelir. Aynı görevin Türkçe karşılığı bayraktardır; kaynaklarda ve dönemin belgelerinde iki ad da kullanılır. Sancak taşıyıcılığı, ocak içinde itibarlı sayılan bir görevdi.

Hotin'de doğup Rusçuk çevresinde yetişmesi, hayatının tamamına damgasını vuran bölgeyi belirledi. Tuna boyu, on sekizinci yüzyılın sonunda Osmanlı Devleti'nin en hareketli sınır bölgesiydi: Rusya ile savaşların cephesi, Sırp ayaklanmasının komşusu ve güçlü ayan ailelerinin merkeziydi.

Gençliğine ait ayrıntılı bilgi yoktur. Kaynaklar askerî hizmete girişini, ocak içindeki yükselişini ve ayanlık düzenine geçişini kısa cümlelerle kaydeder. Merkez teşkilatında yetişen devlet adamlarının aksine, kariyerinin ilk evresi merkezin kayıtlarına girmemiştir.

Ailesinin geri kalanı, evliliği ve çocukları hakkında da kayıt bulunmaz. Adı belgelerde ilk kez, Tuna boyundaki ayanlık ilişkileri içinde geçmeye başlar. Bu boşluk, taşra kökenli devlet adamlarının biyografilerinde sık görülen bir durumdur: merkez kayıtları kişiyi ancak resmî bir görev aldığı anda kaydetmeye başlar.

Askerlik hayatına yeniçeri ocağında başladı. On sekizinci yüzyılın sonunda ocak, kuruluşundaki düzenden uzaklaşmıştı: mevcut kayıtları gerçek asker sayısını göstermiyor, ocak mensuplarının önemli bölümü esnaflık ve ticaretle uğraşıyordu.

Ocaktan ayrıldıktan sonra Rusçuk çevresinde hayvancılık ve tarımla uğraştı. Bu geçiş, dönemin taşra hayatında olağan bir yoldu; askerî sınıftan gelen kişiler, kazandıkları itibarı ve silahlı adam bulundurma imkânını taşra ekonomisine taşıyordu.

Ayanlık, on sekizinci yüzyıl Osmanlı taşrasının belirleyici kurumuydu. Ayan, bir kaza ya da sancakta öne çıkan, vergi toplama ve asker toplama işlerinde merkeze aracılık eden yerel güç sahibiydi. Merkez, uzak bölgelerde bu kişiler olmadan vergi ve asker toplayamaz hale gelmişti.

Ayanların gücü, kendi maiyetlerinde tuttukları silahlı kuvvetten geliyordu. Bu kuvvetler sefer zamanı orduya katılır, barışta bölgenin asayişini sağlar ya da ayanlar arasındaki çekişmelerde kullanılırdı.

Alemdar Mustafa, Tuna boyundaki ayanlar arasında kendi kuvvetini kurarak yükseldi. Kaynaklar 1797 yılında Vidin ayanı Pazvantoğlu Osman'a karşı kazandığı başarıyı bu yükselişin dönüm noktası olarak kaydeder.

Bu yol, Osmanlı yönetiminde alışılmışın dışındaydı. Sadaret makamına gelen isimlerin büyük çoğunluğu saray, kalem ya da ilmiye kökenliydi; taşra ayanlığından doğrudan sadarete ulaşan başka bir örnek yoktur.

Yükselişinin ikinci evresi, Rusçuk ayanı Tirsiniklioğlu İsmail Ağa'nın maiyetinde geçti. Tirsiniklioğlu, Tuna boyunun en güçlü ayanıydı ve bölgedeki kaza ve sancakların önemli bölümünü fiilen yönetiyordu.

Maiyetinde kethüda konumunda bulundu. Kethüda, ayanın işlerini yürüten, kuvvetlerini sevk eden ve merkezle yazışmalarını takip eden ikinci adamdı. Bu görev, ona hem askerî hem idarî tecrübe kazandırdı.

Dönemin Tuna boyunda iki büyük mesele vardı. Birincisi Vidin'de kendi başına hareket eden Pazvantoğlu Osman'dı; ikincisi 1804 yılında başlayan Sırp ayaklanmasıydı. Bölgedeki ayanlar bu iki mesele karşısında merkezle birlikte hareket ediyor, aynı zamanda kendi nüfuz alanlarını genişletiyordu.

Tirsiniklioğlu İsmail Ağa 1806 yılının ağustos ayında bir suikastla öldürüldü. Ölümü, Tuna boyundaki güç dengesini boşa çıkardı ve bölgedeki ayanlar arasında yeni bir düzen kurulması gerekti.

Yerine Alemdar Mustafa geçti. Kaynaklar onun bölgedeki ayanlar tarafından öne çıkarıldığını ve merkez tarafından da tanındığını kaydeder. Bu tayin, kariyerinin taşradaki en üst noktasıdır.

Rusçuk ayanlığı, yalnızca bir kasabanın yönetimi değildi. Şehir, Tuna'nın güney kıyısındaki en önemli geçit ve kale merkeziydi; Rusya ile savaş halinde ordunun ikmal hattı buradan geçiyordu. Ayanlık, bu sebeple askerî bir sorumluluk da taşıyordu.

1806 yılında Osmanlı Devleti ile Rusya arasında yeni bir savaş başladı. Savaşın cephesi Tuna boyuydu ve Rusçuk, cephe hattının merkezinde bulunuyordu.

Alemdar Mustafa, kendi kuvvetleriyle savaşa katıldı. Kaynaklar, Tuna boyundaki kalelerin savunmasında ve Rus ilerleyişinin durdurulmasında oynadığı rolü kaydeder; İsmail Kalesi'nin düşmekten kurtarılması bu başarılar arasında sayılır.

1807 yılının şubat ayında III. Selim tarafından vezirlik rütbesi verildi ve Silistre valiliğine getirildi. Valilik, kaynaklarda kayd-ı hayat şartıyla, yani ömür boyu verildiği belirtilerek anılır. Bu tayin, taşra ayanlığından devletin resmî kadrosuna geçişin belgesidir.

Vezirlik rütbesi ve valilikle birlikte Tuna boyundaki kuvvetlerin sevkinden sorumlu hale geldi. Elindeki kuvvet, hem kendi ayanlık kuvvetlerinden hem merkezin kendisine bağladığı birliklerden oluşuyordu.

Bu konum, 1808 yılında İstanbul'a yürüyebilmesinin maddi temelidir. Sadrazamlığa uzanan yol, merkezdeki bir görevden değil, cephedeki bir ordunun başında bulunmaktan geçti.

Savaş, 1807 yılında imzalanan ateşkesle geçici olarak durdu. Ateşkes, Fransa ile Rusya arasında yapılan Tilsit Antlaşması'nın ardından bölgedeki dengelerin değişmesiyle ilgiliydi. Bu duraklama, ordunun bir bölümünün cepheden ayrılabilmesine imkân verdi.

III. Selim, 1789 yılında tahta çıktıktan sonra Nizâm-ı Cedid adıyla anılan bir düzenleme programı yürüttü. Programın en görünür parçası, Avrupa usulüne göre talim gören yeni bir askerî ocaktı. Ocak, kendi vergi kaynağı olan İrad-ı Cedid hazinesiyle finanse ediliyordu.

Yeni ocak, yeniçeri ocağının konumunu doğrudan tehdit ediyordu. Aynı zamanda yeni vergiler ve tayin düzeninde yapılan değişiklikler, merkezde ve taşrada geniş bir muhalefet doğurdu.

1807 yılının mayıs ayında İstanbul'da Boğaz yamaklarının başlattığı ayaklanma çıktı. Hareketin öne çıkan ismi Kabakçı Mustafa'dır. Ayaklanma sonucunda Nizâm-ı Cedid ocağı kaldırıldı, düzenlemeleri yürüten devlet adamları görevden alındı ve bir bölümü öldürüldü.

III. Selim tahttan indirildi ve yerine amcasının oğlu IV. Mustafa geçti. Tahttan indirilen padişah sarayda gözetim altına alındı.

Ayaklanmanın ardından ayaklanmacılara ceza verilmeyeceğine dair hüküm çıkarıldı ve Kabakçı Mustafa Boğaz'daki kalelerin muhafızlığına getirildi. Yeni yönetim, ayaklanmayı meşru bir hareket olarak tanımış oldu.

Düzenlemeleri destekleyen devlet adamlarının bir bölümü İstanbul'dan kaçtı. Kaçanların yöneldiği yer, ordunun bulunduğu Tuna cephesi ve Rusçuk oldu. Bu göç, sonraki yılın olaylarını hazırlayan gelişmedir.

Rusçuk'a sığınan devlet adamları, Alemdar Mustafa Paşa'nın çevresinde bir grup oluşturdu. Kaynaklarda Rusçuk yaranı adıyla anılan bu grubun üyeleri arasında Mustafa Refik Efendi, Mehmed Tahsin Efendi, Mehmed Said Galib Efendi, Abdullah Ramiz Efendi ve Mehmed Emin Behiç Efendi sayılır.

Grubun üyeleri, merkez teşkilatının kalem kökenli görevlileriydi. Devlet dairelerinin işleyişini, saray içindeki dengeleri ve İstanbul'daki kuvvetlerin durumunu biliyorlardı. Alemdar Mustafa Paşa'nın elinde ise bu bilgiyi harekete dönüştürecek silahlı kuvvet vardı.

Grubun hedefi, III. Selim'in yeniden tahta çıkarılması ve kaldırılan düzenlemelerin geri getirilmesiydi. Plan, ordunun cepheden İstanbul'a hareket etmesi ve şehirdeki ayaklanmacı kadronun tasfiye edilmesi üzerine kuruluydu.

Hazırlık bir yıla yakın sürdü. Bu süre içinde İstanbul'daki durum izlendi, merkezdeki bağlantılar kuruldu ve sadrazam Çelebi Mustafa Paşa'nın da bulunduğu ordu ile temas sağlandı.

Harekâtın ilk adımı, 1807 ayaklanmasının öne çıkan ismi Kabakçı Mustafa'nın ortadan kaldırılması oldu. Boğaz'daki kalede bulunduğu sırada gönderilen bir müfreze tarafından öldürüldü.

Bu olay, planın uygulanmaya başladığının işaretiydi. Bunun ardından ordu İstanbul yönünde hareket etti. Rusçuk yaranının üyeleri, sonraki aylarda kurulan yönetimde önemli görevlere geldi.

Ordu, Tuna cephesinden Edirne üzerinden İstanbul'a doğru hareket etti. Kuvvetin çekirdeğini Alemdar Mustafa Paşa'nın kendi ayanlık kuvvetleri oluşturuyordu; bu kuvvetler kaynaklarda Rusçuk milis kuvvetleri ve kırcalı askeri olarak anılır.

Hareketin gerekçesi resmî olarak sefer düzeni ve ordunun başkente dönüşü biçiminde gösterildi. İstanbul'daki yönetim, gelen kuvvetin amacını başlangıçta açıkça bilmiyordu.

Alemdar Mustafa Paşa 19 Temmuz 1808 tarihinde İstanbul yakınlarına ulaştı. Şehrin dışında konaklayan kuvvet, birkaç gün boyunca hareketsiz kaldı ve bu süre içinde merkezle görüşmeler yürütüldü.

Bu bekleyiş, hem şehirdeki durumun değerlendirilmesi hem de saray içindeki bağlantıların hazırlanması için kullanıldı. Sadrazam Çelebi Mustafa Paşa ordunun başında bulunuyordu, ancak harekâtın fiilî yönetimi Alemdar Mustafa Paşa'daydı.

Harekâtın amacı, tahttan indirilmiş olan III. Selim'in yeniden tahta çıkarılmasıydı. Bu hedef, hem Rusçuk yaranının planının hem de harekete katılan kuvvetlerin bildirilen gerekçesiydi.

28 Temmuz 1808 sabahı harekete geçildi. Kuvvetler şehrin önemli noktalarını tuttu ve Bâbıâli'ye girildi. Sadaret mührü, sadrazam Çelebi Mustafa Paşa'dan alındı. Ardından Topkapı Sarayı'na yürüldü ve saray kuşatıldı.

Saray kapılarının açılması istendiğinde, içeride tahttan indirilmiş padişahın öldürülmesi yönünde karar verildi. Kaynaklar bu kararın IV. Mustafa'nın emriyle alındığını kaydeder; gerekçe, hanedanda tek erkek olarak kalmak suretiyle tahtın korunmasıydı.

III. Selim, sarayın iç bölümünde öldürüldü. Aynı sırada şehzade Mahmud'un da öldürülmesi için harekete geçildi; şehzade, saray görevlilerinin yardımıyla saklandı ve kurtarıldı.

Saray kapıları kırılarak içeri girildiğinde III. Selim'in cesediyle karşılaşıldı. Harekâtın açıklanmış amacı böylece ortadan kalkmış oldu.

Bunun üzerine hedef değişti. IV. Mustafa tahttan indirildi ve saklandığı yerden çıkarılan şehzade Mahmud tahta çıkarıldı. Cülus aynı gün gerçekleşti ve yeni padişah II. Mahmud adıyla tahta oturdu.

II. Mahmud, tahta çıktığında yirmi üç yaşındaydı. Hanedanda kendisinden başka erkek üye bulunmuyordu; tahttan indirilen IV. Mustafa sarayda gözetim altına alındı.

Sadaret mührü ertesi gün, 29 Temmuz 1808 tarihinde Alemdar Mustafa Paşa'ya verildi. Böylece bir taşra ayanı, kendi kuvvetiyle başkente girerek devletin en üst makamına geldi. Osmanlı yönetim tarihinde bu yolla sadarete ulaşan başka bir örnek yoktur.

Sadaret mührünü 29 Temmuz 1808 tarihinde aldı. Görevi üç ay on sekiz gün sürdü ve ölümüyle sona erdi.

İlk işi, İstanbul'daki kuvvet dengesini kendi lehine kurmak oldu. 1807 ayaklanmasında öne çıkan isimler hakkında işlem yapıldı, şehirdeki asayiş kendi kuvvetlerine bağlandı.

Rusçuk yaranının üyeleri devletin üst kademelerine getirildi. Abdullah Ramiz Paşa kaptanıderyalığa, diğer üyeler merkezdeki önemli kalemlere tayin edildi. Yönetim, bu kadro üzerinden kuruldu.

İkinci alan, kaldırılan askerî düzenlemelerin yeniden kurulmasıydı. Nizâm-ı Cedid ocağının geri getirilmesi doğrudan yapılmadı; bunun yerine yeni bir adla, farklı bir çerçevede yeniden kurulması yolu seçildi.

Üçüncü alan, taşradaki ayanlarla devlet arasındaki ilişkinin yazılı bir belgeye bağlanmasıydı. Alemdar Mustafa Paşa'nın kendisi bir ayandı ve iktidara ayanların desteğiyle gelmişti; bu ilişkinin kayda geçirilmesi, hem kendi konumunu hem kurduğu düzeni sağlamlaştıracaktı.

Dördüncü alan maliyeydi. Sekban-ı Cedid ocağının masrafı için kaynak ayrılması gerekiyordu ve hazine, sekiz yıldır süren savaşın yükü altındaydı.

Bu dört başlık, üç buçuk aylık sadaretin tamamını kaplar. Alınan kararların büyük bölümü, ölümünden sonraki günlerde geri alındı.

Sadaretinin en dikkat çekici uygulaması, taşradaki ayanların İstanbul'a çağrılması oldu. Anadolu ve Rumeli'nin önde gelen ayanlarına davet gönderildi ve başkentte geniş katılımlı bir meşveret meclisi toplanması kararlaştırıldı.

Meşveret, Osmanlı yönetim geleneğinde devlet ileri gelenlerinin bir konuyu görüşmek üzere toplanmasıdır. Olağan meşveret meclisleri merkez teşkilatının üyelerinden oluşurdu; taşra ayanlarının bu düzeye çağrılması, uygulamanın kapsamını değiştiriyordu.

Davete uyulma oranı sınırlı kaldı. Kaynaklar, Anadolu'nun büyük ayanlarından bir bölümünün İstanbul'a gelmediğini, bir bölümünün ise temsilci gönderdiğini kaydeder. Merkezden uzak bölgelerdeki ayanların çekingen davranmasında, İstanbul'a gelenin geri dönemeyeceği endişesinin payı belirtilir.

Toplantı, devletin merkez teşkilatı ile taşra güç sahiplerini aynı masada bir araya getirdi. Görüşmelerin konusu, iki taraf arasındaki ilişkinin nasıl yürüyeceği ve karşılıklı yükümlülüklerin ne olacağıydı.

Toplantının sonucunda ortaya çıkan metin, Sened-i İttifak adıyla anılır. Belge, meşveretin kararlarını yazıya döken bir taahhütname niteliğindedir.

Uygulama, Osmanlı yönetim tarihinde merkez ile taşra arasındaki ilişkinin sözlü teamül yerine yazılı bir metne bağlanma denemesidir. Bu yönüyle, sonraki dönemlerin idarî ve anayasal tartışmalarında sık atıf yapılan bir örnek olmuştur.

Sened-i İttifak 29 Eylül 1808 tarihinde imzalandı. Kaynakların bir kısmı belgenin tarihini 1808 yılının ekim ayı olarak verir.

Metin bir giriş bölümü, yedi madde ve bir ek bölümden oluşur. Maddeler, merkezî yönetim ile taşra ayanları arasındaki karşılıklı yükümlülükleri düzenler.

Ayanlar, padişahın otoritesini ve devletin emirlerini tanımayı, vergi ve asker toplama işlerinde merkeze yardımcı olmayı, kendi bölgelerinde halkın haksız uygulamalara maruz kalmasını önlemeyi taahhüt etti. Devlet ise ayanların konumlarının ve hanedanlıklarının korunacağını, keyfî işlem yapılmayacağını kabul etti.

Belgenin öne çıkan yönü, taahhütlerin karşılıklı olmasıdır. Padişahın yetkisinin bir metinle sınırlanması, Osmanlı yönetim düzeninde daha önce görülmemişti. Anayasa hukuku çalışmalarında belge, bu sebeple Türk anayasa tarihinin başlangıç metni sayılır.

İmzacılar arasında merkezî yönetimin üst düzey görevlileri ve sınırlı sayıda ayan bulunur. Anadolu'nun büyük ayanlarının önemli bir bölümü metne imza koymadı.

II. Mahmud belgeyi onayladı, ancak kaynaklar padişahın metne isteksiz yaklaştığını kaydeder. Sened-i İttifak fiilen uygulanmadı ve Alemdar Mustafa Paşa'nın ölümünden sonra işlevsiz kaldı. Sonraki yıllarda II. Mahmud, ayan hanedanlıklarını tek tek tasfiye eden bir siyaset izledi. Belgenin tarihteki yeri, uygulanmasından değil içeriğinden gelir.

Askerî düzenlemenin yeniden kurulması, sadaretin ikinci büyük adımıydı. Kaldırılan Nizâm-ı Cedid ocağını aynı adla geri getirmek, 1807 ayaklanmasının hafızası sebebiyle doğrudan çatışma anlamına gelirdi.

Bunun yerine Sekban-ı Cedid adıyla yeni bir ocak kuruldu. Kuruluşun ilan tarihi kaynaklarda 14 Ekim 1808 olarak geçer. Ocağın idaresi, önceki düzenlemenin tanınmış isimlerinden Kadı Abdurrahman Paşa'ya verildi.

Sekban adı, yeniçeri ocağının kendi iç bölümlerinden birinin adıydı. Bu tercihle, yeni ocağın ocak düzeninin dışında değil içinde gösterilmesi hedeflendi. Buna karşılık talim usulü, kıyafeti ve teşkilatı önceki düzenlemenin devamıydı.

Ocağın masrafı için yeni kaynak arandı. Kaldırılmış olan İrad-ı Cedid hazinesinin yerine yeni bir malî düzenleme yapıldı ve ocağın giderleri buraya bağlandı.

Yeniçeri ocağında ayrıca kayıt denetimi başlatıldı. Ulufe defterlerindeki kayıt dışılığın giderilmesi ve gerçek asker sayısının tespiti hedeflendi. Bu uygulama, ocak mensuplarının gelirini doğrudan etkiliyordu.

İki uygulama birleşince muhalefet hızla büyüdü. Yeni ocağın kurulması ve kayıtların denetlenmesi, yeniçeri ocağı içinde sadrazama karşı geniş bir cephe oluşturdu. Ocak, 15 Kasım 1808 gecesindeki ayaklanmanın ardından, 18 Kasım 1808 tarihinde kaldırıldı.

Sadaretin ilk haftalarında İstanbul'da sıkı bir asayiş düzeni kuruldu. Şehirdeki kuvvet, Rusçuk'tan getirilen birliklere dayanıyordu.

Bu kuvvetin başkentte uzun süre kalması, kendi başına bir gerginlik kaynağı oldu. Taşradan gelen silahlı birliklerin şehirdeki varlığı, hem yeniçeri ocağı hem şehir halkı açısından alışılmadık bir durumdu.

Zamanla kuvvetin bir bölümü memleketine gönderildi. Kaynaklar, ayaklanmanın çıktığı sırada Bâbıâli çevresinde bulunan kuvvetin başlangıçtakinden çok daha az olduğunu kaydeder. Bu azalma, sonraki olayların seyrini belirleyen etkenlerden biridir.

Muhalefetin ikinci kaynağı saraydı. Sadrazamın padişahı tahta çıkaran kişi olması, saray çevresinde konumunun fazla güçlü bulunmasına yol açtı. Kaynaklar, sadaretin son haftalarında saray ile Bâbıâli arasındaki mesafenin açıldığını belirtir.

Üçüncü kaynak ulema ve esnaf çevresiydi. Yeni ocağın masrafı için getirilen malî düzenlemeler ve şehirdeki sıkı denetim, bu çevrelerde hoşnutsuzluk yarattı.

Dördüncü kaynak, tahttan indirilmiş IV. Mustafa'nın sarayda bulunmasıydı. Ayaklanan tarafın hedefi, ilk aşamada onun yeniden tahta çıkarılmasıydı; bu ihtimal, olayların seyrinde belirleyici oldu.

Bu dört kaynak kasım ayında birleşti. Ayaklanma, yeniçeri ocağı içinden çıktı ve kısa sürede şehre yayıldı.

Ayaklanma 15 Kasım 1808 gecesi başladı. Kaynaklar, hareketin şehirde çıkarılan yangın alarmlarıyla başladığını ve toplanan kalabalığın Bâbıâli'ye yöneldiğini kaydeder.

Bâbıâli kuşatıldı. İçeride sadrazamın yanında sınırlı sayıda muhafız bulunuyordu; Rusçuk'tan getirilen kuvvetin büyük bölümü daha önce memleketine dönmüştü. Yardım gelmedi.

Çatışma saatlerce sürdü. Kuşatanlar binayı ateşe verdi. Sadrazam, binanın taş bölümüne çekildi ve burada bulunan barut deposunun ateşlenmesiyle öldü.

Ölüm tarihi kaynakların çoğunda 15 Kasım 1808, bir kısmında 16 Kasım 1808 olarak verilir. Patlamada ölen ayaklanmacıların sayısı da kaynaklarda farklı verilir; verilen rakamlar birkaç yüz ile altı yüz arasında değişir.

Olay, Osmanlı tarihinde Alemdar Vak'ası adıyla anılır. Ayaklanma, sadrazamın ölümüyle bitmedi; sonraki günlerde şehirde çatışmalar sürdü ve yeni bir hareket ortaya çıktı.

Ayaklanmanın hedeflerinden biri IV. Mustafa'nın yeniden tahta çıkarılmasıydı. Bu ihtimali ortadan kaldırmak üzere tahttan indirilmiş padişah olaylar sırasında öldürüldü. Böylece hanedanda tek erkek üye olarak II. Mahmud kaldı.

Sadrazamın cesedi patlama yerinden çıkarıldı ve şehirde dolaştırıldı. Kalıntıları sonradan Zeynep Sultan Camii haziresine nakledildi.

Ayaklanmanın ilk sonucu, kurulan düzenin tamamen dağılmasıdır. Sekban-ı Cedid ocağı 18 Kasım 1808 tarihinde kaldırıldı ve mensupları dağıtıldı.

Sened-i İttifak yürürlüğe girmedi. Belgeyi imzalayan ayanlar bölgelerine döndü ve metnin öngördüğü karşılıklı yükümlülükler uygulanmadı. Belge, yürürlükteki bir düzenleme olmaktan çok bir deneme olarak kaldı.

Rusçuk yaranının üyeleri görevlerinden alındı. Bir bölümü sürgüne gönderildi, bir bölümü uzun süre görevden uzak kaldı.

II. Mahmud tahtta kaldı. Hanedanda tek erkek üye olması, ayaklanan tarafın onu tahttan indirmesini imkânsız kıldı; tahtın boşalması hanedanın sona ermesi anlamına gelirdi. Bu durum, padişahın konumunu paradoksal biçimde güçlendirdi.

Askerî düzenleme çalışmaları uzun süre durdu. II. Mahmud, on sekiz yıl boyunca doğrudan bir askerî ocak kurma girişiminde bulunmadı; bu süreyi merkezî otoriteyi kademe kademe güçlendirmek için kullandı.

1826 yılında yeniçeri ocağı kaldırıldı. Bu olay, Osmanlı tarihinde Vak'a-i Hayriyye adıyla anılır ve 1808 yılındaki başarısız denemenin ardından gelen ikinci girişimdir.

Ayan hanedanlıkları da aynı dönemde tasfiye edildi. Sened-i İttifak'ın tanıdığı konum korunmadı; merkezî yönetim, taşradaki güç sahiplerini tek tek etkisiz hale getirdi.

Olayın uzun vadeli sonucu, merkez ile taşra arasındaki ilişkinin ortaklık yerine tabiyet esasına oturmasıdır. 1808 yılında denenen yazılı ortaklık modeli bir daha gündeme gelmedi; sonraki düzenlemeler, taşra yönetimini merkezden atanan memurlar eliyle kurma yönünde ilerledi.

Kaynaklar Alemdar Mustafa Paşa'yı, kararını hızla veren ve kuvvetle uygulayan bir yönetici olarak tarif eder. Merkez teşkilatında yetişmemiş olması, yönetim tarzının belirleyici özelliğidir: kalem ve saray kökenli sadrazamların aksine, gücünü kendi maiyetindeki silahlı kuvvetten alıyordu.

İdarî tecrübesi taşra ölçeğindeydi. Ayanlık düzeni, bir bölgenin asayişini ve vergi düzenini yürütmeyi öğretiyordu; merkezî devletin daireler arası işleyişi ve saray içi dengeleri ise farklı bir alandı. Kaynaklar, bu farkın sadaretinin kısa sürmesindeki etkisine dikkat çeker.

Etrafındaki kadroyu Rusçuk yaranından kurdu. Merkez teşkilatını bilen bu kalem kökenli isimler, onun eksik kaldığı alanı tamamlıyordu. Kadro ile arasındaki iş bölümü, sadaretin uygulamalarında görülür: askerî ve icraî kararlar onun, metin ve düzenleme işleri onların elindeydi.

Sened-i İttifak, kendi geldiği düzenin devlet katında tanınması anlamına geliyordu. Bir ayanın sadarette bu belgeyi hazırlatması, konumuyla doğrudan ilgilidir.

Okuma yazma ve kalem işlerine yatkınlığı hakkında kaynaklar ayrıntı vermez. Yazışmalarının ve resmî metinlerin hazırlanmasında çevresindeki kâtiplerin rolü belirtilir.

Son gecedeki tutumu, kaynaklarda ayrıca kaydedilir: teslim olmayı kabul etmedi ve kuşatma altındaki binada öldü.

Alemdar Mustafa Paşa'nın tarihteki yeri, üç buçuk aylık bir sadaretle ve iki belgeyle tanımlanır: Sened-i İttifak ve Sekban-ı Cedid ocağının kuruluşu.

Sened-i İttifak, uygulanmamış olmasına rağmen Osmanlı ve Türk hukuk tarihinde en çok tartışılan metinlerden biridir. Anayasa hukuku çalışmalarında, padişahın yetkisinin yazılı bir belgeyle sınırlandığı ilk örnek olarak ele alınır. Buna karşılık metnin gerçek bir anayasa sayılıp sayılamayacağı tartışmalıdır: yasama süreciyle üretilmemiştir, halkı temsil eden bir organ tarafından kabul edilmemiştir ve yürürlüğe girmemiştir.

Sekban-ı Cedid, III. Selim'in kaldırılan ocağı ile 1826 sonrasındaki düzenlemeler arasındaki halkadır. Bir aylık ömrüne rağmen, askerî düzenleme çabasının 1807 yenilgisiyle bitmediğini gösterir.

Kariyeri, on sekizinci yüzyıl sonu Osmanlı taşrasındaki güç dağılımının merkezî yönetime nasıl ulaştığını gösteren bir örnektir. Bir taşra ayanının kendi kuvvetiyle başkente girip sadaret makamına gelmesi, merkezin taşra üzerindeki denetiminin ne kadar zayıfladığının göstergesi sayılır.

Olaylar, II. Mahmud'un uzun saltanatının başlangıcını oluşturur. Padişahın sonraki yıllarda izlediği merkeziyetçi siyasetin, tahta çıktığı günün ve 1808 kasımındaki gecenin doğrudan sonucu olduğu değerlendirilir.

Adı bugün İstanbul'daki mezarı ve tarih kitaplarındaki Alemdar Vak'ası başlığıyla anılır.

1804: Napolyon Bonapart Fransa imparatoru ilan edildi.

1805: Trafalgar deniz muharebesi ve Austerlitz kara muharebesi Avrupa'daki güç dengesini değiştirdi.

1806: Kutsal Roma İmparatorluğu resmen sona erdi.

1807: Fransa ile Rusya arasında Tilsit Antlaşması imzalandı; iki devlet arasındaki yakınlaşma Osmanlı sınırındaki dengeyi etkiledi.

1808: İspanya'da Fransız işgaline karşı ayaklanma başladı ve yarımada savaşı çıktı.

1809: Wagram Muharebesi'nin ardından Avusturya, Fransa ile antlaşma imzalamak zorunda kaldı.

1812: Napolyon'un Rusya seferi başarısızlıkla sonuçlandı; aynı yıl Osmanlı Devleti ile Rusya arasında Bükreş Antlaşması imzalandı.

1815: Viyana Kongresi ile Avrupa'nın yeni düzeni kuruldu.