Çelebi Mehmed

Çelebi Mehmed, Osmanlı Devleti'nin beşinci hükümdarı ve Yıldırım Bayezid'in oğludur. "Çelebi" (kibar, okumuş) lakabıyla anılır. 1402 Ankara yenilgisinden sonra kardeşleri Süleyman, İsa ve Musa ile on bir yıl süren taht mücadelesini (Fetret Devri) kazandı ve 5 Temmuz 1413'te tek hükümdar oldu. 1421'e kadar süren sekiz yıllık saltanatında dağılan devleti yeniden birleştirdi, Anadolu beyliklerini ve Balkan vasallarını yeniden itaate aldı; bu nedenle Osmanlı tarih yazımında "ikinci kurucu" olarak anılır. Bazı kaynaklara göre 1386 yılında Bursa'da doğdu; bazı kaynaklar 1389'u verir. Annesi Devlet Hatun, babası Yıldırım Bayezid'dir. Amasya sancak beyiyken Ankara Savaşı'ndan lalası Bayezid Paşa ile kaçtı ve Amasya'yı üs yaparak mücadeleye girdi. 1403'te İsa'yı, 1413'te Çamurlu'da Musa'yı yendi. Saltanatında Şeyh Bedreddin, Börklüce Mustafa ve Torlak Kemal isyanlarını bastırdı, kardeşi Mustafa Çelebi'nin (Düzmece Mustafa) taht iddiasını Bizans'ın yardımıyla etkisiz hale getirdi, Eflak'ı ve Candaroğulları'nı yeniden vasal yaptı, İzmir ve Samsun'u aldı. Bursa'daki Yeşil Külliye (cami, medrese, türbe, imaret, hamam), Edirne'deki Eski Cami ve Dimetoka'daki Çelebi Sultan Mehmet Camii onun döneminin mimari mirasıdır. 26 Mayıs 1421'de Edirne'de öldü; ölümü, oğlu Murad Amasya'dan gelene kadar kırk gün gizlendi. Bursa'daki Yeşil Türbe'de yatar. Bu madde Çelebi Mehmed'in hayatını, Fetret Devri'ndeki mücadelesini, saltanatını, savaşlarını, dış ilişkilerini, aile ağacını, ekonomik ve kültürel düzenlemelerini ve tarihçilerin değerlendirmelerini bir arada sunar. Kesin olmayan tarihler ve tartışmalı konular açıkça belirtilir.

Çelebi Mehmed, bazı kaynaklara göre 1386 yılında Bursa'da doğdu; doğum tarihi yaklaşıktır, bazı kaynaklar 1389 ya da 1390'ı verir. Babası Yıldırım Bayezid o sırada Kütahya sancak beyiydi ve tahta 1389'da çıkacaktı. Annesi Devlet Hatun'dur; bazı kaynaklara göre 1361 ya da 1365 dolaylarında Kütahya'da doğdu. Kökeni tartışmalıdır: Germiyan hanedanından bir kız ya da bir cariye olduğu ileri sürülür; bazı tarihçiler onu Bayezid'in Germiyanlı eşi Devletşah Hatun ile aynı kişi sayar, bazı kaynaklarda iki kişi ayrı tutulur. Devlet Hatun, oğlunun saltanatının başında öldü; ölümü bazı kaynaklarda 23 Ocak 1414 ya da 1411 dolaylarında, Edirne'de gösterilir. Bursa'da Yıldırım Külliyesi yakınında kendi adını taşıyan türbede yatar.

Kardeşleri bazı kaynaklarda İsa Çelebi, Süleyman Çelebi, Musa Çelebi ve Mustafa Çelebi olarak geçer; Şehzade Ertuğrul ve Fatma Hundi Hatun da Bayezid'in çocuklarıdır. Süleyman (1377 dolaylarında doğdu) en büyük yaşayan kardeşti ve Rumeli beylerbeyiydi; İsa (1378 dolaylarında) Balıkesir ve Antalya bölgesini, Musa (1388 dolaylarında) Kütahya'yı yönetiyordu; Mustafa (1380 dolaylarında) Ankara'da kayboldu. Mehmed, kardeşleri arasında yaşça ortada, sancak olarak Amasya merkezli Rum bölgesinde, devletin doğu ucundaydı.

Mehmed, kaynaklara göre 1390'ların ikinci yarısında, Amasya'nın Osmanlı himayesine girmesinden sonra Amasya sancak beyi oldu; bazı kaynaklar bu görevi 1399'a yerleştirir. Lalası Amasyalı Bayezid Paşa, Amasya'nın yerli ailelerinden gelen bir devlet adamıydı ve Mehmed'in bütün mücadelesinde yanında kaldı. Amasya, Kadı Burhaneddin Devleti, Akkoyunlular ve Kara Tatarlar ile sınır bölgesindeydi; Mehmed burada yerel beylerle ilişki kurmayı ve küçük bir orduyla savaşmayı öğrendi. Kroniklerde Amasya çevresindeki Türkmen ve Tatar beylerine karşı yaptığı seferler anlatılır.

"Kirişçi" lakabı, kroniklerde Ankara Savaşı'ndan sonra Amasya'ya çekilirken kimliğini gizlemek için yay kirişi yapan bir ustanın yanında çalıştığı anlatısına dayanır; geç dönem kaynakları ise bu lakabı onun bizzat kiriş yapmayı öğrendiği ve bu zanaatı sevdiği biçiminde yorumlar. Kroniklerde güçlü yapılı ve güreşe düşkün olduğu, "pehlivan" olarak anıldığı yazılır. Eğitimini Bursa ve Amasya'da aldı; Amasya, on dördüncü yüzyılın sonunda medreseleri ve alimleriyle Anadolu'nun önemli bir ilim merkeziydi.

Ankara Savaşı (29 Temmuz 1402), Mehmed'in hayatının dönüm noktasıdır. On altı yaşlarında, babasının ordusunda Amasya birlikleriyle savaşa katıldı. Ordu dağılınca Bayezid Paşa ile birlikte Amasya'ya çekildi; Timur'un ordusu Anadolu'yu dolaşırken Mehmed doğudaki dağlık bölgede tutundu. Timur, Anadolu'dan ayrılırken Mehmed'i Amasya bölgesinin hükümdarı olarak tanıdı; kroniklere göre Mehmed Timur'a elçi gönderip bağlılık bildirdi. Bu tanınma, on bir yıl sürecek kardeşler mücadelesinde Mehmed'in başlangıç sermayesi oldu.

Çelebi Mehmed'in tahta çıkışı tek bir olay değil, 1402'den 1413'e uzanan Fetret Devri'nin sonucudur. Ankara'dan sonra Süleyman Çelebi Edirne'de Rumeli'yi, İsa Çelebi Bursa'yı, Mehmed Amasya'yı ele geçirdi; Musa Çelebi ise babasının naaşıyla birlikte Timur tarafından serbest bırakılıp Bursa'ya geldi. 1403'te Mehmed, Bursa'ya yürüdü ve İsa'yı Ulubat yakınında yendi; İsa Bizans'a sığındı, Süleyman'ın desteğiyle geri döndü, birkaç kez daha yenildi ve 1403 yılının Eylül ayında Eskişehir'de yakalanıp öldürüldü. Mehmed böylece Anadolu'daki Osmanlı topraklarının büyük kısmına hakim oldu.

1404'te Süleyman Çelebi Anadolu'ya geçti; Bursa ve Ankara'yı aldı, Mehmed'i Amasya'ya çekilmeye zorladı. 1404-1409 arasında Süleyman Anadolu'da, Mehmed Amasya'da kaldı. Mehmed 1409'da kardeşi Musa'yı, Eflak Voyvodası Mirça ve Sırp Despotu Stefan Lazareviç ile anlaşarak Rumeli'ye gönderdi; amaç Süleyman'ı Anadolu'dan Rumeli'ye çekmekti. Musa 1410'da Edirne'yi aldı, Süleyman geri dönüp Kosmidion'da (Haziran 1410) Musa'yı yendi; ancak 1411 yılının Şubat ayında Musa Edirne'yi ele geçirdi, Süleyman kaçarken 17 Şubat 1411'de öldürüldü.

Musa, Rumeli'de bağımsız hükümdar olarak davrandı: Konstantinopolis'i kuşattı, Şeyh Bedreddin'i kadıasker yaptı ve Mehmed'in üstünlüğünü tanımadı. Mehmed, Bizans İmparatoru II. Manuel ve Stefan Lazareviç ile ittifak kurarak 1412'de Rumeli'ye geçti; İnceğiz'de Musa'ya yenildi ve Anadolu'ya döndü. 1413'te yeniden geçti; Sırp birlikleri ve Rumeli beylerinden Evrenos Bey'in desteğiyle Sofya yönüne ilerledi.

Çamurlu Muharebesi, Sofya yakınındaki Samakov bölgesinde, Çamurlu ovasında yapıldı. Bazı kaynaklarda savaş tarihi 14 Temmuz 1413, Musa'nın ölümü ve Mehmed'in saltanat başlangıcı 5 Temmuz 1413 olarak geçer; kaynaklarda 10 Temmuz tarihi de verilir. Musa'nın komutanları savaş sırasında Mehmed'in tarafına geçti; Musa yaralı olarak kaçarken bir bataklıkta yakalandı ve boğduruldu. Naaşı Bursa'ya götürülüp babasının türbesine gömüldü. Mehmed, Edirne'de tahta çıktı ve bütün Osmanlı topraklarının tek hükümdarı oldu. Kroniklerde tahta çıkışını Bizans, Sırbistan, Eflak, Venedik ve Anadolu beyliklerine elçilerle bildirdiği, Manuel'e "babam" diye hitap ettiği anlatılır.

Çelebi Mehmed'in sekiz yıllık saltanatının ana hedefi, Fetret Devri'nde dağılan devlet düzenini yeniden kurmaktı. Bazı kaynaklarda iki veziri geçer: Amasyalı Beyazıd Paşa (1413-1421) ve Çandarlı İbrahim Paşa. Bayezid Paşa, Amasya'dan beri lalası ve baş danışmanıydı; saltanat boyunca vezir-i azam olarak kaldı ve Mehmed'in ölümünden hemen sonra, 1421'de Düzmece Mustafa ile Sazlıdere'de yapılan çarpışmada öldürüldü. Çandarlı İbrahim Paşa, Çandarlı Ali Paşa'nın kardeşidir; Mehmed döneminde kadıaskerlik ve vezirlik yaptı, 1421'de Bayezid Paşa'nın ölümüyle vezir-i azam oldu ve 1429'a kadar II. Murad'a hizmet etti.

Merkezi otoritenin yeniden kurulması, Fetret Devri'nde bağımsızlaşan uç beylerinin itaate alınmasıyla başladı. Rumeli'de Evrenosoğulları, Mihaloğulları ve Turahanoğulları gibi akıncı aileleri Musa döneminde güç kazanmıştı; Mehmed bu ailelerin tımarlarını tanıdı ama merkeze bağladı. Anadolu'da Timur'un yeniden kurduğu beyliklere karşı önce Karaman ve Aydın ile savaşıldı, sonra Candar ve Germiyan ile anlaşıldı. Kapıkulu ordusu yeniden düzenlendi; yeniçeriler Musa'nın yanında savaşmış olsalar bile Mehmed'e bağlandı.

Saltanatın en büyük iç krizi 1416'daki Şeyh Bedreddin ayaklanmasıdır. Simavna Kadısı oğlu Bedreddin, Musa Çelebi'nin kadıaskeriydi; Musa'nın yenilgisinden sonra İznik'e sürüldü. 1416'da müritleri Börklüce Mustafa Karaburun'da (İzmir), Torlak Kemal Manisa'da ayaklandı; ortak mülkiyet ve dinler arası eşitlik fikirleriyle Türkmen, Rum ve Yahudi köylüleri topladı. Karaburun'daki ayaklanma, bazı kaynaklara göre 1416'da yapılan savaşta bastırıldı: önce Saruhan sancak beyi, sonra Bayezid Paşa ve Şehzade Murad'ın komutasındaki ordu Börklüce'nin güçlerini yendi, Börklüce Ayasuluk'ta idam edildi. Manisa'da Torlak Kemal aynı yıl yakalanıp asıldı.

Bedreddin, İznik'ten kaçarak Eflak'a, oradan Deliorman'a (Bulgaristan'ın kuzeydoğusu) geçti ve orada ayaklanma başlattı. Yakalanarak Serez'e getirildi; ulemadan oluşan bir kurul onu isyan suçundan mahkum etti ve Serez çarşısında asıldı. İdam tarihi kaynaklarda 1416 yılının Aralık ayı ile 1420 arasında değişir; çoğu tarihçi 1416'yı kabul eder. Bedreddin'in fikirleri ve ayaklanması, Osmanlı düşünce tarihinde ve Cumhuriyet dönemi edebiyatında geniş yankı buldu.

İkinci iç sorun, kardeşi Mustafa Çelebi'nin ortaya çıkışıdır. Ankara'da kaybolan Mustafa, 1415'te Timur'un ülkesinden dönerek Trabzon üzerinden Eflak'a geçti ve taht iddia etti; Osmanlı kaynakları onu "Düzmece" (sahte) olarak adlandırır. Aydınoğlu Cüneyd Bey ve Eflak Voyvodası Mirça onu destekledi. 1416'da Selanik yakınında yapılan savaşta Mustafa yenildi ve Bizans'a sığındı. Mehmed, Manuel ile anlaştı: Bizans, Mustafa'yı yıllık üç yüz bin akçe karşılığında Limni adasında gözaltında tutacaktı. Bu düzenleme, Mehmed'in ölümüne kadar sürdü.

Mehmed, oğullarını sancağa gönderdi: Murad Amasya'ya, Mustafa (Küçük Mustafa) Hamid-ili'ne. Vasiyetinde küçük oğulları Yusuf ve Mahmud'un Bizans'a rehin verilmesini istediği kroniklerde anlatılır; II. Murad bu vasiyeti uygulamadı. Divan düzenli çalıştı; Edirne başkent olarak Bursa'nın önüne geçmeye başladı. Mehmed, Fetret Devri'nin dersini alarak kardeş kavgasını önlemek için taht veraseti üzerine düşünen ilk padişah olarak değerlendirilir.

Çelebi Mehmed'in askeri hayatı iki döneme ayrılır: 1402-1413 arasında kardeşlerine karşı yürüttüğü taht savaşları ve 1413-1421 arasında devleti yeniden birleştirmek için yaptığı seferler. Saltanat döneminin başlıca savaşları şunlardır: Çamurlu Muharebesi (1413), Karaburun Muharebesi (1416), Manisa Muharebesi (1416), Selanik Muharebesi (1416) ve Gelibolu Muharebesi (1416).

Taht savaşlarının ilki 1403'te İsa Çelebi'ye karşı Ulubat yakınında kazanıldı; İsa birkaç yenilgiden sonra Eskişehir'de öldürüldü. 1404-1406'da Süleyman Çelebi Anadolu'da üstünlük kurdu; Mehmed Amasya'ya çekildi ve bu yıllarda Amasya çevresindeki Kara Tatarlar, Kubadoğlu ve Taşanoğlu gibi yerel beylerle savaştı. 1412'de İnceğiz'de Musa'ya yenildi; bu, Mehmed'in kaydedilen tek meydan yenilgisidir. Çamurlu Muharebesi (Temmuz 1413) Musa'yı ortadan kaldırdı ve Fetret Devri'ni bitirdi.

Tahta çıktıktan sonra ilk sefer Karamanoğulları'na karşı yapıldı. Karamanoğlu Mehmed Bey, Fetret Devri'nde Bursa'yı kuşatmış, şehri yakmış ve kroniklere göre Yıldırım Bayezid'in kemiklerini yaktırmıştı. Mehmed 1414'te Konya'ya yürüdü; Karaman ordusu yenildi, Konya kuşatıldı ve Karamanoğlu itaat etti. 1415'te Karamanoğlu yeniden saldırınca ikinci sefer düzenlendi; Mehmed Bey esir alındı, bağlılık yemini ederek serbest bırakıldı ve Fetret Devri'nde aldığı Osmanlı topraklarını iade etti. Bu seferlerle Karaman sorunu çözülmedi ama sınır Bayezid dönemindeki hatta yaklaştırıldı.

Batı Anadolu'da Aydınoğlu Cüneyd Bey, Fetret Devri'nde İzmir ve Aydın'ı ele geçirmişti. Mehmed 1415'te İzmir üzerine yürüdü; Cüneyd'in annesi ve oğlu şehri teslim etti, Cüneyd affedilerek Rumeli'de Niğbolu sancak beyliğine gönderildi. İzmir'de Rodos şövalyelerinin liman girişinde yaptırdığı kale yıktırıldı. Menteşe Beyliği aynı dönemde Osmanlı hakimiyetini tanıdı. Germiyanoğlu II. Yakup Bey dostluk ilişkisi kurdu ve sonradan topraklarını Osmanlı'ya vasiyet etti.

1416, saltanatın en yoğun yılıdır. Karaburun Muharebesi, bazı kaynaklara göre 1416'da İzmir'in batısındaki Karaburun yarımadasında yapıldı; Börklüce Mustafa'nın müritleri iki Osmanlı birliğini yendikten sonra Bayezid Paşa ve Şehzade Murad komutasındaki orduya yenildi. Manisa Muharebesi aynı yıl Torlak Kemal'in güçlerine karşı kazanıldı. Selanik Muharebesi, bazı kaynaklara göre 1416'da Selanik yakınında Düzmece Mustafa ve Cüneyd Bey'e karşı yapıldı; Mustafa yenilerek şehre sığındı ve Bizans'ın gözetimine girdi.

Gelibolu Muharebesi 29 Mayıs 1416'da Gelibolu önünde Venedik donanmasıyla yapıldı. Osmanlı donanmasının Ege'de Venedik gemilerine ve adalarına yaptığı akınlar üzerine Venedik amirali Pietro Loredan, Çanakkale Boğazı'na girdi. Gelibolu'daki Osmanlı donanması, kaptan Çalı Bey komutasında savaşa girdi ve ağır yenilgiye uğradı; Çalı Bey öldü, gemilerin çoğu yakıldı ya da ele geçirildi. Bu, Osmanlıların Venedik ile yaptığı ilk deniz savaşı ve ilk deniz yenilgisidir. 1419'da Venedik ile barış yapıldı.

Eflak seferi 1416-1417'de düzenlendi. Voyvoda Mirça, Musa'yı, Düzmece Mustafa'yı ve Şeyh Bedreddin'i desteklemişti. Mehmed Tuna'yı geçti; Yergöğü (Giurgiu) ve Turnu kaleleri alındı, Mirça yıllık vergiyi ve oğlunu rehin vermeyi kabul etti. Dobruca bölgesi Osmanlı topraklarına katıldı; Karadeniz kıyısındaki İsakçı ve Yenisale kaleleri güçlendirildi. Aynı yıllarda Bosna'ya akınlar yapıldı ve Bosna Kralı vergiye bağlandı.

Karadeniz kıyısında 1419'da Samsun alındı. Şehrin Müslüman kesimi Candaroğlu İsfendiyar Bey'in oğlu Hızır Bey'in, Rum kesimi Cenevizlilerin elindeydi; Cenevizliler şehri yakıp terk etti, Hızır Bey teslim oldu. İsfendiyar Bey, 1417 ve 1419 seferlerinden sonra Osmanlı hakimiyetini tanıdı, Çankırı ve Tosya çevresini Osmanlı'ya bıraktı ve oğlu Kasım Bey'i Osmanlı hizmetine verdi. Mehmed böylece Bayezid'in Anadolu'daki sınırlarına Karaman ve Sinop dışında yeniden ulaştı.

Mehmed'in seferlerinin ortak özelliği, Bayezid'in ilhak siyaseti yerine vasallık ve anlaşma yöntemini kullanmasıdır. Karaman, Candar, Germiyan, Eflak ve Bosna doğrudan işgal edilmedi; itaat, vergi ve rehin karşılığında yerinde bırakıldı. Bu yöntem, Ankara'nın dersinden çıkarılmış bir ihtiyat olarak yorumlanır: devlet henüz Timurluların (Şahruh) ve Memlüklerin tepkisini çekecek kadar güçlü değildi.

dış ilişkiler Bizans ile ittifak, Venedik ile barış, Timurlular ile bağlılık mektupları ve Balkan devletleriyle vasallık düzenlemeleri biçiminde yürütüldü. Bizans ile ilişki, Osmanlı tarihinin en dostane döneminden biridir. II. Manuel, Musa'ya karşı Mehmed'i destekledi; Mehmed tahta çıkınca Bizans'a bırakılan toprakları (Süleyman Çelebi'nin 1403 Gelibolu Antlaşması'yla verdiği Selanik ve Marmara kıyıları) tanıdı. 1416'da Düzmece Mustafa'nın Bizans'ta gözaltında tutulması karşılığında yıllık ödeme yapıldı. Kroniklerde Mehmed'in Manuel'i Boğaz'da ziyaret ettiği ve ona oğul gibi davrandığı anlatılır.

Venedik ile ilişki 1416 Gelibolu yenilgisiyle bozuldu; 1419'da barış yapıldı. Barış, Venedik'in Ege'deki adalarını ve ticaret haklarını tanıyor, Osmanlı gemilerinin Venedik topraklarına saldırmamasını öngörüyordu. Ceneviz ile ilişki Galata ve Foça üzerinden ticari nitelikte sürdü; Samsun'daki Ceneviz kolonisinin 1419'da terk edilmesi tek çatışma noktasıdır.

Timurlular ile ilişki, Timur'un oğlu Şahruh ile mektuplaşma biçimindeydi. Şahruh, Anadolu beylikleri üzerindeki Timur mirasını hatırlatarak Mehmed'den kardeş katline son vermesini ve beyliklere dokunmamasını istedi; Mehmed cevabında Osmanlı geleneğini savundu ve Şahruh'a saygılı bir dil kullandı. Kroniklerde Mehmed'in Şahruh'a hediyeler gönderdiği ve bağlılık ifadeleri kullandığı anlatılır; bu tutum, Ankara'dan sonra doğudaki büyük güçle çatışmaktan kaçınma siyasetinin sonucudur. Memlük Sultanlığı ile ilişki barışçıydı; Mehmed, Kahire'ye elçi göndererek Fetret'in sona erdiğini bildirdi.

Balkanlar'da Sırp Despotu Stefan Lazareviç, Mehmed'in en yakın müttefikiydi; Çamurlu'da Sırp birlikleri savaştı ve Mehmed ona Niş çevresinde topraklar bıraktı. Eflak Voyvodası Mirça 1417'de vasallığı kabul etti; 1418'de ölümünden sonra Eflak'ta Osmanlı destekli voyvodalar öne çıktı. Bosna Kralı Stjepan Ostoja vergiye bağlandı. Macaristan Kralı Sigismund ile doğrudan savaş olmadı; Sigismund'un Bosna ve Eflak'taki nüfuzu Osmanlı akınlarıyla dengelendi. Dubrovnik ile ticaret ilişkisi sürdü.

Anadolu beylikleriyle ilişkilerde Germiyanoğlu II. Yakup Bey en yakın müttefikti; Karamanoğlu Mehmed Bey iki seferden sonra vasal oldu; Candaroğlu İsfendiyar Bey 1419'da itaat etti. Dulkadiroğulları ile evlilik bağı vardı: Mehmed'in eşi Emine Hatun, Dulkadiroğlu Nasıreddin Mehmed Bey'in kızıdır ve bu akrabalık Memlük sınırındaki Dulkadir Beyliği'ni Osmanlı'ya yakın tuttu.

Çelebi Mehmed döneminde Osmanlı ekonomisi, Fetret Devri'nin yıkımından toparlanma sürecindeydi. Timur'un 1402'de Bursa'yı yağmalaması, Karamanoğlu'nun 1413'te şehri yakması ve on bir yıllık iç savaş, Anadolu'daki üretimi ve ticareti sarsmıştı. Mehmed, Bursa'nın yeniden inşasına öncelik verdi: Yeşil Külliye'nin yapımı ve çarşının onarımı şehre yeniden tüccar çekti. Akçe, Bursa, Edirne, Amasya, Serez ve Ayasuluk'ta basıldı; sikkelerde "Mehmed bin Bayezid" adı yer alır.

Toprak düzeninde Fetret Devri'nde dağıtılan ve el değiştiren tımarlar yeniden kaydedildi. Rumeli'de Musa'nın uç beylerine verdiği tımarlar, Mehmed tarafından onaylandı ama merkeze bağlandı; Anadolu'da Karaman ve Aydın'dan geri alınan yerlerde sancak düzeni yeniden kuruldu. Tahrir defterlerinin düzenli tutulması bu dönemde yaygınlaştı; günümüze ulaşan en eski Osmanlı tahrir defterlerinden bazıları II. Murad dönemine aittir ve Mehmed dönemindeki kayıtlara atıf yapar.

Vergi düzeninde vasal devletlerin haracı önemli gelir kaynağı oldu: Eflak, Bosna, Sırbistan ve Bizans'tan alınan yıllık ödemeler, Fetret'te kesilen gelirleri yerine koydu. Bizans'a Düzmece Mustafa için yapılan ödeme ise hazineden çıkan bir giderdi. Cizye ve öşür düzeni sürdü; kroniklerde Mehmed'in Bursa ve Edirne halkından Fetret döneminde alınan olağanüstü vergileri kaldırdığı anlatılır.

Ticaret yollarında İzmir ve Samsun'un alınması, Ege ve Karadeniz limanlarını yeniden Osmanlı denetimine soktu. Bursa ipek pazarı, Ceneviz ve Floransa tüccarlarıyla canlandı; Edirne, Rumeli'nin ticaret merkezi olarak büyüdü ve Eski Cami çevresinde bedesten ve çarşı gelişti. Gelibolu'daki donanma üssü, 1416 yenilgisinden sonra yeniden kuruldu. Venedik ile 1419 barışı Ege ticaretini güvenceye aldı.

Şeyh Bedreddin ayaklanmasının ekonomik boyutu dikkat çeker: Börklüce Mustafa'nın Karaburun'daki hareketi, Fetret Devri'nde yoksullaşan Türkmen ve Rum köylülerinin ortak mülkiyet fikri çevresinde birleşmesiydi. Ayaklanmanın bastırılması, tımar ve vakıf düzeninin köylü üzerindeki hakimiyetini pekiştirdi. Bu dönemde kurulan vakıflar (Yeşil Külliye, Edirne Eski Cami, Dimetoka Camii, Merzifon Medresesi) kentlerde istihdam ve hayır hizmeti sağladı.

Çelebi Mehmed'in bazı kaynaklarda geçen eseri Dimetoka'daki Çelebi Sultan Mehmet Camii'dir. Bugün Yunanistan'da Didimoteiho'da bulunan bu cami, Bayezid Camii adıyla da anılır; yapımı Fetret Devri'nde başladı ve 1420'de tamamlandı. Kare planlı, ahşap tavanlı ve piramit çatılı yapı, Balkanlar'daki en büyük erken Osmanlı camisidir; mermer kapı kitabesi Mehmed'in adını taşır. Ahşap çatısı 2017'de yangında zarar gördü; yapı bugün onarım altındadır.

Bursa'daki Yeşil Külliye, Mehmed döneminin en önemli mimari eseridir. Cami 1412-1419 arasında yapıldı; mimarı ve baş yöneticisi vezir Hacı İvaz Paşa'dır. Ters T planlı zaviyeli cami tipinin en süslü örneğidir; hünkar mahfili, mihrabı ve duvarları Tebriz'den gelen ustaların (Nakkaş Ali ve "Tebrizli ustalar") yaptığı yeşil ve mavi çinilerle kaplıdır. Külliyede medrese (Sultaniye Medresesi, bugün Türk İslam Eserleri Müzesi), imaret, hamam ve türbe yer alır. Yeşil Türbe, Mehmed'in ölümünden sonra 1421'de oğlu II. Murad tarafından tamamlandı; sekizgen planlı, dış yüzü turkuaz çinili yapı Bursa'nın simgesi oldu.

Edirne'deki Eski Cami, 1403'te Süleyman Çelebi tarafından başlatıldı ve 1414'te Mehmed tarafından tamamlandı; mimarı Konyalı Hacı Alaeddin'dir. Dokuz kubbeli çok kubbeli cami tipindedir ve Bursa Ulu Camii'nin küçük bir benzeridir; içindeki büyük hat yazıları on sekizinci yüzyıla aittir. Yanındaki bedesten de Mehmed döneminde yaptırıldı ve Edirne çarşısının çekirdeğini oluşturdu. Merzifon'daki Çelebi Mehmed Medresesi (1414-1417), Mehmed'in Amasya sancağındaki yatırımlarının devamıdır ve üzerindeki saat kulesi on dokuzuncu yüzyılda eklendi. Amasya'da vezir Bayezid Paşa'nın yaptırdığı Bayezid Paşa Camii (1414) de bu dönemin ürünüdür.

İlim ve düşünce hayatında dönemin en dikkat çekici ismi Şeyh Bedreddin'dir. Simavna'da doğdu, Mısır'da okudu, tasavvuf ve fıkıh alanında eserler ("Varidat", "Camiu'l-Fusuleyn") yazdı; Musa'nın kadıaskeri oldu ve ayaklanması nedeniyle idam edildi. Molla Fenari Bursa'da ders vermeye devam etti; Hacı İvaz Paşa hem mimar hem devlet adamı olarak öne çıktı. Bursa'da Emir Sultan çevresi etkisini korudu; Mehmed'in kız kardeşi Fatma Hundi Hatun Emir Sultan'ın eşiydi.

Edebiyatta Ahmed-i Dai, Mehmed için "Çengname" ve tıp konulu eserler yazdı; Ahmedî'nin "İskendername"si bu dönemde okundu. Şeyhi, Germiyan sarayından Osmanlı çevresine geçti ve "Harname" adlı eserini II. Murad'a sunacaktı. Mehmed'in kendi şiiri kaynaklarda geçmez. Kroniklerde Mehmed'in güreş, ok atma ve avdan hoşlandığı, alimlere ve dervişlere saygı gösterdiği, Yeşil Cami'nin açılışında Hacı İvaz Paşa'ya hilat (onur kaftanı) giydirdiği anlatılır.

Kaynaklarda Çelebi Mehmed'in eşleri şunlardır: Emine Hatun ve Kumru Hatun. Emine Hatun, Dulkadiroğlu Nasıreddin Mehmed Bey'in kızıdır; bazı kaynaklara göre 1398 dolaylarında Elbistan'da doğdu. Mehmed ile evliliği kaynaklarda 1403 dolaylarına, Amasya dönemine yerleştirilir; bu evlilik Dulkadir Beyliği'ni Mehmed'in Fetret Devri'ndeki müttefiki yaptı. II. Murad'ın annesidir; oğlunun iki saltanatında (1421-1444 ve 1446-1449) valide olarak Bursa'da yaşadı ve bazı kaynaklara göre 1449 dolaylarında Bursa'da öldü. Kumru Hatun, bazı kaynaklara göre Selçuk Hatun'un annesidir; kökeni ve hayatı hakkında başka bilgi yoktur.

Bazı kaynaklar Mehmed'in Amasya'nın yerli ailelerinden gelen Şehzade Hatun adlı bir eşini de anar ve Yusuf ile Mahmud'un annesi olarak gösterir; bazı kaynaklarda bu ad geçmez. Mehmed'in harem düzeni, Amasya ve Bursa saraylarında, babasının imparatorluk teşrifatından daha sade biçimde sürdü; Fetret Devri boyunca aile Amasya'da kaldı.

Kaynaklarda Mehmed'in çocukları şunlardır. II. Murad, bazı kaynaklara göre 1403 yılında ya da 1404 yılının Haziran ayında Amasya'da doğdu; Emine Hatun'un oğludur. Amasya sancak beyi olarak 1416 Karaburun seferine katıldı, babasının ölümünde Amasya'daydı, 1421'de Bursa'da tahta çıktı ve 1421-1444 ile 1446-1451 arasında iki kez hüküm sürdü. Küçük Mustafa, bazı kaynaklara göre 1408 dolaylarında doğdu ve 1422 dolaylarında öldü. Hamid-ili sancak beyiydi; babasının ölümünden sonra Karamanoğlu ve Germiyanoğlu'nun desteğiyle II. Murad'a karşı ayaklandı, Bursa'yı kuşattı, İznik'te yakalandı ve kroniklere göre 1423'te idam edildi.

Selçuk Hatun, bazı kaynaklara göre 1407 dolaylarında Amasya'da doğdu ve 25 Ekim 1485'te Bursa'da öldü; Yeşil Türbe'ye gömüldü. Kumru Hatun'un kızıdır. Candaroğlu II. İbrahim Bey ile evlendi; II. Murad'ın kız kardeşi ve Fatih Sultan Mehmed'in halası olarak seksen yıla yakın bir ömür sürdü ve Bursa'da vakıflar kurdu. Sultan Hatun, bazı kaynaklara göre 1408 dolaylarında doğdu ve 1444 dolaylarında öldü; hayatı hakkında başka bilgi yoktur.

Bazı kaynaklar Mehmed'in Yusuf, Mahmud ve Ahmed adlı oğulları ile Fatma, Hafsa, Ayşe ve İlaldı adlı kızlarını da sayar; bazı kaynaklarda bu adlar geçmez. Kroniklere göre Mehmed vasiyetinde Yusuf ve Mahmud'un kardeş katlinden korunması için Bizans'a rehin verilmesini istedi; II. Murad bu vasiyeti uygulamadı, iki şehzade Bursa'da tutuldu ve kroniklere göre 1423'te gözlerine mil çekildi. Bu olay, Fetret Devri'nin travmasının hanedan içindeki yansıması olarak yorumlanır.

Kardeşlerinin akıbeti Fetret Devri ile belirlendi: Süleyman 1411'de, İsa 1403'te, Musa 1413'te öldü; Mustafa Çelebi (Düzmece) 1416'dan sonra Bizans'ta gözaltında kaldı ve Mehmed'in ölümünden sonra serbest bırakılıp 1422'de Edirne'de idam edildi. Kız kardeşi Fatma Hundi Hatun, Emir Sultan'ın eşi olarak Bursa'da yaşadı ve 1430 dolaylarında öldü.

Çelebi Mehmed, Osmanlı kroniklerinde sabırlı, tedbirli ve mütevazı bir hükümdar olarak tasvir edilir; "Çelebi" lakabı bu imgeyi yansıtır. Kaynaklar onun orta boylu, geniş omuzlu, güçlü yapılı, yuvarlak yüzlü ve seyrek sakallı olduğunu yazar. Güreşe düşkünlüğü ve "pehlivan" olarak anılması, fiziksel gücüne dair anlatılardır. Kroniklere göre yirmi dört savaşa katıldı ve vücudunda kırktan fazla yara izi vardı; bu sayı kalıplaşmış olabilir.

Bizans tarihçisi Dukas, Mehmed'i Manuel'e karşı dürüst ve barışçı bir hükümdar olarak anlatır ve ölümünden sonra Bizans için kötü günlerin başladığını yazar; bu değerlendirme, Bizans'ın Mehmed döneminde rahat nefes almasından kaynaklanır. Osmanlı kroniklerinde de Mehmed, kardeşlerinden farklı olarak içkiden ve eğlenceden uzak, dini görevlerine bağlı bir padişah olarak anılır. Fetret Devri'nde yenilgilerden sonra Amasya'ya çekilip yeniden toparlanması, sabrının örneği olarak gösterilir.

Günlük hayatı Amasya, Bursa ve Edirne arasında geçti. Avcılık ve at binme başlıca uğraşlarıydı; ölümüyle ilişkilendirilen olay da Edirne yakınında bir av sırasında yaşandı. Alimlerle ve dervişlerle yakın ilişki kurdu; Hacı İvaz Paşa, Molla Fenari ve Emir Sultan çevresiyle görüştü. Şeyh Bedreddin'e karşı sert tutumu, dini otoritesini tehdit eden bir harekete verdiği siyasi cevap olarak yorumlanır.

Sağlığı saltanatının sonunda bozuldu. Kroniklere göre 1421'in başında bir av sırasında attan düştü ya da felç geçirdi; ölümüne kadar birkaç ay süren hastalık dönemi yaşadı. Bazı kaynaklar hastalığı "nüzul" (felç) olarak adlandırır. Ölümünde otuz beş yaşındaydı; kısa ömrü ve sekiz yıllık saltanatı, yirmi yıllık savaş hayatının bedeli olarak anlatılır.

Çelebi Mehmed, bazı kaynaklara göre 26 Mayıs 1421'de Edirne'de öldü; kaynaklarda 21 Mayıs tarihi de verilir. Ölüm sebebi olarak felç ya da av sırasında geçirilen kazanın sonuçları gösterilir; şiddet ya da zehirlenme iddiası yoktur. Bazı kaynaklarda saltanatının bitişi 4 Haziran 1421 olarak geçer; bu tarih, ölümün gizlendiği dönemde II. Murad'ın tahta çıkışıyla ilişkilendirilir.

Ölüm haberi, vezir Bayezid Paşa ve Çandarlı İbrahim Paşa tarafından gizlendi. Amasya'da bulunan Şehzade Murad'a haber gönderildi; Murad Bursa'ya gelene kadar Mehmed'in hasta olduğu söylendi, kroniklere göre naaşı bir perdenin arkasından ordunun önüne çıkarılarak yaşadığı izlenimi verildi. Bu gizleme kırk gün sürdü. Amaç, Bizans'ın elindeki Düzmece Mustafa'nın ve Hamid-ili'ndeki Küçük Mustafa'nın taht iddiasına fırsat vermeden Murad'ın tahta oturmasıydı. Murad, bazı kaynaklara göre 4 Haziran 1421'de Bursa'da tahta çıktı.

Naaşı Bursa'ya götürüldü ve Yeşil Külliye'nin türbesine gömüldü. Yeşil Türbe, bazı kaynaklara göre 1421'de II. Murad tarafından tamamlandı; sekizgen planlı, dış yüzü turkuaz çinili yapı, iç duvarlarında çini mihrap ve Mehmed'in çinili sandukasıyla Osmanlı türbe mimarisinin en süslü örneğidir. Türbede Mehmed'in yanı sıra oğulları Mustafa, Mahmud ve Yusuf, kızları Selçuk, Hafsa, Ayşe ve Sitti Hatun ile dadısı Daya Hatun yatar. 1855 depreminde hasar gören türbe onarıldı ve ziyarete açıktır.

Ölümünden hemen sonra Fetret Devri'nin son sarsıntıları yaşandı. Bizans, Düzmece Mustafa'yı serbest bıraktı; Mustafa Rumeli'de taraftar topladı, Sazlıdere'de Bayezid Paşa'yı yenip öldürttü ve Edirne'ye girdi. II. Murad 1422'de Ulubat'ta Mustafa'yı yendi; Mustafa Edirne'de yakalanıp idam edildi. Küçük Mustafa'nın ayaklanması da 1423'te bastırıldı. Bu iki olay, Mehmed'in vasiyetindeki kaygıların yerinde olduğunu gösterdi ve II. Murad, babasının kurduğu birliği koruyarak otuz yıllık saltanatına başladı.

Osmanlı tarih yazımında Çelebi Mehmed, devletin "ikinci kurucusu" olarak anıldı. Aşıkpaşazade ve Neşri, Fetret Devri'nin kardeşler arasındaki savaşlarını ayrıntılı anlatır ve Mehmed'i adaleti, sabrı ve dindarlığıyla över; Musa ve Süleyman'ın hatalarıyla karşılaştırır. Şeyh Bedreddin ayaklanması bu kroniklerde sapkınlık olarak sunulur. On altıncı yüzyıl tarihçileri, Mehmed'in Bursa Yeşil Külliyesi'ni hanedanın mimari şaheseri olarak anar. "Çelebi" lakabı ve "Kirişçi" anlatısı, halk hafızasında onun mütevazı hükümdar imgesini pekiştirdi.

Cumhuriyet dönemi tarihçileri, Fetret Devri'ni ve Mehmed'in birleştirici rolünü ön plana çıkarır. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Fetret Devri'nin kronolojisini kurdu ve Mehmed'in Bizans ile ittifakının önemini vurguladı. Halil İnalcık, Mehmed'in Bayezid'in ilhak siyaseti yerine vasallık siyasetine dönüşünü, Ankara yenilgisinin dersinin sonucu olarak yorumladı. Mehmed'in Şahruh'a bağlılık bildiren mektupları, Osmanlı'nın bu dönemde Timurlu üstünlüğünü nominal olarak tanıdığını gösteren belgeler olarak tartışıldı. Şeyh Bedreddin üzerine Cumhuriyet döneminde geniş bir literatür oluştu; Nazım Hikmet'in 1936 tarihli "Simavne Kadısı Oğlu Şeyh Bedreddin Destanı", ayaklanmayı toplumsal eşitlik hareketi olarak yorumlayarak popüler kültüre taşıdı.

Yabancı tarihçiler arasında Dimitris Kastritsis'in 2007 tarihli "Bayezid'in Oğulları" adlı çalışması, Fetret Devri'ni Bizans, Osmanlı, Sırp ve Venedik kaynaklarını karşılaştırarak yeniden kurdu ve Mehmed'in propaganda yöntemlerini (Ahmedî'nin eserleri, sikkeler, Bizans ile ittifak) inceledi. Colin Imber, Fetret Devri kronolojisini eleştirel biçimde ele aldı. Michel Balivet, Şeyh Bedreddin'in düşüncesini ve ayaklanmasını Bizans-Osmanlı dini etkileşimi bağlamında inceledi. Halil İnalcık ve Elizabeth Zachariadou, Venedik ile 1416 deniz savaşını ve 1419 barışını belgelerle işledi.

Tartışmalı konular şunlardır: doğum yılı (1386 mı 1389 mu), Çamurlu Savaşı'nın günü (5, 10 ya da 14 Temmuz 1413), Şeyh Bedreddin'in idam yılı (1416 mı 1420 mi), Mustafa Çelebi'nin gerçekten Bayezid'in oğlu olup olmadığı (Osmanlı kaynakları "düzmece" der, Bizans kaynakları gerçek şehzade kabul eder) ve Mehmed'in Şahruh'a bağlılığının nominal mi gerçek mi olduğu. Bu konular, dönemin Osmanlı kaynaklarının yarım yüzyıl sonra yazılmış olmasından kaynaklanan belirsizliklerdir.

Popüler kültürde Çelebi Mehmed, Şeyh Bedreddin'i konu alan eserlerde ve Fetret Devri'ni anlatan romanlarda yer aldı; kendisine ayrılmış bir televizyon dizisi yoktur. "Mehmed: Fetihler Sultanı" gibi dizilerde Fatih Sultan Mehmed'in dedesi olarak anılır. Adı Bursa'daki Yeşil Külliye'de, Yeşil Türbe'de, Edirne Eski Cami'de, Dimetoka Camii'nde ve Merzifon'daki medresede yaşar. Yeşil Türbe, Bursa'nın turizm simgesi olarak her yıl yüz binlerce ziyaretçi ağırlar; Bursa'nın 2014'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınan alanları arasında Yeşil Külliye de bulunur.

Çelebi Mehmed'in saltanat yılları (1413-1421), Avrupa'da Konstanz Konsili'nin (1414-1418) dönemidir. Konsil, 1378'den beri süren Papalık bölünmesini 1417'de V. Martin'in seçilmesiyle bitirdi; Bohemyalı reformcu Jan Hus 1415'te Konstanz'da yakıldı ve ölümü 1419'da Hussit Savaşları'nı başlattı. Yüz Yıl Savaşları'nda İngiltere Kralı V. Henry 1415'te Azincourt'da Fransız şövalyelerini yendi ve 1420 Troyes Antlaşması'yla Fransa tahtının varisi ilan edildi. Portekiz 1415'te Fas kıyısındaki Septe'yi (Ceuta) aldı; Denizci Henrique'nin Atlantik keşifleri başladı. Polonya-Litvanya birliği 1410'da Grunwald'da Töton Şövalyeleri'ni yenmişti.

Balkanlar'da Macaristan Kralı Sigismund 1411'de Alman kralı seçildi ve Konstanz Konsili'ni topladı; Bosna ve Eflak üzerindeki nüfuzu Osmanlı ile rekabet halindeydi. Venedik 1416'da Gelibolu'da Osmanlı donanmasını yendi ve Dalmaçya kıyılarını ele geçirdi. Bizans İmparatoru II. Manuel, Mehmed ile barış içinde yaşadı ve 1421'de tahtını fiilen oğlu VIII. İoannis'e bıraktı. Sırp Despotu Stefan Lazareviç, Belgrad'ı başkent yaptı.

Asya'da Timur'un oğlu Şahruh Herat'tan Timurlu Devleti'ni yönetiyor, torunu Uluğ Bey Semerkant'ta medrese kuruyordu (1417-1420). Çin'de Yongle İmparatoru başkenti 1421'de Pekin'e taşıdı; Amiral Zheng He'nin donanması Hint Okyanusu'nda Afrika kıyılarına ulaştı. Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusuf 1420'de öldü. Memlük Sultanlığı'nda 1421-1422 taht değişiklikleri Barsbay'ın iktidarıyla sonuçlandı. Hindistan'da Delhi'de Seyyid Hanedanı kuruldu (1414). Amerika'da Aztekler Tenochtitlan'da Tepanek egemenliği altındaydı; İnkalar Cuzco'da Viracocha'nın yönetimindeydi.