Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa

Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa, Sivrihisar yöresindeki Çendere köyünde doğdu ve 22 Ocak 1387 tarihinde Serez'de öldü. Doğum yılı kaynaklarda kayıtlı değildir; bazı derlemelerde geçen 1330 civarı tarih, 1331 yılından sonra İznik kadılığına getirilmesiyle bağdaşmaz. Babasının adı Ali'dir ve bu bilgi yaptırdığı yapıların kitabelerinden gelir.

Devlet hizmetine ilmiye yolundan girdi. Bilecik, İznik ve Bursa kadılıklarında bulundu. I. Murad'ın tahta çıktığı 1362 yılında yeni kurulan kazaskerlik makamına getirildi ve bu görevi üstlenen ilk kişi oldu. 1364 yılının eylül ayında vezirliğe yükseldi. Bu görevde ölümüne kadar, yaklaşık yirmi iki yıl dört ay kaldı; kaynaklar bunu Osmanlı tarihinde makamda geçirilen en uzun süre olarak kaydeder.

Kazaskerliği ve vezirliği, Osmanlı Devleti'nin bir beylikten merkezî bir devlete dönüştüğü yıllara denk gelir. Savaş esirlerinin beşte birinin devlete ayrılmasını düzenleyen pençik uygulamasının kabulünde, Acemi Ocağı ile Yeniçeri Ocağı'nın kurulmasında ve ilmiye teşkilatının düzene bağlanmasında adı geçer. Vezirlik ile ordu kumandasını aynı kişide birleştiren ilk isimdir.

Görev süresinin son yıllarını Rumeli'de sefer halinde geçirdi. Batı Trakya ve Makedonya'da yürüttüğü harekâtla Serez alındı, Selanik kuşatıldı ve 18 Eylül 1385 tarihindeki Savra Muharebesi ile Arnavutluk yönünde ilerleme sağlandı. Yenice-i Vardar'da hastalanıp Serez'de öldü. Yerine oğlu Çandarlı Ali Paşa geçti; ailesinden gelen isimler sonraki yüz elli yıl boyunca Osmanlı yönetiminde belirleyici oldu.

Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa, Sivrihisar yöresindeki Çendere köyünde doğdu. Doğduğu yıl kaynaklarda kayıtlı değildir. Bazı derlemelerde 1330 civarı bir tarih geçer; ancak İznik kadılığına 1331 yılından sonra getirildiği kayıtlı olduğu için bu tarih kariyeriyle bağdaşmaz. Ortak kabul gören tek kesin tarih ölüm tarihidir.

Asıl adı Halil'dir. Babasının adı Ali olarak bilinir ve bu bilgi, yaptırdığı yapıların kitabelerinde yer alan künyeden gelir. Kara lakabı ve Hayreddin unvanı sonradan eklendi; Hayreddin unvanının vezir olmasıyla birlikte verildiği belirtilir.

Doğduğu yöre, o yıllarda Osmanlı sınırının dışındaydı ve Karamanoğulları hâkimiyet alanı içinde sayılıyordu. Anadolu'daki beylikler arasında ilim adamlarının ve kadıların bir merkezden diğerine geçmesi olağandı; medrese eğitimi almış kişiler, hangi beyliğin idaresinde bulunurlarsa bulunsunlar aynı ilmî geleneğin içinde yetişiyordu.

Ailesinin adı, sonraki kuşaklarda Çandarlı biçiminde anıldı. Bu ad, kendisinden sonra gelen ve Osmanlı yönetiminde uzun süre söz sahibi olan hanedan için kullanılan ortak isimdir. Kendisi hayattayken bu adla değil, Kara Halil ve Hayreddin Paşa adlarıyla anıldı.

Annesi hakkında kaynaklarda bilgi yoktur. Kardeşleri konusunda da ayrıntı verilmez. Erken Osmanlı döneminde ilmiye mensuplarının aile kayıtları, sonraki yüzyıllarda tutulan kadar ayrıntılı değildir; kişi hakkındaki bilgi çoğunlukla görev kayıtlarından, vakfiyelerden ve yapı kitabelerinden derlenir.

Medrese eğitimi gördü ve ilmiye sınıfına girdi. Kaynaklarda öğrenim gördüğü medreseler tek tek sayılmaz, ancak kadılık görevlerine getirilebilecek düzeyde bir eğitim aldığı görev kayıtlarından anlaşılır.

İznik medresesi müderrisi Tâceddin Kürdî'nin kızıyla evlendi. Bu evlilik, onu dönemin en etkili ilim çevrelerinin içine yerleştirdi. Aynı evlilik yoluyla, erken Osmanlı tarihinin önde gelen ismi Şeyh Edebâli ile bacanak oldu ve böylece Osman Gazi ile de akrabalık bağı kurdu. Bu bağ, hem Türkçe hem yabancı kaynaklarda ortak biçimde kaydedilir.

Erken Osmanlı Devleti'nde ilmiye ile idare arasındaki geçiş kolaydı. Medresede yetişen kişi önce kadı olarak görevlendiriliyor, kadılıkta gösterdiği yetkinliğe göre daha büyük merkezlere ve oradan da devlet kademelerine yükselebiliyordu. Kadı, yalnızca yargı görevlisi değildi: bulunduğu şehrin mali kayıtlarını tutuyor, vakıfları denetliyor, ordunun geçtiği yerlerde iaşe düzenini kuruyor ve merkezî yönetimin taşradaki temsilcisi gibi çalışıyordu.

Bu düzen, Kara Halil'in kariyerini açıklayan çerçevedir. Kadılıktan kazaskerliğe, oradan vezirliğe uzanan yol, ilmiye ile idarenin iç içe geçtiği bir yapıda mümkün olabilirdi.

İznik, bu çevrenin merkeziydi. Şehir 1331 yılında Osmanlı hâkimiyetine girdikten sonra Orhan Gazi tarafından bir medrese ile donatılmış ve erken Osmanlı ilminin ilk merkezi haline gelmişti. Kara Halil'in hem evliliği hem de ilk büyük görevi bu şehirle bağlantılıdır.

Devlet hizmetine kadılıkla başladı. Kaynaklarda ilk görev yeri olarak Bilecik gösterilir ve bu görevin Osman Gazi'nin son yıllarına rastladığı belirtilir. Bu tarihleme kesin değildir; kaynaklar bunu ihtimal olarak kaydeder.

İkinci görev yeri İznik'tir. Şehrin 1331 yılında Osmanlı topraklarına katılmasının ardından buraya kadı olarak tayin edildiği belirtilir. İznik o sırada yeni fethedilmiş bir Bizans şehriydi; hristiyan nüfusun bir bölümü yerinde kalmıştı ve şehrin idarî düzeninin kurulması gerekiyordu. Kadılık görevi bu şartlarda yalnızca dava görmekten ibaret değildi.

Üçüncü ve en önemli kadılığı Bursa'dadır. Kaynaklar bu görevi 1348 yılı dolaylarına yerleştirir. Bursa, 1326 yılından itibaren Osmanlı Devleti'nin merkeziydi. Başkent kadılığı, devlet hazinesinin, vakıfların ve saray çevresinin işlerine doğrudan temas eden bir görevdi.

Bursa kadılığı sırasında Orhan Gazi'nin yönetim çevresine girdi. Bu dönem, Osmanlıların Rumeli'ye geçtiği ve Gelibolu yarımadasına yerleştiği yıllara denk gelir. Yeni fethedilen toprakların idarî düzeninin kurulması, esirlerin ve ganimetin paylaştırılması, tımar dağıtımı gibi meseleler merkezî yönetimin gündemindeydi.

Kadılıkta geçen bu uzun yıllar, sonraki görevlerinin hazırlığı oldu. Vergi düzeni, vakıf kayıtları, esir hukuku ve şehir idaresi konularındaki birikimi bu görevlerden gelir. Osmanlı Devleti'nin ilk merkezî kurumlarının kuruluşunda adının geçmesinin sebebi, bu birikimdir.

Osmanlı ordusunun Rumeli'de ilerlemesi, savaş esirlerinin nasıl paylaştırılacağı sorusunu doğurdu. Uygulamada esirler, onları ele geçiren askere kalıyordu; devletin bu kaynaktan payı yoktu.

Edirne'nin alınmasının ardından bu konuda yeni bir düzenleme yapıldı. Kaynaklar, düzenlemenin Karamanlı Kara Rüstem adlı bir âlimin teklifiyle gündeme geldiğini, kadı olan Kara Halil'in bu teklifi uygun bulduğunu ve I. Murad'ın izniyle uygulamaya konduğunu kaydeder. Düzenlemenin tarihi kaynaklarda 1361 yılı olarak verilir.

Pençik kelimesi Farsça penç ü yek ifadesinden gelir ve beşte bir anlamını taşır. Kural basitti: kara ve deniz seferlerinde ele geçirilen esirlerin beşte biri devlete ayrılacaktı. Devlet payına düşen esirler için ayrıca bir bedel ölçüsü belirlendi ve pençik toplamakla görevli memurlar tayin edildi.

Uygulamanın asıl sonucu mali değil askerî oldu. Devlet payına düşen genç esirler, satılmak yerine devlet hizmetine ayrıldı. Bu gençler önce Gelibolu ile Çardak arasında gemi hizmetinde çalıştırıldı, ardından Anadolu'da Türk ailelerin yanına verilerek dil ve din eğitiminden geçirildi.

Böylece devletin, hiçbir aşiret ya da beye bağlı olmayan, doğrudan hükümdara bağlı bir insan kaynağı oluştu. Osmanlı kapıkulu düzeninin temeli budur. Pençik uygulaması yüzyıllar boyunca sürdü ve 1822 yılında, esir alım satımının kaldırılmasıyla birlikte son buldu.

Pençik yoluyla devlet hizmetine ayrılan gençlerin yetiştirileceği bir kurum gerekiyordu. Bu ihtiyaç için Acemi Ocağı kuruldu. Ocak, adından anlaşılacağı gibi bir hazırlık kurumuydu: buraya alınanlar askerî eğitimden, dil öğreniminden ve disiplin düzeninden geçiriliyor, ancak bundan sonra asıl birliklere veriliyordu.

Acemi Ocağı'ndan yetişenlerin katıldığı yaya birlik, Yeniçeri Ocağı adıyla anıldı. Ocağın kuruluşu kaynaklarda Kara Halil'in kazaskerliği dönemine, 1364 yılı dolaylarına yerleştirilir. Kesin bir kuruluş günü verilmez; kaynaklar yılı da bir aralık olarak gösterir.

Yeniçeri Ocağı'nın önceki Osmanlı yaya birliklerinden farkı, bağlılık ilişkisindeydi. Yaya ve müsellem adı verilen eski birlikler toprak karşılığı hizmet ediyor, sefer dışında kendi köylerinde yaşıyordu. Yeniçeriler ise doğrudan hazineden ücret alıyor, kışlada yaşıyor ve yalnızca hükümdara bağlı sayılıyordu.

Bu yapı, Osmanlı ordusuna Avrupa'daki çağdaşlarında bulunmayan bir özellik kazandırdı: yıl boyu hazır, ücretli ve merkeze bağlı bir daimî piyade. Sefer mevsimi dışında dağılmayan bu kuvvet, kuşatmaların uzun sürebilmesini ve fetihlerin kalıcı olmasını mümkün kıldı.

Ocağın kuruluşunda Kara Halil'in rolü, kaynaklarda düzenlemenin hukukî çerçevesini kurmak biçiminde tarif edilir. Esirlerin devlet payına ayrılması, ayrılanların eğitilmesi ve eğitilenlerin ücretli askere dönüştürülmesi, birbirini izleyen üç adımdır ve üçünde de adı geçer.

I. Murad 1362 yılının mart ayında tahta çıktı. Saltanatının ilk düzenlemelerinden biri, ilmiye teşkilatının başına yeni bir makam koymak oldu. Bu makama kazasker adı verildi ve göreve Kara Halil getirildi.

Kazasker, ordu kadısı anlamına gelir. Makamın görev alanı yalnızca askerî yargı değildi: bütün kadıların ve müderrislerin tayini, terfisi ve denetimi kazaskere bağlandı. Böylece ilmiye sınıfı, dağınık kadılıklardan oluşan bir yapı olmaktan çıkıp tek merkezden yönetilen bir teşkilat haline geldi.

Kazaskerin Divan'ın doğal üyesi olması ve seferlerde padişahla birlikte hareket etmesi de bu dönemde kural haline geldi. Ordu sefere çıktığında kazasker de orduyla birlikte gidiyor, sefer sırasında ortaya çıkan hukukî meseleleri karara bağlıyordu. Ganimet paylaşımı ve esir hukuku gibi konular doğrudan bu makamın alanındaydı.

Kara Halil, bu makamı üstlenen ilk kişidir. Görevde bulunduğu yıllar, Osmanlı ilmiye teşkilatının kurumsal biçimini aldığı yıllardır. Medreselerin derecelendirilmesi, kadılıkların büyüklüğüne göre sıralanması ve ilmiye içinde yükselme yolunun belirlenmesi gibi düzenlemelerin temeli bu dönemde atıldı.

Makam sonraki yüzyıllarda ikiye ayrıldı: Rumeli kazaskerliği ve Anadolu kazaskerliği. Şeyhülislamlık makamının kurulmasından sonra bile kazaskerler Divan'daki yerlerini korudu ve ilmiye teşkilatının en üst idarî görevlileri olarak kaldı. Bu yapının başlangıcı, 1362 yılındaki ilk tayindir.

Kazaskerlikte iki yıl kadar kaldıktan sonra vezirliğe yükseldi. Kaynaklar tayin tarihini 1364 yılının eylül ayı olarak verir. Bu tarihten sonra Hayreddin unvanıyla anıldı.

Ondan önce de Osmanlı Devleti'nde vezir bulunuyordu. Alâeddin Paşa, Ahmed Paşa, Hacı Paşa ve Sinanüddin Yusuf Paşa, ondan önce bu görevde bulunan isimler olarak sayılır. Ancak erken dönemin vezirlik anlayışı, sonraki yüzyılların vezîriâzamlığından farklıydı: vezir, hükümdarın yanındaki en yetkili danışmandı, ordunun kumandanı değildi.

Kara Halil'in vezirliğinde bu ayrım kalktı. Vezirlik makamı ile ordunun kumandası aynı kişide birleşti. Kaynaklar bunu, idarî ve askerî yetkinin ilk kez tek elde toplanması olarak kaydeder ve sonraki vezîriâzamlık makamının doğuşunu bu düzenlemeye bağlar.

Görev süresi olağanüstü uzundur. Eylül 1364 tarihinden 22 Ocak 1387 tarihine kadar, yaklaşık yirmi iki yıl dört ay bu makamda kaldı. Kaynaklar bunu, makamın 1922 yılında kaldırılmasına kadar geçen sürede kimsenin aşamadığı bir rekor olarak belirtir.

Vezirliğinin ilk yıllarına dair ayrıntılı kayıt azdır. Bu yıllarda devletin ağırlığı Rumeli'deydi: Edirne merkez haline gelmiş, Balkanlar'da ilerleme sürüyordu. Vezirin işi, hem yeni alınan toprakların idarî düzenini kurmak hem de Anadolu'daki beyliklerle ilişkiyi yürütmekti. Görev süresinin son on yılında ise doğrudan sefer kumandanı olarak Rumeli'de bulundu.

Erken Osmanlı Devleti'nde askerî kumanda uç beylerinin elindeydi. Rumeli'de Evrenos Bey, Hacı İlbey ve Lala Şahin Paşa gibi isimler kendi kuvvetleriyle hareket ediyor, fethettikleri yerlerde geniş yetkiyle oturuyordu. Bu düzen hızlı ilerleme sağlıyordu, ancak merkezî denetim zayıftı.

1362 yılında Rumeli beylerbeyiliği kuruldu ve göreve Lala Şahin Paşa getirildi. Beylerbeyilik, uç beylerinin üstünde tek bir askerî kumanda kademesi oluşturuyordu. Kara Halil'in vezirliğinde ise bu kumanda yetkisi vezirlik makamıyla birleştirildi.

Bu birleşme, Osmanlı yönetim tarihinde kalıcı bir çerçeve kurdu. Vezîriâzam, padişahın mutlak vekili sayıldı: hem Divan'ın başkanı hem de padişahın sefere çıkmadığı durumlarda ordunun serdarıydı. Sonraki yüzyıllarda serdar-ı ekrem adıyla anılan uygulamanın kökeni bu düzenlemedir.

Düzenlemenin pratik sonucu, seferlerin merkezden planlanabilmesi oldu. Uç beylerinin kendi başına yürüttüğü akınlar, merkezden onaylanan ve hedefi önceden belirlenmiş harekâtlara dönüştü. Alınan yerlerde tımar dağıtımı ve kadı tayini, fetihle birlikte yürütülür hale geldi.

Kara Halil'in kendisi, vezirliğinin son yıllarında bu yetkiyi bizzat kullandı. Batı Trakya, Makedonya ve Arnavutluk yönündeki harekâtı doğrudan yönetti. Osmanlı tarihinde ordunun başında sefere çıkan vezirlerin ilki odur ve bu uygulama sonraki beş yüzyıl boyunca sürdü.

Vezirliğinin son on yılı Rumeli'de geçti. Osmanlı ilerlemesi bu dönemde Meriç havzasından batıya, Ege kıyısına ve Vardar vadisine doğru yöneldi.

Kaynaklarda onun yönetiminde alınan yerler arasında Gümülcine, İskeçe, Zihne, Kavala ve Drama sayılır. Bu şehirler, Ege kıyısı boyunca uzanan ve Selanik'e ulaşan yolu denetleyen noktalardı. Alınmalarıyla Osmanlı kuvvetleri Makedonya'nın kapısına dayandı.

Harekâtın yöntemi, tek bir büyük meydan muharebesi aramak değildi. Kaleler sırayla kuşatılıyor, teslim olan şehirlerin halkı yerinde bırakılıyor ve vergi düzenine bağlanıyordu. Direnen yerlerde ise kuşatma sonuna kadar sürdürülüyordu. Bu yöntem ilerlemeyi yavaşlatıyor, buna karşılık alınan toprakların elde kalmasını sağlıyordu.

Alınan her yerde idarî düzen hemen kuruluyordu. Tımar dağıtımı yapılıyor, kadı tayin ediliyor, Anadolu'dan getirilen nüfusla yerleşim güçlendiriliyordu. Vezirin kadılık ve kazaskerlik geçmişi, bu işlerin fetihle eşzamanlı yürütülmesinde etkili sayılır.

Makedonya'nın iç kesimlerinde Manastır ve Ohri yönünde ilerleme sağlandı. Bu iki şehir, Adriyatik kıyısına uzanan eski Roma yolunun üzerindeydi ve alınmaları Osmanlı kuvvetlerinin Arnavutluk'a ulaşmasının önünü açtı.

Harekâtın bütünü, on yıldan uzun bir sürede aşama aşama yürütüldü. Sonunda Osmanlı Devleti, Trakya'daki bir sınır beyliği olmaktan çıkıp Balkan yarımadasının güneyinde hâkim güç haline geldi.

Harekâtın en önemli iki hedefi Serez ve Selanik'ti. Serez, Struma vadisinin merkezindeki müstahkem bir şehirdi; Selanik ise Ege'nin en büyük limanı ve Bizans'ın İstanbul'dan sonraki en önemli şehriydi.

Serez 19 Eylül 1383 tarihinde alındı. Şehrin alınmasıyla Struma vadisi Osmanlı denetimine girdi ve Selanik'e giden kara yolu açıldı. Serez, bundan sonra bölgedeki Osmanlı harekâtının üs merkezi oldu; vezir sonraki yıllarda burada uzun süre bulundu ve şehirde yapılar inşa ettirdi.

Selanik kuşatması 1383 yılının ekim ayında başladı. Şehri, Bizans imparatoru II. Ioannes'in oğlu ve sonradan imparator olan Manuel savunuyordu. Kuşatma, Osmanlı tarihinin o güne kadarki en uzun kuşatmalarından biri oldu.

Şehir doğrudan hücumla alınmadı. Çevresindeki kaleler ve limanla bağlantısı tek tek kesildi, kuşatma yıllarca sürdürüldü. Şehir halkı, ticaretin durması ve iaşe sıkıntısı sebebiyle sonunda direnişin sürdürülmesine karşı çıktı. Manuel 6 Nisan 1387 tarihinde şehri terk etti; kapılar üç gün sonra, 9 Nisan 1387 tarihinde açıldı.

Teslim, kuşatmayı başlatan vezirin ölümünden yaklaşık üç ay sonra gerçekleşti. Kaynakların bir kısmı Selanik'in fethini doğrudan Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa'ya mal eder; bir kısmı ise kuşatmanın onun yönetiminde başladığını, şehrin ise ölümünden sonra teslim olduğunu kaydeder.

Şehir yağmalanmadı. Halkın yerinde kalması ve vergi düzenine bağlanması karşılığında can ve mal güvenliği tanındı.

Makedonya'daki ilerleme, Osmanlı kuvvetlerini Adriyatik kıyısına yaklaştırdı. Bölgede Zeta Prensliği ve çevredeki Arnavut beylikleri bulunuyordu; aralarındaki çekişme, dışarıdan gelen kuvvete zemin hazırladı.

Muharebe 18 Eylül 1385 tarihinde, bugünkü Arnavutluk topraklarında Loşna yakınlarındaki Savra ovasında yapıldı. Osmanlı kuvvetlerinin başında Çandarlı Hayreddin Paşa bulunuyordu. Karşı tarafta Zeta prensi II. Balša komutasındaki kuvvetler vardı.

Sonuç kesin bir Osmanlı üstünlüğü oldu. Muharebenin ardından bölgedeki pek çok Arnavut ve Sırp beyi Osmanlı hâkimiyetini kabul etti. Bu kabul, doğrudan ilhak biçiminde değil, vergi ödeme ve sefere kuvvet gönderme yükümlülüğü biçiminde gerçekleşti.

Harekât 1386 yılında sürdürüldü. Osmanlı kuvvetleri kuzeye doğru ilerleyerek Kroya ve İşkodra yönüne ulaştı. Bu ilerleme, Osmanlı Devleti'nin Arnavutluk'ta uzun süreli varlığının başlangıcı sayılır.

Savra Muharebesi, Osmanlı tarih yazımında Kosova ve Niğbolu gibi büyük muharebelerin gölgesinde kalmıştır. Buna karşılık sonucu itibarıyla belirleyicidir: Adriyatik kıyısına ulaşan yol bu muharebeyle açıldı ve bölgedeki güç dengesi Osmanlı lehine değişti.

Muharebenin bir başka sonucu, Balkan beyliklerinin Osmanlı ilerleyişine karşı ortak hareket arayışını hızlandırmasıdır. Dört yıl sonra Kosova'da toplanan müttefik ordu, bu arayışın sonucudur.

Kara Halil'in adı, askerî düzenlemelerin yanında maliye teşkilatının kuruluşunda da geçer. Kaynaklar, devletin gelir kalemlerinin kayda bağlanmasında ve pençik gelirinin düzenli toplanmasında onun rolü olduğunu belirtir.

Dönemin maliyesi iki temel kaynağa dayanıyordu: toprak gelirleri ve savaş geliri. Toprak gelirleri tımar düzeniyle askere dönüştürülüyordu. Tımar sahibi, kendisine tahsis edilen köyün vergisini toplar, karşılığında sefere belirli sayıda atlı ile katılırdı. Bu düzen, hazineden nakit çıkmadan büyük bir süvari kuvveti beslemeyi sağlıyordu.

Yeniçeri Ocağı ise farklı bir modeldi ve nakit ücret gerektiriyordu. İki modelin bir arada yürütülmesi, hazinenin düzenli gelirle beslenmesini zorunlu kıldı. Pençik uygulaması bu ihtiyacın karşılığı olarak da değerlendirilir.

Rumeli'de alınan topraklarda tımar dağıtımı, fetihle birlikte yapıldı. Yeni alınan bölgelerde eski toprak sahiplerinin bir bölümü, Osmanlı hizmetine girmeleri karşılığında topraklarında bırakıldı. Bu uygulama, Balkanlar'daki yerleşik düzeni ayakta tutarak fethin kalıcı olmasına katkı sağladı.

Yaya ve müsellem adı verilen eski birliklerin düzenlenmesi de bu döneme tarihlenir. Kaynaklar bu birliklerin teşkilatlandırılmasında Kara Halil'in adını anar.

Bütün bu düzenlemelerin ortak yönü, dağınık ve kişiye bağlı yapıların yerine kayda ve kurala bağlı yapılar konmasıdır. Osmanlı Devleti'nin beylikten devlete geçişi, tam olarak bu kurumsallaşmayla tarif edilir.

Kadılık görevlerinin büyük bölümü Orhan Gazi'nin saltanatında geçti. Bilecik kadılığının Osman Gazi'nin son yıllarına rastladığı kaynaklarda ihtimal olarak kaydedilir; İznik ve Bursa kadılıkları ise Orhan Gazi dönemine aittir.

Asıl kariyeri I. Murad'ın saltanatında kuruldu. Padişah 1362 yılının mart ayında tahta çıktı ve ilk düzenlemelerinden biri olarak kazaskerlik makamını kurup Kara Halil'i buraya getirdi. İki yıl sonra da vezirliğe yükseltti.

İlişki, yirmi iki yıl boyunca kesintisiz sürdü. Osmanlı tarihinde bir vezirin bu kadar uzun süre görevde kalması, sonraki yüzyıllarda görülmeyen bir istikrardır. Kaynaklarda azil, sürgün ya da güven kaybına dair herhangi bir kayıt yoktur.

İş bölümü açıktı. Padişah çoğu zaman Anadolu cephesiyle, beyliklerle ve merkezle ilgilenirken, vezir Rumeli'deki harekâtı yürüttü. Ölümünden hemen önceki dönemde de bu iş bölümü sürüyordu: I. Murad Karaman seferine hazırlanırken, vezir Balkanlar'da bulunuyordu.

Padişahın ona duyduğu güvenin en açık göstergesi, ölümünden sonra yerine oğlu Çandarlı Ali Paşa'nın getirilmesidir. Bu tayin, Osmanlı yönetiminde bir ailenin makamı kuşaklar boyunca elinde tutmasının başlangıcı oldu.

I. Murad, vezirinin ölümünden iki buçuk yıl sonra, 15 Haziran 1389 tarihinde Kosova Muharebesi sırasında öldürüldü. Balkanlar'daki hâkimiyeti kesinleştiren bu muharebenin zemini, on yıllık Rumeli harekâtıyla hazırlanmıştı.

Vezirliğinin son yılında Rumeli'de sefer halindeydi. I. Murad, Karaman seferine hazırlanırken onu Balkanlar'da bıraktı ve bölgedeki harekâtın yönetimini ona verdi.

Kaynaklar, Yenice-i Vardar'da hastalandığını kaydeder. Buradan Serez'e götürüldü ve kısa süre sonra burada öldü. Ölüm tarihi 22 Ocak 1387 olarak verilir. Mezar taşındaki kayıt hicrî 789 yılını gösterir ve bu, verilen miladî tarihle uyumludur.

Cenazesi Serez'de bırakılmadı. İznik'e getirildi ve şehrin doğu tarafında, Lefke Kapısı dışındaki alanda kendi adına yapılan türbeye defnedildi. İznik'in seçilmesi tesadüf değildir: hem kadılık yaptığı hem evlendiği hem de en büyük eserini yaptırdığı şehirdi.

Türbe, yüzyıllar boyunca ayakta kaldı. 1922 yılında şehirdeki çatışmalar sırasında zarar gördü ve sonraki yıllarda onarıldı.

Ölümü, Balkanlar'daki harekâtı durdurmadı. Selanik kuşatması sürdürüldü ve şehir 9 Nisan 1387 tarihinde teslim oldu. Yarım kalan İznik külliyesinin inşaatı ise oğlu Ali Paşa tarafından tamamlandı.

Geride büyük bir vakıf düzeni bıraktı. Serez ve çevresinde on dokuz köyün geliri, yaptırdığı yapıların bakımına ayrılmıştı. Bu vakıf düzeni, ailenin sonraki kuşaklarının da elinde tuttuğu bir mali temel oluşturdu.

En bilinen eseri İznik'teki külliyedir. Yapı topluluğu bir cami, bir medrese ve bir imaretten oluşur. Külliyenin inşaatına 1378 yılında başlandığı belirtilir.

Cami, çinili minaresi sebebiyle Yeşil Cami adıyla anılır. Tek kubbeli, önünde üç bölümlü son cemaat yeri bulunan bir yapıdır. Kubbe çapı yaklaşık on buçuk metre, zeminden yüksekliği yaklaşık on yedi buçuk metredir. Kubbede dört pencere vardır ve iç duvarların alt bölümü gri mermer levhalarla kaplıdır.

Yapıya adını veren minare, kuzeybatı köşesindedir. Minarenin gövdesi yeşil, sarı, turkuaz ve mor renkli sırlı tuğlalarla bezenmiştir. Bu bezeme tekniği, erken Osmanlı mimarisinde çini kullanımının bilinen ilk örneklerinden sayılır ve yapıyı dönemin diğer camilerinden ayırır.

İnşaat, banisinin ölümüyle yarım kaldı. Yapıyı oğlu Çandarlı Ali Paşa tamamlattı; kitabede tamamlanma tarihi 1391 ile 1392 arasına düşen bir yıl olarak yer alır. Mimarının adı da kitabede kayıtlıdır: Musa oğlu Hacı.

Külliyenin medrese ve imaret bölümleri günümüze cami kadar sağlam ulaşmadı. Buna karşılık cami ayaktadır ve erken Osmanlı mimarisinin tek kubbeli cami tipinin gelişmiş bir örneği olarak değerlendirilir.

Yapı, İznik'in Osmanlı dönemindeki en önemli eseri sayılır. Şehrin daha sonra çini üretiminin merkezi haline gelmesi, bu caminin minaresindeki bezemeyle birlikte anılır.

Yaptırdığı eserler, görev yaptığı yerlerle doğrudan ilişkilidir. Rumeli'deki harekâtın üs merkezi olan Serez'de bir cami ve bir hamam inşa ettirdi. Cami, kurşun kaplı kubbesi sebebiyle Kurşunlu Cami adıyla anılır. Yapılar 1385 yılına tarihlenir.

Bu yapıların bakımı için geniş bir vakıf kuruldu. Kaynaklar, vakfa on dokuz köyün gelirinin bağlandığını kaydeder. Bu ölçek, dönemin vakıfları arasında büyük sayılır ve vezirin sahip olduğu mal varlığı hakkında fikir verir.

Gelibolu'da da bir cami yaptırdı. Halk arasında Eskicami ve Sultan Camii adlarıyla anılan bu yapı da 1385 yılına tarihlenir. Gelibolu, Osmanlıların Rumeli'ye geçiş noktasıydı ve pençik yoluyla devlet hizmetine alınan gençlerin ilk çalıştırıldığı yer olarak da anılır.

Vakıf kurma, dönemin devlet adamları için hem dinî bir hizmet hem de bir mal koruma yöntemiydi. Vakfa bağlanan mülk, sahibinin ölümünden sonra müsadere edilemiyor ve idaresi aile içinde kalabiliyordu. Çandarlı ailesinin kuşaklar boyunca ayakta kalan mali gücü, bu vakıf düzeniyle açıklanır.

Yapılarının kitabelerinde kendi adının yanında babası Ali'nin adı da yer alır. Babasının adının bilinmesi bu kitabeler sayesindedir.

Eserlerinin dağılımı, kariyerinin coğrafyasını gösterir: İznik ilim ve aile çevresi, Gelibolu geçiş noktası, Serez ise seferlerin merkezidir.

Üç oğlu bilinir. Ali Paşa, babasının ölümü üzerine 1387 yılında vezîriâzam oldu ve 1406 yılına kadar bu görevde kaldı. İlyas Paşa beylerbeyilik rütbesine yükseldi. İbrahim Paşa ise 1421 ile 1429 yılları arasında vezîriâzamlık yaptı.

Ailenin devlet yönetimindeki ağırlığı bir kuşakla sınırlı kalmadı. İbrahim Paşa'nın oğlu Çandarlı Halil Paşa, 1439 yılında vezîriâzam oldu ve İstanbul'un fethine kadar bu makamda kaldı. Onun oğlu Çandarlı İbrahim Paşa da 1498 yılında aynı göreve getirildi.

Böylece aile, yaklaşık bir buçuk yüzyıl boyunca Osmanlı Devleti'nin en üst idarî makamında temsil edildi. Bu süreklilik, Osmanlı tarihinde bir ailenin sadaret makamıyla kurduğu en uzun ilişkidir; Köprülüler bile daha kısa bir dönemi kapsar.

Ailenin gücü yalnızca makamdan gelmiyordu. İlmiye çevresindeki bağları, vakıf gelirleri ve Bursa ile İznik'teki mülkleri, kuşaklar boyunca korunan bir temel oluşturdu. Ailenin üyeleri hem ilmiye hem idare yolunda yükselebiliyordu.

Bu konum, on beşinci yüzyılın ortasında merkezî otoriteyle karşı karşıya geldi. Çandarlı Halil Paşa'nın 1453 yılında görevden alınıp idam edilmesinin ardından, sadaret makamı uzun süre devşirme kökenli devlet adamlarına verildi. Ailenin yönetimdeki ağırlığı bu tarihten sonra azaldı.

Buna rağmen aile tarih sahnesinden silinmedi. Vakıfları ve eserleri korundu; İznik'teki türbe ve cami, ailenin adını taşıyan yapılar olarak ayakta kaldı.

Hakkındaki bilgi, kişisel özelliklerinden çok yaptığı düzenlemelerden derlenir. Dönemin kaynakları onu, medrese eğitiminden gelen ve devlet işlerini kayda bağlamayı esas alan bir yönetici olarak tarif eder.

Kariyerinin çizgisi bunu doğrular. Kadılıktan kazaskerliğe, oradan vezirliğe uzanan yolda her basamakta bir kurum kuruldu ya da düzene bağlandı: ilmiye teşkilatı, esir hukuku, askerî ocaklar ve maliye kayıtları. Bu düzenlemelerin ortak yönü, kişiye bağlı uygulamaların yerine kurala bağlı yapılar konmasıdır.

Askerî tarafta ise doğrudan sefer kumandanıdır. Görev süresinin son on yılında Rumeli'de bulundu ve Batı Trakya'dan Adriyatik kıyısına uzanan harekâtı yönetti. Vezirlik ile ordu kumandasının tek elde toplanması, hem onun kişisel konumunu hem de makamın sonraki biçimini belirledi.

Osmanlı tarih yazımında adı, devletin beylikten devlete geçişiyle birlikte anılır. Yeniçeri Ocağı, kazaskerlik ve pençik uygulaması gibi üç ayrı kurumun kuruluşunda birden adının geçmesi, bu değerlendirmenin dayanağıdır.

Uygulamaların tamamının tek bir kişiye mal edilmesi konusunda tarihçiler temkinlidir. Erken dönem kaynakları geç tarihlidir ve kurumların kuruluşunu çoğu zaman tek bir isme bağlar. Buna karşılık bütün kaynaklar, söz konusu düzenlemelerin onun kazaskerlik ve vezirlik yıllarında yapıldığı konusunda birleşir.

Adı bugün İznik'teki cami ve türbeyle, Osmanlı yönetim tarihinde ise vezîriâzamlık makamının doğuşuyla birlikte yaşamaktadır.

1337: İngiltere ile Fransa arasında Yüz Yıl Savaşları başladı.

1347: Kara Ölüm adıyla anılan veba salgını Avrupa'ya ulaştı ve kıtanın nüfusunu büyük ölçüde azalttı.

1356: Kutsal Roma İmparatorluğu'nda Altın Ferman yayımlandı ve imparator seçimi kurala bağlandı.

1368: Çin'de Ming hanedanı kuruldu, Moğol yönetimi sona erdi.

1370: Timur, Semerkand'da iktidarı ele geçirdi ve Orta Asya'da yeni bir güç merkezi kurdu.

1378: Batı Kilise Bölünmesi başladı; Roma ve Avignon'da ayrı papalar seçildi.

1385: Aljubarrota Muharebesi ile Portekiz bağımsızlığını korudu.

1386: Litvanya ile Polonya arasında hanedan birliği kuruldu; Doğu Avrupa'da yeni bir büyük güç doğdu.