# Hadım Ali Paşa

Osmanlıca: خادم على پاشا

Hadım Ali Paşa, 1501-1503 ile 1506-1511 yılları arasında II. Bayezid'in vezîriâzamlığını yapan ve Şahkulu isyanı sırasında ölen Osmanlı devlet adamıdır.

Diğer adları: Atik Ali Paşa, Gazi Atik Ali Paşa, Hadım Atik Ali Paşa

## Künye

| Alan | Değer |
| --- | --- |
| Doğum | bilinmiyor, Drozgometva köyü, Saraybosna yakınları |
| Ölüm | 2 Temmuz 1511 (bir kısım kayıt 1 Temmuz'u verir); ölüm yeri kaynaklarda muharebe alanı ya da Amasya olarak geçer (Hicri 4 Rebiülahir 917) |
| Görev | Vezîriâzam, 1501-1503 ve 1506-1511 |
| Sıra | Sadrazam (sıra numarası kaynaklarda ayrışır) |
| Padişah | II. Bayezid |
| Babası | bilinmiyor |
| Memleket | Drozgometva, Saraybosna yakınları |
| Defin | kaynaklarda ayrışır; bir kısmı Amasya'daki türbeyi, bir kısmı naaşının bulunamadığını kaydeder |
| Unvan | Vezîriâzam, vezir, beylerbeyi, kapı ağası |

## Giriş

Hadım Ali Paşa, on beşinci yüzyılda Saraybosna yakınlarındaki Drozgometva köyünde doğdu ve 1511 yılında öldü. Doğum yılı kaynaklarda geçmez. Devşirme olarak alındı, Enderun'da yetiştirildi ve saray hizmetinden taşra idaresine geçti.

Kaynaklarda Atik Ali Paşa ve Gazi Atik Ali Paşa adlarıyla da anılır. İstanbul'da Çemberlitaş semtinde kurduğu külliye, adının bugüne kalmasını sağlayan yapı topluluğudur ve semtin çevresi uzun süre onun adıyla anıldı.

1482 yılında Karaman beylerbeyiliğine getirildi, ardından Rumeli beylerbeyiliğinde bulundu. 1486 yılında vezirliğe yükseldi. Osmanlı ile Memlük Sultanlığı arasındaki 1485-1491 savaşında Osmanlı kuvvetlerine komuta etti; 16 Ağustos 1488 tarihindeki Ağaçayırı Muharebesi'nde Memlük ordusu üstün geldi. 1500 yılında Mora'da yürütülen harekâtta Modon ve Koron kaleleri alındı.

Vezîriâzamlığa iki kez getirildi. Birinci dönemi 1501 yılında Mesih Paşa'nın ölümü üzerine başladı ve 1503 yılında sona erdi. İkinci dönemi 1506 yılında başladı ve ölümüne kadar sürdü. İkinci sadaretinde 10 Eylül 1509 tarihindeki büyük İstanbul depremi ve ardından yürütülen imar çalışması gündemin başında yer aldı.

1511 yılının nisan ayında Anadolu'da Şahkulu ayaklanması başladı. Ayaklanmanın bastırılması için serdar tayin edildi. Temmuz 1511'de yapılan belirleyici muharebede öldü; aynı çarpışmada ayaklanmanın önderi Şahkulu da hayatını kaybetti.

## Kökeni ve Devşirme Olarak Alınması

Hadım Ali Paşa'nın doğum yılı bilinmez. Kaynaklar on beşinci yüzyılı gösterir, kesin bir tarih vermez. Doğum yeri konusunda ise ortak bir kayıt vardır: bugünkü Bosna Hersek sınırları içinde, Saraybosna yakınlarındaki Drozgometva köyü.

Osmanlı devlet kadrosuna devşirme yoluyla girdi. Devşirme, Rumeli ve Anadolu'daki gayrimüslim köylerden belirli aralıklarla çocuk toplanması usulüydü. Toplanan çocuklar önce Türk ailelerin yanına verilir, dil ve gelenek öğrenmeleri sağlanır, ardından kabiliyetlerine göre ayrılırdı. Büyük bölümü Acemi Ocağı'na, oradan Yeniçeri Ocağı'na geçerdi.

Küçük bir bölümü ise saray hizmetine ayrılırdı. Bu grup Enderun'da eğitim görür ve devletin üst kademelerine buradan yetişirdi. Enderun, hem bir okul hem de sarayın iç hizmetlerinin yürütüldüğü teşkilattı: Arapça ve Farsça, hat, matematik, binicilik ve okçuluk okutulur, aynı anda padişahın günlük hizmetleri görülürdü.

On beşinci yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı üst kadrosu büyük ölçüde bu yoldan gelenlerden oluşuyordu. Fatih Sultan Mehmed döneminden başlayarak vezîriâzamlık makamı da çoğunlukla devşirme kökenli görevlilere verildi. Hadım Ali Paşa'nın kariyeri bu düzenin tipik örneğidir.

Bosna, devşirme kaynağı olarak ayrı bir yer tutar. Bölgeden gelen devlet adamlarının sayısı on altıncı yüzyılda daha da arttı ve aralarından birden fazla vezîriâzam çıktı.

## Sarayda Yetişmesi ve İlk Görevleri

Saray hizmetindeki basamakları çıktıktan sonra kapı ağalığına getirildi. Kapı ağası, Enderun'un ve sarayın iç düzeninin sorumlusuydu. Padişaha en yakın görevlilerden biri sayılır, saray dışındaki tayin ve arzların padişaha ulaşmasında aracılık ederdi.

Bu makam, taşra idaresine geçiş için düzenli bir basamaktı. Saray içinde uzun süre bulunmuş bir görevlinin merkezle bağı güçlü olurdu ve taşrada tayin edildiği yerde merkezin usulünü uygulaması beklenirdi.

Saraydan çıkışının ardından sancakbeyliği yaptı. Sancakbeyi, bir sancağın askerî ve idarî amiriydi; tımarlı sipahilerin sefere çıkarılması, asayişin sağlanması ve kadı ile birlikte yürütülen idarî işler onun sorumluluğundaydı.

Adının önündeki hadım nitelemesi, saray hizmetinde bulunan bu kadronun bir bölümü için kullanılan bir ayırt edici işaretti. Osmanlı tarihinde aynı sıfatla anılan birden çok devlet adamı vardır ve bu isimler kaynaklarda sıkça birbirine karışır. Aynı dönemin ve sonraki yüzyılın Hadım Sinan Paşa, Hadım Süleyman Paşa ve Hadım İbrahim Paşa gibi isimleri bunların başında gelir.

Kaynaklarda Atik Ali Paşa adıyla da geçer. Atik kelimesi eski anlamındadır ve kendisinden sonra gelen aynı adlı görevlilerden ayrılması için kullanılmıştır. İstanbul'daki iki camisi de bu adla anılır.

## Karaman Beylerbeyiliği

1482 yılında Karaman beylerbeyiliğine getirildi. Karaman eyaleti, 1466 yılında Karamanoğulları Beyliği'nin ortadan kaldırılmasının ardından kurulmuştu ve Osmanlı Devleti'nin Anadolu'daki en hassas bölgelerinden biriydi. Beylik hanedanının taraftarları bölgede varlığını sürdürüyor, Memlük Sultanlığı ile sınır burada birleşiyordu.

Tayin, saltanat değişiminin hemen ardından gerçekleşti. II. Bayezid 1481 yılında tahta çıkmış, kardeşi Cem Sultan taht iddiasıyla harekete geçmişti. Cem Sultan önce Bursa'yı ele geçirdi, ardından yenilerek Konya üzerinden güneye çekildi ve Memlük topraklarına geçti.

Bu mücadele Karaman bölgesini doğrudan etkiledi. Cem Sultan'ın Anadolu'da bulduğu destek, büyük ölçüde Karamanoğulları taraftarlarından geliyordu. Beylerbeyinin görevi, bölgenin merkezî yönetim içinde tutulması ve iddianın yeniden alevlenmemesiydi.

Cem Sultan'ın 1482 yılında Rodos'a geçmesiyle mücadelenin Anadolu ayağı kapandı. Şehzade önce Rodos şövalyelerinin, sonra Fransa'daki ve Roma'daki çevrelerin elinde kaldı ve 1495 yılında öldü.

Karaman beylerbeyiliğinin ardından Rumeli beylerbeyiliğinde bulundu. Rumeli beylerbeyiliği, Osmanlı taşra teşkilatının en üst makamıydı; beylerbeyi divan üyesi sayılır ve seferlerde Rumeli kuvvetlerinin başında bulunurdu. Bu görev, vezirliğe geçişin olağan basamağıydı.

Rumeli eyaleti, Osmanlı Devleti'nin Balkanlar'daki bütün sancaklarını kapsıyordu. Tımarlı sipahilerin en kalabalık bölümü buradan çıkar, sefer açıldığında ordunun ana gövdesini bu kuvvetler oluştururdu. Beylerbeyinin görevi yalnızca askerî değildi: tımar dağıtımı, kale onarımları, yol ve köprü bakımı ile sınır boylarındaki asayiş de onun sorumluluğundaydı.

## Osmanlı Memlük Savaşı ve Ağaçayırı Muharebesi

Osmanlı Devleti ile Memlük Sultanlığı arasındaki savaş 1485 yılında başladı ve 1491 yılına kadar sürdü. Çekişmenin konusu Çukurova ve Toros geçitleriydi. Bölgedeki Ramazanoğulları ve Dulkadiroğulları beylikleri iki devlet arasında kalmıştı ve hangi tarafa bağlı olacakları sürekli mesele oluyordu.

Hadım Ali Paşa, savaşın ikinci evresinde Osmanlı kuvvetlerinin başına getirildi. 1488 yılında Çukurova'ya girildi; Adana, Tarsus ve Kozan bölgesindeki kaleler alındı. Bu ilerleme, Memlük Sultanlığı'nın karşı harekete geçmesine yol açtı.

Memlük sultanı Kayıtbay, Emir Özbek Bey komutasında büyük bir kuvvet gönderdi. İki ordu 16 Ağustos 1488 tarihinde Adana yakınlarındaki Ağaçayırı denilen yerde karşılaştı. Muharebeyi Memlük ordusu kazandı.

Yenilginin ardından Çukurova'daki Osmanlı varlığı geriledi. Adana uzun bir kuşatmanın sonunda elden çıktı ve muharebeye katılan komutanların bir bölümü görevden alındı.

Savaş 1491 yılında yapılan bir antlaşmayla sona erdi. Antlaşma, sınırı savaş öncesi duruma döndürdü ve Çukurova Memlük nüfuz alanında kaldı. Bölgenin Osmanlı yönetimine geçmesi ancak 1516 ile 1517 yıllarındaki seferlerle gerçekleşti.

Hadım Ali Paşa'nın kariyeri bu yenilgiyle kesintiye uğramadı; sonraki yıllarda vezirlik ve vezîriâzamlık görevlerine getirildi.

## Vezirliğe Yükselişi

1486 yılında vezirliğe yükseldi. Osmanlı düzeninde vezirlik, Divan-ı Hümayun'un asıl üyeliği anlamına geliyordu. Divan haftada birkaç gün toplanır, devletin idarî, malî ve adlî işleri burada görüşülür, davalar dinlenir ve tayinler karara bağlanırdı.

Divanın üyeleri kubbealtı vezirleri, kazaskerler, defterdarlar ve nişancıydı. Vezirler kıdem sırasına göre ikinci vezir, üçüncü vezir diye anılır, vezîriâzamlık boşaldığında makam kural olarak bu sıradan doldurulurdu.

Vezirlik aynı zamanda askerî bir görevdi. Sefer açıldığında vezirler ordunun kanatlarına komuta eder, padişahın sefere çıkmadığı durumlarda içlerinden biri serdar tayin edilirdi. Serdarlık, padişahın askerî yetkisinin devri anlamına gelir ve seferin bütün sorumluluğunu taşırdı.

1500 yılından sonra ikinci vezirliğe yükseldiği kaydedilir. Bu, vezîriâzamlıktan sonraki en üst makamdı ve makam boşaldığında ilk aday sayılan kişiydi.

II. Bayezid dönemi, vezîriâzamlık makamının sık el değiştirdiği bir dönemdi. İshak Paşa, Koca Davut Paşa, Hersekzade Ahmed Paşa, Çandarlı İbrahim Paşa ve Mesih Paşa bu makamda bulundu; Hersekzade Ahmed Paşa makama beş ayrı dönemde getirildi. Bu dönüşüm hızı içinde Hadım Ali Paşa'nın iki dönemde toplam yedi yıla yakın görevde kalması, dönemin ortalamasının üzerindedir.

## Venedik Savaşı ve Mora Harekâtı

Osmanlı Devleti ile Venedik Cumhuriyeti arasındaki savaş 1499 yılında başladı. Çekişmenin konusu, Mora yarımadasındaki limanlar ve Doğu Akdeniz'deki deniz ticaretiydi. Venedik, Mora kıyılarındaki kaleleri elinde tutuyor ve buradan hem ticaret yolunu hem de Osmanlı donanmasının hareketini denetliyordu.

Savaşın deniz ayağında Osmanlı donanması İnebahtı önlerinde ve Zonchio açıklarında Venedik donanmasıyla karşılaştı. Kara ayağında ise Mora'daki kaleler hedef alındı. İnebahtı 1499 yılında alındı.

1500 yılındaki harekâtta Modon ve Koron kaleleri Osmanlı yönetimine geçti; aynı yıl Navarin de alındı. Bu kaleler, Mora'nın güney ucunda ve Adriyatik ile Doğu Akdeniz arasındaki deniz yolunun üzerindeydi. Venedik'in Doğu Akdeniz'deki üs ağı bu fetihlerle önemli ölçüde daraldı.

Hadım Ali Paşa bu harekâtta görev aldı. Kaynaklar Modon ve Koron'un alınmasını onun adıyla birlikte kaydeder.

Savaş 1503 yılında yapılan antlaşmayla sona erdi. Venedik, Mora'daki kayıplarını kabul etti; buna karşılık ticaret imtiyazları yenilendi ve iki devlet arasındaki ticaret düzeni yeniden kuruldu.

Bu fetihler, Osmanlı Devleti'nin Akdeniz'deki konumunu güçlendirdi. Mora'nın tamamına yakınının ele geçmesi, sonraki yüzyıldaki deniz seferlerinin dayanak noktalarını hazırladı.

Harekâtın bir başka sonucu, kara ile deniz kuvvetlerinin birlikte kullanılmasının yerleşmesiydi. Kıyı kalelerinin kuşatılmasında donanma hem ikmali taşıyor hem de denizden gelen yardımı kesiyordu. Bu usul, on altıncı yüzyıldaki Rodos ve Kıbrıs kuşatmalarında aynı biçimde uygulandı.

## Birinci Vezîriâzamlığı

Vezîriâzamlığa ilk kez 1501 yılında getirildi. Görev, selefi Mesih Paşa'nın ölümü üzerine boşalmıştı. Mesih Paşa, Venedik savaşı sırasında Mora'daki bir kuşatmada aldığı yaranın ardından ölmüştü.

Birinci sadaret dönemi 1503 yılına kadar sürdü. Bu iki yıl, Venedik savaşının son safhasına ve savaşı bitiren antlaşma görüşmelerine denk geldi.

Dönemin ikinci başlığı doğu sınırıydı. Şah İsmail 1501 yılında Tebriz'de tahta çıkarak Safevî Devleti'ni kurmuştu. Yeni devletin Anadolu'daki Türkmen aşiretleri üzerinde kurduğu etki, Osmanlı yönetimi açısından iç güvenlik meselesi haline geldi. Sınır bölgesindeki hareketlilik ve göçler bu yıllarda arttı.

Üçüncü başlık maliyeydi. Uzun süren Venedik savaşı hazineye ağır bir yük bindirmişti; donanmanın hazırlanması, kale kuşatmaları ve ulufe ödemeleri sürekli nakit gerektiriyordu. Savaşın bitmesiyle harcamalar geriledi.

1503 yılında görevden alındı ve yerine Hersekzade Ahmed Paşa getirildi. Azlin gerekçesi kaynaklarda ayrıntılı biçimde açıklanmaz.

Görevden alınması sürgün ya da cezaya dönüşmedi. Divandaki konumunu korudu ve üç yıl sonra aynı makama yeniden getirildi. Bu, dönemin usulünde olağan bir durumdu: vezîriâzamlıktan alınan bir vezir divanda kalabiliyor ve makam yeniden boşaldığında tekrar tayin edilebiliyordu.

## İkinci Vezîriâzamlığı

1506 yılında ikinci kez vezîriâzamlığa getirildi. Kaynakların bir kısmı bu ikinci dönemin başlangıcı olarak 1509 yılını gösterir. Görev, ölümüne kadar sürdü.

Bu dönem, II. Bayezid'in saltanatının son yıllarına denk gelir. Padişah ileri yaştaydı ve sağlığı bozulmuştu; devlet işlerinin günlük yürütülmesi büyük ölçüde vezîriâzamın omzundaydı.

Dönemin en büyük olayı 10 Eylül 1509 tarihinde İstanbul'da meydana gelen depremdi. Kaynaklarda küçük kıyamet adıyla anılan sarsıntı, şehirde ağır yıkıma yol açtı; surlar zarar gördü, çok sayıda ev ve cami yıkıldı ve deprem sonrasında deniz yükselerek kıyı mahallelerini bastı. Padişah, sarayın bahçesinde kurulan çadırda kaldıktan sonra Edirne'ye gitti.

Depremin ardından geniş bir imar seferberliği yürütüldü. İmparatorluğun her yerinden usta ve işçi getirildi, onarım için ayrı bir vergi toplandı ve çalışma 1510 yılında tamamlandı. Bu ölçekte bir seferberliğin örgütlenmesi doğrudan sadaretin işiydi.

Dönemin ikinci başlığı, şehzadeler arasındaki taht mücadelesinin belirginleşmesiydi. Padişahın oğulları Ahmed, Korkut ve Selim sancaklarında bulunuyor ve her biri kendi çevresini oluşturuyordu. Merkezdeki gruplar da bu adaylar etrafında ayrıştı.

Üçüncü ve en ağır başlık Anadolu'daki huzursuzluktu. Safevî etkisinin yayılması ve Türkmen aşiretleri arasındaki hoşnutsuzluk, 1511 yılında büyük bir ayaklanmaya dönüştü.

## II. Bayezid Dönemi ve Devletin Durumu

II. Bayezid 1481 yılında tahta çıktı ve 1512 yılına kadar saltanatta kaldı. Otuz bir yıllık bu dönem, Fatih Sultan Mehmed'in aralıksız fetih siyasetinin ardından gelen bir düzenleme dönemi olarak tarif edilir.

Dönemin ilk yılları Cem Sultan meselesiyle geçti. Şehzadenin Avrupa'da bulunması, Osmanlı Devleti'nin batıdaki hareket alanını daralttı; büyük bir sefer düzenlenmesi halinde şehzadenin karşı taraf tarafından kullanılması ihtimali vardı. Bu durum 1495 yılına kadar sürdü.

Malî düzenlemeler bu dönemin öne çıkan işlerindendir. Fatih Sultan Mehmed döneminde vakıf ve mülk arazilerinin bir bölümü tımar sistemine alınmıştı; II. Bayezid döneminde bu uygulama gözden geçirildi ve arazilerin bir kısmı eski sahiplerine iade edildi.

Donanma bu dönemde güçlendi. Venedik savaşı, Osmanlı donanmasının Akdeniz'de büyük ölçekli bir deniz gücüyle boy ölçüşebildiğini gösterdi. Tersanelerde yürütülen inşa çalışmaları sonraki yüzyılın deniz gücünün temelini attı.

Doğuda ise yeni bir güç ortaya çıktı. Safevî Devleti'nin 1501 yılında kurulması, Anadolu'nun doğu ve güney bölgelerinde nüfuz mücadelesi başlattı.

Saltanat 24 Nisan 1512 tarihinde sona erdi. II. Bayezid tahtı oğlu Selim'e bıraktı ve kısa süre sonra öldü. Hadım Ali Paşa bu değişimden bir yıl kadar önce ölmüştü.

## Safevî Etkisi ve Anadolu'daki Huzursuzluk

Şah İsmail 1501 yılında Tebriz'i alarak Safevî Devleti'ni kurdu. Yeni devletin dayandığı çevre, Anadolu'dan İran'a geçmiş Türkmen aşiretleriydi. Bu bağ, İran'daki siyasî değişimin Anadolu'da doğrudan yankı bulmasına yol açtı.

Safevî propagandası Anadolu'da halifeler aracılığıyla yürütüldü. Bu görevliler aşiretler arasında dolaşıyor, bağlılık topluyor ve İran'a göçü teşvik ediyordu. Osmanlı yönetimi bu hareketliliği asayiş ve sınır güvenliği meselesi olarak ele aldı.

Huzursuzluğun tek sebebi din değildi. Konar göçer Türkmen aşiretleri, yerleşik düzene ve vergi kaydına geçirilmekten memnun değildi. Otlak alanlarının daralması, tımar kayıtlarının sıkılaştırılması ve göç yollarının denetlenmesi sürtüşme kaynağıydı.

Merkezî yönetimin zayıflaması bu ortamı derinleştirdi. Padişahın hastalığı ve şehzadeler arasındaki mücadele, taşradaki denetimin gevşemesine yol açtı. Sancakbeyleri kendi bölgelerinde daha serbest hareket eder hale geldi.

Teke bölgesi bu gelişmelerin merkezinde yer aldı. Antalya ve çevresi, hem yoğun Türkmen nüfusu barındırıyor hem de deniz yoluyla dış bağlantıya sahipti. Bölgede Şehzade Korkut sancakbeyi olarak bulunuyordu.

1511 yılının nisan ayında burada başlayan hareket, kısa sürede Anadolu'nun batısına ve orta bölgelerine yayıldı. Bu, Osmanlı tarihinde merkezî orduyu harekete geçiren ilk büyük iç ayaklanmalardan biri oldu.

## Şahkulu Ayaklanması

Ayaklanma 1511 yılının nisan ayında Teke bölgesinde başladı. Hareketin başında Şahkulu adıyla anılan bir kişi bulunuyordu; adı kaynaklarda Şahkulu Baba biçiminde de geçer.

Hareket önce yerel ölçekte gelişti. Ayaklanmacılar Antalya çevresindeki yerleşmelere girdi, devlet görevlilerine ve vergi tahsildarlarına saldırdı. Şehzade Korkut'un hazinesinin ele geçirilmesi, harekete hem maddî kaynak hem de itibar sağladı.

Ayaklanmacılar kuzeye ve batıya doğru ilerledi. Manisa, İzmir ve Kütahya çevresi hareketten etkilendi. Anadolu beylerbeyi Karagöz Ahmed Paşa üzerlerine gönderildi ancak yenildi ve öldürüldü. Bir beylerbeyinin ayaklanmacılar karşısında öldürülmesi, olayın ölçeğini değiştirdi.

Bunun üzerine merkezî ordunun gönderilmesine karar verildi. Vezîriâzam Hadım Ali Paşa serdar tayin edildi ve kapıkulu kuvvetleriyle birlikte Anadolu'ya geçti. Ordunun büyüklüğü kaynaklarda farklı verilir.

Ayaklanmacılar merkezî ordunun yaklaşmasıyla doğuya çekildi. Hareketin İran'a geçmeyi hedeflediği, kaynakların ortak kaydettiği bir bilgidir. Takip, Anadolu'nun içlerinde uzun bir güzergâh boyunca sürdü ve haftalarca devam etti. Ordunun ikmali, yaz ortasında geçilen kurak bölgelerde ayrı bir mesele oldu.

Ayaklanma, Osmanlı Devleti'nin doğu siyasetinde dönüm noktası sayılır. Olaydan sonra Anadolu'daki denetim sıkılaştırıldı ve Safevî Devleti ile ilişki doğrudan bir mesele haline geldi. Üç yıl sonra Çaldıran seferi düzenlendi.

## Belirleyici Muharebe ve Ölümü

Merkezî ordu ile ayaklanmacılar arasındaki belirleyici karşılaşma 1511 yılının temmuz ayında yapıldı. Muharebenin yeri konusunda kaynaklar ayrışır: bir kısmı Gökçay adını verir, bir kısmı Kayseri ile Sivas arasındaki Çubukova'yı gösterir.

Çarpışmada ayaklanmacı kuvvetler dağıtıldı ve hareketin önderi Şahkulu hayatını kaybetti. Ayaklanma bu muharebeyle fiilen sona erdi.

Hadım Ali Paşa da aynı çarpışmada öldü. Ölümünün ayrıntısı konusunda kaynaklar ayrışır. Bir kısım kaynak, kuvvetlerin başında çarpışırken ok isabet etmesiyle olay yerinde öldüğünü ve naaşının bulunamadığını kaydeder. Bir kısım kaynak ise ağır yaralandığını, tedavi için Amasya'ya götürüldüğünü ve orada öldüğünü yazar.

Ölüm tarihi olarak kaynakların çoğu 2 Temmuz 1511 gününü verir; bir kısım kayıt 1 Temmuz'u gösterir.

Görevdeki bir vezîriâzamın muharebe alanında ölmesi, Osmanlı tarihinde sık rastlanan bir durum değildir. Aynı sonuç iki yüz yıl içinde yalnızca birkaç kez tekrarlandı; on altıncı yüzyılın başında Hadım Sinan Paşa ve on sekizinci yüzyılda Silahdar Damat Ali Paşa sefer sırasında öldüler.

Ölümünün ardından vezîriâzamlık makamına Hersekzade Ahmed Paşa getirildi. Bu, aynı devlet adamının makamdaki üçüncü dönemiydi.

Ayaklanmadan geriye kalan kuvvetlerin bir bölümü doğuya, Safevî topraklarına geçti. Anadolu'daki denetim bu olaydan sonra sıkılaştırıldı; aşiretlerin hareketi kayda bağlandı ve sınır boylarındaki geçişler denetlendi. Olayın merkezî yönetimde bıraktığı iz, sonraki yılların doğu siyasetinde açıkça görülür.

## Ölümünden Sonra: Taht Mücadelesi

Hadım Ali Paşa'nın ölümü, taht mücadelesinin en yoğun döneminde gerçekleşti. II. Bayezid'in hayatta olan oğulları Ahmed, Korkut ve Selim, babalarının ileri yaşı sebebiyle konumlarını güçlendirme çabasındaydı.

Şehzade Ahmed, Amasya sancakbeyiydi ve merkezdeki grupların önemli bir bölümünün desteğini taşıyordu. Şahkulu ayaklanması sırasında Anadolu'da bulunması, hem askerî hem de siyasî bir konum sağladı.

Şehzade Selim, Trabzon sancakbeyiydi ve doğu sınırındaki tecrübesiyle biliniyordu. Kapıkulu ocakları içinde ona yönelen destek, mücadelenin sonucunu belirleyen unsur oldu.

Şehzade Korkut, Manisa ve daha önce Teke sancaklarında bulunmuştu. Ayaklanmanın onun sancağında başlaması ve hazinesinin ele geçirilmesi konumunu zayıflattı.

Vezîriâzamlık makamı bu yıllarda hızla el değiştirdi. Hersekzade Ahmed Paşa'nın 1511 yılındaki üçüncü döneminin ardından Koca Mustafa Paşa makama getirildi ve 24 Nisan 1512 tarihine kadar görevde kaldı.

II. Bayezid tahtı 24 Nisan 1512 tarihinde oğlu Selim'e bıraktı. Kısa süre sonra Dimetoka yolunda öldü.

Hadım Ali Paşa bu değişimden yaklaşık on ay önce ölmüştü. Sadaretinin son yılları, kendisinden sonra gelen dönemin şartlarını hazırlayan gelişmelerle geçti: doğuda Safevî meselesi, içeride ayaklanma ve merkezde taht mücadelesi.

## Atik Ali Paşa Külliyesi

İstanbul'da Çemberlitaş semtinde, Divanyolu üzerinde bir külliye kurdu. Yapı topluluğu bugün Atik Ali Paşa Külliyesi ya da Gazi Atik Ali Paşa Külliyesi adıyla anılır.

Külliyenin vakfiyesi 915 yılını, yani 1509 ile 1510 arasına düşen bir tarihi taşır. Kaynakların bir kısmı caminin 1497 yılında tamamlandığını kaydeder; yapının tarihi konusunda kayıtlar birbirinden ayrılır.

Külliye, cami çevresinde toplanan çok sayıda yapıdan oluşuyordu. Kaynaklarda medrese, kervansaray, imaret, dükkânlar, türbe, sıbyan mektebi ve tekke sayılır. Kervansaray, sonraki yüzyıllarda Elçi Hanı adıyla anıldı ve İstanbul'a gelen yabancı elçilerin konaklama yeri olarak kullanıldı.

Divanyolu, İstanbul'un en işlek güzergâhıydı. Topkapı Sarayı'ndan surlara uzanan bu yol boyunca padişah alayları geçer, cuma selamlıkları ve sefer çıkışları buradan yapılırdı. Külliyenin bu güzergâh üzerinde kurulması, hem yol üzerindeki hizmetleri karşılıyor hem de banisinin adını görünür kılıyordu.

Cami, kesme taş malzemeyle ve erken Osmanlı geleneğini sürdüren bir planla yapıldı. Yapı, on altıncı yüzyıl İstanbul mimarisinin klasik döneme geçiş aşamasını gösteren örnekler arasında sayılır.

Külliyenin bir bölümü zaman içinde ortadan kalktı; cami ve türbe ayakta kaldı. Semtin bir bölümü uzun süre banisinin adıyla anıldı.

## Diğer Eserleri ve Vakıfları

Çemberlitaş'taki külliyenin yanı sıra İstanbul'da ikinci bir cami yaptırdı. Fatih'te Karagümrük semtindeki bu yapı, Vasat Atik Ali Paşa Camii adıyla anılır. Vasat kelimesi orta anlamındadır ve iki cami arasında ayrım yapmak için kullanılmıştır.

Edirne'de de adını taşıyan bir cami bulunur. Edirne, o yıllarda hâlâ ikinci başkent konumundaydı; padişahlar kışı burada geçirir, seferler buradan başlardı. Devlet adamlarının Edirne'de eser yaptırması olağan bir uygulamaydı.

Vakıf kurmak, dönemin devlet adamları için hem hayır işi hem de mal varlığının korunması yöntemiydi. Devlet görevlilerinin mülkü ölümlerinde müsadere edilebiliyordu; vakfa bağlanan mülk ise bu uygulamanın dışında kalıyordu.

Vakfiyeler, kurulan hizmetlerin nasıl yürütüleceğini ayrıntılı biçimde belirlerdi. İmarette günde kaç kişiye yemek verileceği, medresede kaç öğrenci okuyacağı, görevlilerin ücretleri ve bakım masrafları bu belgelerde yazılıydı. Gelir kaynağı olarak köyler, dükkânlar, hanlar ve hamamlar tahsis edilirdi.

Bu belgeler bugün dönemin iktisadî ve sosyal yapısı için birinci elden kaynaktır. Hangi köyün gelirinin hangi hizmete ayrıldığı, fiyatların düzeyi ve görevlilerin sayısı buradan okunur.

Aynı adı taşıyan ve daha sonraki yüzyıllarda yaşamış devlet adamlarının eserleri kaynaklarda zaman zaman onunkilerle karıştırılır; bu sebeple kayıtlar dikkatle ayrılmalıdır.

## Kişiliği ve Tarihteki Yeri

Dönem kaynakları Hadım Ali Paşa'yı, görüşlerine değer verilen ve ilim çevrelerine yakın duran bir yönetici olarak tarif eder. Kurduğu külliyede medrese, kütüphane ve tekkenin bir arada bulunması bu tarifle uyuşur.

Kariyeri, on beşinci yüzyıl Osmanlı kadro düzeninin bütün basamaklarını içerir: devşirme olarak alınma, Enderun eğitimi, saray hizmeti, sancakbeyliği, beylerbeylik, vezirlik ve vezîriâzamlık. Bu yol, dönemin üst kadrosunun tipik güzergâhıdır.

Askerî bilançosu iki farklı sonuç barındırır. Ağaçayırı Muharebesi'nde komuta ettiği ordu yenildi ve Çukurova elden çıktı. Buna karşılık Mora harekâtında Modon ve Koron'un alınması onun adıyla kaydedilir.

Sadaretinin idarî bilançosunda öne çıkan iş, 1509 depremi sonrasındaki imar seferberliğidir. Onarımın imparatorluk ölçeğinde örgütlenmesi ve bir yıl içinde tamamlanması, dönemin idarî kapasitesini gösteren örneklerden biridir.

Son görevi bir iç ayaklanmanın bastırılmasıydı ve bu görev sırasında öldü. Ayaklanmanın bastırılması, doğu sınırındaki mücadelenin ertelenmesini değil, doğrudan devlet meselesi haline gelmesini sağladı.

Adı bugün büyük ölçüde İstanbul'daki külliyesiyle anılır. Çemberlitaş'taki cami ve türbe, on altıncı yüzyıl başı Osmanlı mimarisinin ayakta kalan örnekleri arasındadır.

Osmanlı tarih yazımında adı, çoğunlukla Şahkulu ayaklanmasının anlatıldığı bölümlerde geçer. Buna karşılık otuz yıla yakın süren görev hayatı, II. Bayezid döneminin bütün başlıklarına dokunur: Cem Sultan meselesi, Memlük savaşı, Venedik savaşı, deprem sonrası imar ve doğudaki yeni güç. Bu yönüyle biyografisi, dönemin kendi seyrini de izler.

## Aynı Yıllarda Dünya

1485: İngiltere'de Bosworth Muharebesi yapıldı; Tudor hanedanı tahta geçti.

1492: Granada'nın düşmesiyle İber yarımadasındaki son müslüman devlet sona erdi.

1492: Kristof Kolomb Atlas Okyanusu'nu geçerek Amerika kıtasındaki adalara ulaştı.

1494: Fransa'nın İtalya'ya girmesiyle uzun süren İtalyan Savaşları başladı.

1498: Vasco da Gama Ümit Burnu'nu dolaşarak Hindistan'a ulaştı; deniz yoluyla doğu ticareti başladı.

1501: Şah İsmail Tebriz'de tahta çıktı ve Safevî Devleti kuruldu.

1506: Roma'da Aziz Petrus Bazilikası'nın yeniden inşasına başlandı.

1510: Portekiz kuvvetleri Goa'yı aldı; Hint Okyanusu'ndaki Portekiz üs ağı genişledi.

1511: Portekiz kuvvetleri Malakka'yı aldı ve Güneydoğu Asya ticaret yolunu denetime aldı.

## Kronoloji (30 olay)

| Tarih | Olay |
| --- | --- |
| 1466 | Karamanoğulları Beyliği ortadan kaldırıldı ve Karaman eyaleti kuruldu; bölge, sonraki yıllarda beylerbeyi olarak tayin edileceği yerdir. (dönüm noktası) |
| 1481 | II. Bayezid tahta çıktı; kardeşi Cem Sultan taht iddiasıyla harekete geçti. (dönüm noktası) |
| 1482 | Karaman beylerbeyiliğine getirildi. (dönüm noktası) |
| 1482 | Cem Sultan Anadolu'daki mücadeleyi kaybederek Rodos'a geçti. (dönüm noktası) |
| 1485 | Osmanlı Devleti ile Memlük Sultanlığı arasındaki savaş başladı; çekişmenin konusu Çukurova ve Toros geçitleriydi. (dönüm noktası) |
| 1486 | Vezirliğe yükseldi ve Divan-ı Hümayun'un asıl üyeleri arasına girdi. (dönüm noktası) |
| 1488 | Osmanlı ordusu Çukurova'ya girdi; Adana, Tarsus ve Kozan bölgesindeki kaleler alındı. (dönüm noktası) |
| 16 Ağustos 1488 | Ağaçayırı Muharebesi yapıldı; Emir Özbek Bey komutasındaki Memlük ordusu üstün geldi. (dönüm noktası) |
| 1491 | Osmanlı Memlük savaşı antlaşmayla sona erdi; sınır savaş öncesi duruma döndü. (dönüm noktası) |
| 1495 | Cem Sultan öldü; Osmanlı Devleti'nin batıdaki hareket alanını kısıtlayan mesele sona erdi. (dönüm noktası) |
| 1499 | Osmanlı Venedik savaşı başladı; aynı yıl İnebahtı alındı. (dönüm noktası) |
| 1500 | Mora harekâtında Modon, Koron ve Navarin kaleleri alındı. (dönüm noktası) |
| 1500 | İkinci vezirliğe yükseldiği kaydedilir. (dönüm noktası) |
| 1501 | Mesih Paşa'nın ölümü üzerine vezîriâzamlığa getirildi. (dönüm noktası) |
| 1501 | Şah İsmail Tebriz'de tahta çıktı ve Safevî Devleti kuruldu; Anadolu'daki nüfuz mücadelesi başladı. (dönüm noktası) |
| 1503 | Vezîriâzamlıktan alındı; yerine Hersekzade Ahmed Paşa getirildi. Aynı yıl Venedik ile antlaşma imzalandı. (dönüm noktası) |
| 1506 | İkinci kez vezîriâzamlığa getirildi. Kaynakların bir kısmı bu dönemin başlangıcı olarak 1509 yılını gösterir. (dönüm noktası) |
| 10 Eylül 1509 | İstanbul'da büyük deprem meydana geldi; kaynaklarda küçük kıyamet adıyla anılır, şehirde ağır yıkım oldu. (dönüm noktası) |
| 1509 | Çemberlitaş'taki külliyesinin vakfiyesi düzenlendi; belge 915 yılını, yani 1509 ile 1510 arasına düşen bir tarihi taşır. (dönüm noktası) |
| 1510 | Deprem sonrası imar seferberliği tamamlandı; onarım için imparatorluğun her yerinden usta ve işçi getirilmişti. (dönüm noktası) |
| Nisan 1511 | Teke bölgesinde Şahkulu ayaklanması başladı ve kısa sürede batı ile orta Anadolu'ya yayıldı. (dönüm noktası) |
| 1511 | Şehzade Korkut'un hazinesi ayaklanmacıların eline geçti. (dönüm noktası) |
| 1511 | Anadolu beylerbeyi Karagöz Ahmed Paşa ayaklanmacılar karşısında yenildi ve öldürüldü. (dönüm noktası) |
| 1511 | Vezîriâzam sıfatıyla serdar tayin edildi ve kapıkulu kuvvetleriyle Anadolu'ya geçti. (dönüm noktası) |
| Temmuz 1511 | Belirleyici muharebe yapıldı; yer adı kaynakların bir kısmında Gökçay, bir kısmında Kayseri ile Sivas arasındaki Çubukova olarak geçer. Ayaklanmacı kuvvetler dağıtıldı ve Şahkulu öldü. (dönüm noktası) |
| 2 Temmuz 1511 | Öldü. Kaynakların bir kısmı çarpışmada öldüğünü, bir kısmı ağır yaralanıp Amasya'ya götürüldükten sonra öldüğünü kaydeder; bir kısım kayıt tarihi 1 Temmuz olarak verir. (dönüm noktası) |
| 1511 | Boşalan vezîriâzamlık makamına Hersekzade Ahmed Paşa getirildi; bu, onun makamdaki üçüncü dönemiydi. (dönüm noktası) |
| 1511 | Koca Mustafa Paşa vezîriâzamlığa getirildi. (dönüm noktası) |
| 24 Nisan 1512 | II. Bayezid tahtı oğlu Selim'e bıraktı; otuz bir yıllık saltanat sona erdi. (dönüm noktası) |
| 1514 | Çaldıran seferi düzenlendi; Şahkulu ayaklanmasıyla açığa çıkan doğu meselesi doğrudan sefer konusu oldu. (dönüm noktası) |

## Savaşlar ve seferler (4)

Aşağıdaki tablo Hadım Ali Paşa döneminde yapılan savaş ve seferleri yıl sırasıyla verir.

| Yıl | Savaş veya sefer | Taraf | Sonuç |
| --- | --- | --- | --- |
| 1485 | Osmanlı Memlük Savaşı | Memlük Sultanlığı | Savaş antlaşmayla sona erdi, sınır savaş öncesi duruma döndü; Savaşın ikinci evresinde Osmanlı kuvvetlerine komuta etti; 1488 yılında Adana, Tarsus ve Kozan bölgesindeki kaleler alındı. |
| 16 A | Ağaçayırı Muharebesi | Memlük Sultanlığı | Memlük ordusu üstün geldi; Adana yakınlarında yapıldı; Memlük kuvvetlerine Emir Özbek Bey komuta ediyordu. Yenilginin ardından Çukurova elden çıktı. |
| 1500 | Mora Harekâtı | Venedik Cumhuriyeti | Modon, Koron ve Navarin kaleleri alındı; Fetihler, Venedik'in Doğu Akdeniz'deki üs ağını daralttı. |
| 1511 | Şahkulu Ayaklanmasının Bastırılması | Teke bölgesinde başlayan ayaklanmacı kuvvetler | Ayaklanma bastırıldı; hem ayaklanmanın önderi hem de serdar aynı muharebede öldü; Belirleyici karşılaşma temmuz 1511'de yapıldı; muharebenin yeri kaynaklarda Gökçay ve Çubukova adlarıyla geçer. |

## Antlaşmalar (1)

| Yıl | Antlaşma | Taraf | Not |
| --- | --- | --- | --- |
| 1503 | Osmanlı Venedik Antlaşması | Venedik Cumhuriyeti | 1499 yılında başlayan savaşı sona erdirdi. Venedik, Mora'daki kayıplarını kabul etti; ticaret imtiyazları yenilendi. Antlaşma, birinci sadaret döneminin sonuna denk gelir. |

## Sadaret dönemleri (2)

Aşağıdaki tablo Hadım Ali Paşa'nın sadrazamlık dönemlerini başlangıç ve bitiş tarihi, hizmet ettiği padişah ve görev süresiyle verir.

| Başlangıç | Bitiş | Padişah | Süre | Not |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1501 | 1503 | II. Bayezid | yaklaşık 2 yıl | Mesih Paşa'nın ölümü üzerine göreve geldi. Görevden alındı, yerine Hersekzade Ahmed Paşa getirildi. |
| 1506 | 1511 | II. Bayezid | yaklaşık 5 yıl | Kaynakların bir kısmı bu dönemin başlangıcı olarak 1509 yılını gösterir. Görev, Şahkulu ayaklanmasının bastırılması sırasındaki ölümüyle sona erdi. |

## Hizmet ettiği padişahlar (1)

| Padişah | Saltanat | Not |
| --- | --- | --- |
| II. Bayezid | 1481-1512 | Bütün görevleri bu padişahın saltanatında geçti; iki dönem vezîriâzamlığını yaptı |

## Mühr-i hümayun

Vezîriâzamlık makamının alameti, padişah adına kullanılan mühr-i hümayundur; mührü taşıyan kişi padişahın mutlak vekili sayılır ve divanı onun adına yönetir. Hadım Ali Paşa mührü iki ayrı dönemde taşıdı: 1501 yılında Mesih Paşa'nın ölümü üzerine aldı ve 1503 yılında geri verdi, ardından 1506 yılında ikinci kez aldı. İkinci dönemde mühür, ölümüne kadar elinde kaldı. Sefere serdar olarak çıktığında mühür de yanındaydı; makam sahibi ordunun başında bulunduğu için sefer yetkisi ile sadaret yetkisi aynı elde toplanmıştı. Ölümünden sonra mühür Hersekzade Ahmed Paşa'ya verildi.

## Eserleri (5)

| Eser | Tür | Yıl | Yer | Not |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Atik Ali Paşa Külliyesi | külliye | 1509-1510 vakfiyesi | Çemberlitaş, İstanbul | Divanyolu üzerindedir. Cami, medrese, kervansaray, imaret, dükkânlar, türbe, sıbyan mektebi ve tekkeden oluşuyordu. Vakfiyesi 915 yılını taşır; kaynakların bir kısmı caminin 1497 yılında tamamlandığını kaydeder. |
| Gazi Atik Ali Paşa Camii | cami | 16. yüzyıl başı | Çemberlitaş, İstanbul | Külliyenin merkezindeki yapıdır. Kesme taş malzemeyle ve erken Osmanlı geleneğini sürdüren bir planla yapılmıştır. |
| Vasat Atik Ali Paşa Camii | cami | 16. yüzyıl başı | Karagümrük, Fatih, İstanbul | Aynı baninin İstanbul'daki ikinci camisidir. Vasat nitelemesi, iki cami arasında ayrım yapmak için kullanılmıştır. |
| Atik Ali Paşa Camii | cami | 16. yüzyıl başı | Edirne | Edirne, o yıllarda ikinci başkent konumundaydı ve devlet adamlarının burada eser yaptırması olağan bir uygulamaydı. |
| Elçi Hanı | kervansaray | 16. yüzyıl başı | Çemberlitaş, İstanbul | Külliyenin kervansarayıdır. Sonraki yüzyıllarda İstanbul'a gelen yabancı elçilerin konaklama yeri olarak kullanıldığı için bu adla anıldı. |

## Çağdaşları

| Kişi | Rol | Yıllar | Not |
| --- | --- | --- | --- |
| II. Bayezid | Osmanlı padişahı | 1481-1512 | Bütün görevlerine bu padişah tarafından tayin edildi; iki dönem vezîriâzamlığını yaptı |
| Hersekzade Ahmed Paşa | Vezîriâzam | 1497-1516 | Hem selefi hem halefidir; makama beş ayrı dönemde getirildi |
| Mesih Paşa | Vezîriâzam | 1499-1501 | Selefidir; Mora'daki bir kuşatmada aldığı yaranın ardından öldü ve makam boşaldı |
| Koca Mustafa Paşa | Vezîriâzam | 1511-1512 | Ölümünden sonraki dönemde makama getirildi; II. Bayezid'in son vezîriâzamlarındandır |
| Cem Sultan | Osmanlı şehzadesi | 1481-1495 | Karaman beylerbeyiliğine tayin edildiği yıllarda taht iddiasıyla harekete geçmişti |
| Kayıtbay | Memlük sultanı | 1468-1496 | 1488 yılındaki Ağaçayırı Muharebesi'nde karşı tarafın hükümdarıydı |
| Şah İsmail | Safevî hükümdarı | 1501-1524 | 1501 yılında Tebriz'de tahta çıktı; Anadolu'daki nüfuz mücadelesi onun döneminde başladı |
| Karagöz Ahmed Paşa | Anadolu beylerbeyi | 1511 | Şahkulu ayaklanmasını bastırmak için gönderildi, yenildi ve öldürüldü |
| Şehzade Ahmed | Amasya sancakbeyi | 16. yüzyıl başı | II. Bayezid'in oğlu; taht mücadelesinde merkezdeki grupların önemli bir bölümünün desteğini taşıyordu |
| Şehzade Korkut | Teke ve Manisa sancakbeyi | 16. yüzyıl başı | II. Bayezid'in oğlu; hazinesinin ayaklanmacıların eline geçmesi konumunu zayıflattı |

## İlkler ve enler

- **Şahkulu ayaklanmasında serdarlık** Merkezî ordunun bir iç ayaklanmayı bastırmak üzere Anadolu'ya geçirildiği ilk büyük harekâtlardan biridir
- **Görevdeki bir vezîriâzamın muharebe alanında ölmesi** 1511; Osmanlı tarihinde az sayıda örneği bulunan bir sonuçtur
- **Divanyolu üzerindeki ilk büyük vezir külliyelerinden biri** Vakfiyesi 915 yılını, yani 1509 ile 1510 arasına düşen bir tarihi taşır
- **II. Bayezid döneminde iki kez vezîriâzamlığa getirilen devlet adamı** 1501-1503 ve 1506-1511
- **1509 depremi sonrası imar seferberliğinin yürütüldüğü sadaret** Onarım imparatorluk ölçeğinde örgütlendi ve 1510 yılında tamamlandı

## Aile ağacı

- Babası:  (Devşirme kökenlidir; kaynaklarda babasının adı Radoşin biçiminde geçer, ancak bu kayıt yaygın biçimde doğrulanmaz)
- Annesi:  (Kaynaklarda adı geçmiyor)

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Hadım Ali Paşa ile Budin beylerbeyliği yapan Hadım Ali Paşa aynı kişidir.
  Doğru: İki ayrı devlet adamıdır. Vezîriâzam olan Hadım Ali Paşa 1511 yılında öldü; Macaristan'da görev yapan aynı adlı beylerbeyi on altıncı yüzyılın ilerleyen yıllarında yaşadı. Kaynaklarda sıkça birbirine karıştırılırlar.
- Yanlış: Diyarbakır'daki Hadım Ali Paşa Camii onun eseridir.
  Doğru: Diyarbakır'daki yapı, 1511 yılında ölen vezîriâzamın eseri değildir; aynı sıfatla anılan başka bir devlet adamına aittir. Onun bilinen camileri İstanbul'da Çemberlitaş ile Karagümrük'te ve Edirne'dedir.
- Yanlış: Şahkulu ayaklanması Yavuz Sultan Selim döneminde çıktı.
  Doğru: Ayaklanma 1511 yılının nisan ayında, II. Bayezid'in saltanatında başladı ve aynı yılın temmuz ayında sona erdi. Yavuz Sultan Selim 24 Nisan 1512 tarihinde tahta çıktı, yani olaydan yaklaşık dokuz ay sonra.
- Yanlış: Ağaçayırı Muharebesi Osmanlı zaferiyle sonuçlandı.
  Doğru: 16 Ağustos 1488 tarihinde Adana yakınlarında yapılan muharebeyi Memlük ordusu kazandı. Yenilginin ardından Adana elden çıktı ve Çukurova'daki Osmanlı varlığı geriledi. Bölgenin Osmanlı yönetimine geçmesi ancak 1516 ile 1517 yıllarındaki seferlerle gerçekleşti.
- Yanlış: Doğum tarihi ve ölüm yeri kesin olarak bilinir.
  Doğru: Doğum yılı hiçbir kaynakta geçmez; yalnızca on beşinci yüzyıl olarak kaydedilir. Ölüm yeri konusunda da kayıtlar ayrışır: bir kısım kaynak muharebe alanını, bir kısmı Amasya'yı gösterir. Kesin olan, temmuz 1511'de öldüğüdür.
- Yanlış: Vezîriâzamlıktan alındıktan sonra cezalandırıldı.
  Doğru: 1503 yılındaki azli sürgün ya da cezaya dönüşmedi. Divandaki konumunu korudu ve üç yıl sonra aynı makama yeniden getirildi. Bu, dönemin usulünde olağan bir durumdu.

## Sıkça sorulan sorular

### Hadım Ali Paşa hangi yıllarda sadrazamlık yaptı?

Vezîriâzamlığa iki kez getirildi. Birinci dönemi 1501 yılında başladı ve 1503 yılında sona erdi. İkinci dönemi 1506 yılında başladı ve 1511 yılındaki ölümüne kadar sürdü. Kaynakların bir kısmı ikinci dönemin başlangıcı olarak 1509 yılını gösterir.

### Hadım Ali Paşa nereli ve hangi kökenden gelir?

Bugünkü Bosna Hersek sınırları içinde, Saraybosna yakınlarındaki Drozgometva köyünde doğdu. Devşirme olarak alındı ve Enderun'da yetiştirildi. Doğum yılı kaynaklarda geçmez, yalnızca on beşinci yüzyıl olarak kaydedilir.

### Hadım Ali Paşa hangi padişaha hizmet etti?

Bilinen bütün görevleri II. Bayezid'in saltanatında geçti. 1482 yılında Karaman beylerbeyiliğine, 1486 yılında vezirliğe ve 1501 yılında vezîriâzamlığa bu padişah tarafından tayin edildi. Ölümü, padişahın saltanatının sona ermesinden yaklaşık on ay öncedir.

### Hadım Ali Paşa Ağaçayırı Muharebesi'nde ne oldu?

Muharebe 16 Ağustos 1488 tarihinde Adana yakınlarında yapıldı. Osmanlı ordusuna Hadım Ali Paşa, Memlük ordusuna Emir Özbek Bey komuta ediyordu. Muharebeyi Memlük ordusu kazandı ve ardından Çukurova'daki Osmanlı varlığı geriledi.

### Hadım Ali Paşa Mora'da hangi kaleleri aldı?

1500 yılındaki Mora harekâtında Modon, Koron ve Navarin kaleleri Osmanlı yönetimine geçti. Bu kaleler, Adriyatik ile Doğu Akdeniz arasındaki deniz yolunun üzerindeydi. Fetihler, Venedik'in bölgedeki üs ağını önemli ölçüde daralttı.

### Hadım Ali Paşa neden ilk kez sadrazam oldu?

Makam, selefi Mesih Paşa'nın 1501 yılındaki ölümüyle boşalmıştı. Mesih Paşa, Venedik savaşı sırasında Mora'daki bir kuşatmada aldığı yaranın ardından ölmüştü. Hadım Ali Paşa o sırada ikinci vezirdi ve makam kıdem sırasına göre ona geçti.

### Şahkulu ayaklanması ne zaman ve nerede başladı?

Ayaklanma 1511 yılının nisan ayında Teke bölgesinde, Antalya ve çevresinde başladı. Kısa sürede batı ve orta Anadolu'ya yayıldı. Şehzade Korkut'un hazinesinin ele geçirilmesi harekete kaynak sağladı, Anadolu beylerbeyi Karagöz Ahmed Paşa'nın yenilip öldürülmesi ise olayın ölçeğini değiştirdi.

### Hadım Ali Paşa nasıl öldü?

Şahkulu ayaklanmasını bastırmak üzere serdar tayin edilmişti. Belirleyici muharebe temmuz 1511'de yapıldı ve ayaklanmacı kuvvetler dağıtıldı. Kaynakların bir kısmı çarpışma sırasında ok isabet etmesiyle öldüğünü, bir kısmı ağır yaralandıktan sonra Amasya'ya götürülüp orada öldüğünü kaydeder.

### Hadım Ali Paşa'nın öldüğü muharebe nerede yapıldı?

Muharebenin yeri konusunda kaynaklar ayrışır. Bir kısmı Gökçay adını verir, bir kısmı Kayseri ile Sivas arasındaki Çubukova'yı gösterir. Aynı çarpışmada ayaklanmanın önderi Şahkulu da hayatını kaybetti ve hareket fiilen sona erdi.

### Hadım Ali Paşa'dan sonra kim sadrazam oldu?

Boşalan makama Hersekzade Ahmed Paşa getirildi. Bu, aynı devlet adamının vezîriâzamlıktaki üçüncü dönemiydi. Ardından Koca Mustafa Paşa makama geldi ve 24 Nisan 1512 tarihine kadar görevde kaldı.

### Hadım Ali Paşa'nın İstanbul'daki eserleri nelerdir?

Çemberlitaş'ta Divanyolu üzerindeki külliye en büyük eseridir; cami, medrese, kervansaray, imaret, dükkânlar, türbe, sıbyan mektebi ve tekkeden oluşuyordu. Karagümrük'te Vasat Atik Ali Paşa Camii adıyla anılan ikinci bir camisi vardır. Külliyenin kervansarayı sonraki yüzyıllarda Elçi Hanı adıyla anıldı.

### Neden Atik Ali Paşa adıyla da anılır?

Atik kelimesi eski anlamındadır ve kendisinden sonra gelen aynı adlı devlet adamlarından ayrılması için kullanılmıştır. İstanbul'daki iki camisi de bu adla anılır: Çemberlitaş'taki Gazi Atik Ali Paşa Camii ve Karagümrük'teki Vasat Atik Ali Paşa Camii.

### 1509 depremi Hadım Ali Paşa'nın sadaretinde mi oldu?

Evet. Deprem 10 Eylül 1509 tarihinde meydana geldi ve kaynaklarda küçük kıyamet adıyla anıldı. Şehirde surlar, evler ve camiler ağır zarar gördü. Depremin ardından imparatorluk ölçeğinde bir imar seferberliği yürütüldü ve onarım 1510 yılında tamamlandı.

### Hadım Ali Paşa'nın ailesi hakkında ne biliniyor?

Devşirme kökenli olduğu için ailesi hakkındaki bilgi sınırlıdır. Kaynaklar anne ve baba adını ortak biçimde kaydetmez. Eş ya da çocuk kaydı da bulunmaz; mirası, kurduğu vakıflar üzerinden sürmüştür.

### Hadım Ali Paşa toplam kaç yıl sadrazamlık yaptı?

İki dönemin toplamı yaklaşık yedi yıldır. Birinci dönem 1501 ile 1503, ikinci dönem 1506 ile 1511 yılları arasındadır. Bu süre, vezîriâzamlığın sık el değiştirdiği II. Bayezid dönemi için ortalamanın üzerindedir.

## İlgili sadrazamlar

- Önceki: [Hersekzade Ahmed Paşa](https://com.com.tr/ansiklopedi/hersekzade-ahmed-pasa)
- Sonraki: [Koca Mustafa Paşa](https://com.com.tr/ansiklopedi/koca-mustafa-pasa)
- Tüm liste: [Osmanlı Sadrazamları](https://com.com.tr/ansiklopedi/sadrazamlar.md)

## İlgili maddeler (9)

- [Koca Mustafa Paşa](https://com.com.tr/ansiklopedi/koca-mustafa-pasa.md)
- [Hersekzade Ahmed Paşa](https://com.com.tr/ansiklopedi/hersekzade-ahmed-pasa.md)
- [Hadım Sinan Paşa](https://com.com.tr/ansiklopedi/hadim-sinan-pasa.md)
- [Piri Mehmed Paşa](https://com.com.tr/ansiklopedi/piri-mehmed-pasa.md)
- [II. Bayezid](https://com.com.tr/ansiklopedi/2-bayezid.md)
- [Yavuz Sultan Selim](https://com.com.tr/ansiklopedi/yavuz-sultan-selim.md)
- [Silahdar Damat Ali Paşa](https://com.com.tr/ansiklopedi/silahdar-damat-ali-pasa.md)
- [Çandarlı İbrahim Paşa](https://com.com.tr/ansiklopedi/candarli-ibrahim-pasa.md)
- [İshak Paşa](https://com.com.tr/ansiklopedi/ishak-pasa.md)

Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr), dönem vakayinameleri, Türkçe ve İngilizce Vikipedi; Wikidata: https://www.wikidata.org/wiki/Q2447460

Son güncelleme: 6 Eylül 2026

[Canlı sayfa](https://com.com.tr/ansiklopedi/hadim-ali-pasa) · [Ansiklopedi](https://com.com.tr/ansiklopedi.md)

---
COM (https://com.com.tr) · AI: https://com.com.tr/llms.txt