Hezarpare Ahmed Paşa

Hezarpare Ahmed Paşa, 21 Eylül 1647 ile 7 Ağustos 1648 tarihleri arasında on buçuk ay sadrazamlık yapan Osmanlı devlet adamıdır. Sultan İbrahim'in son vezîriâzamıdır.

İstanbul'da doğdu. Öldüğünde yaşının elliyi geçtiği kaydedildiğine göre on altıncı yüzyılın sonlarında dünyaya gelmiş olmalıdır. Bir asker ailesinden gelir; kaynaklar babasının kapıkulu süvarisi olduğunu belirtir. Askerlik yerine kalem yolunu seçti ve hızlı, düzgün yazısı sayesinde maliye kalemlerinde ilerledi.

Sadrazam Kemankeş Kara Mustafa Paşa'nın tezkireciliğine getirildi. Hayatta olduğu sürece taşıdığı Tezkereci lakabı bu görevden gelir. Ardından mevkufatçılık ve defter eminliği yaptı, 1646 yılının sonbaharında vezir rütbesiyle defterdarlığa tayin edildi.

1647 yılının eylül ayında Sadrazam Nevesinli Salih Paşa idam edilince sadaret kaymakamlığına getirildi. Mühür Girit'te bulunan Kaptanıderya Kara Musa Paşa'ya gönderilmişti; onun Kandiye önünde ölmesi üzerine mühür başkente geri döndü ve 21 Eylül 1647 tarihinde asaleten vezîriâzamlığa atandı. Aynı sırada padişahın iki yaşındaki kızı Beyhan Sultan'a namzet gösterildi.

Sadareti Girit Savaşı'nın sürdüğü, Venedik donanmasının Çanakkale Boğazı'nı kapattığı ve hazinenin ağır açık verdiği bir döneme rastladı. Saraydan gelen taleplerin karşılanması için konan kürk ve amber vergisi, mansıpların satılması ve müsadere uygulamaları geniş bir tepki doğurdu.

7 Ağustos 1648 tarihinde ulema ve kapıkulu ocaklarının ileri gelenleri Fatih Camii'nde toplandı, azli kararlaştırıldı ve yerine Sofu Mehmed Paşa getirildi. Aynı gece yakalanarak öldürüldü. Cesedine yapılanlar sebebiyle ölümünden sonra Hezarpare lakabıyla anıldı.

Hezarpare Ahmed Paşa İstanbul'da doğdu. Doğum yılı bilinmez. Öldüğünde yaşının elliyi geçtiğini bildiren kayıtlara göre on altıncı yüzyılın son yıllarında dünyaya gelmiş olmalıdır. Kaynakların bir kısmı doğduğu yer olarak İstanbul'un Tavşantaşı semtini gösterir.

Babası hakkında kaynaklar birleşir: kapıkulu süvari bölüklerinde görevli bir askerdi. Kapıkulu süvarileri, merkez ordusunun maaşlı atlı sınıfıydı ve sefer dışında da başkentte bulunurdu. Bu sınıfın mensupları altı bölüğe ayrılırdı ve yeniçerilerden sonra gelen ikinci büyük merkez kuvvetini oluştururdu.

Ailesinin kökeni konusunda kaynaklar ayrışır. Bir kısmı Rum asıllı olduğunu, bir kısmı Arnavut kökenli bir aileden geldiğini kaydeder. İki kayıt birbiriyle bağdaşmaz ve hangisinin belgeye dayandığı açık değildir.

Babasının mesleğini sürdürmedi. Askerî sınıfa girmek yerine kalem yolunu seçti ve bürokrasiye yöneldi. Bu tercih, on yedinci yüzyıl Osmanlı yönetiminde giderek belirginleşen bir ayrımın örneğidir: seyfiye denilen askerî sınıf ile kalemiye denilen yazı ve maliye sınıfı arasındaki geçişler azalıyor, ikinci sınıftan yetişenler üst makamlara daha sık ulaşıyordu.

Hayattayken taşıdığı lakap Tezkereci'dir ve bir görevinden gelir. Bugün bilinen Hezarpare lakabı ise ölümünden sonra verilmiştir; kaynaklar bu ayrımı açıkça belirtir.

Eğitiminin ardından kâtiplikle maliye hizmetine girdi. Osmanlı merkez yönetiminde maliye kalemleri, gelirlerin ve giderlerin kayıt altına alındığı, defterlerin tutulduğu bürolardı; her kalemin ayrı bir uzmanlık alanı vardı.

Bu düzende yükselmenin ilk şartı yazıydı. Kâtibin hızlı ve düzgün yazması, uzun defterlerin ve yazışmaların zamanında hazırlanması anlamına geliyordu. Kaynaklar Ahmed Paşa'nın bu yönüyle dikkat çektiğini ve ilerlemesinin buna dayandığını kaydeder.

Maliye kalemlerinde yetişen görevlilerin kariyer çizgisi belliydi. Kâtiplikten şef kadrolarına, oradan eminliklere ve defterdarlığa geçilirdi. Vezirlik rütbesi almış bir defterdarın sadaret makamına ulaşması ise ancak on yedinci yüzyılda görülmeye başlanan bir durumdu.

On yedinci yüzyılın ilk yarısında bu yolun ağırlık kazanmasının sebebi malidir. Uzun süren savaşlar, kapıkulu ulûfelerinin büyümesi ve tahsilatın aksaması, hazine hesaplarını bilen görevlileri öne çıkardı. Aynı dönemin başka sadrazamları da mali kalemlerden ya da kethüdalıktan yetişmiştir.

Ahmed Paşa'nın kariyerinde belirleyici basamak, bir vezîriâzam kapısına tezkireci olarak girmesidir. Tezkireci, sadrazamın yazışmalarını hazırlayan ve arz tezkirelerini kaleme alan görevliydi. Bu makam, merkezdeki bütün yazışma trafiğini görmek anlamına geliyordu.

Görevden aldığı Tezkereci lakabı, hayatta olduğu sürece kullanıldığı addır.

Tezkirecilik görevi, Kemankeş Kara Mustafa Paşa'nın vezîriâzamlığı sırasında verildi. Bu sadaret 1638 ile 1644 yılları arasındadır ve iki padişah dönemine yayılır.

Kemankeş Kara Mustafa Paşa, Bağdat kuşatması sırasında sadrazamlığa getirilmiş, 1639 yılında Kasr-ı Şirin Antlaşması'nı imzalamış ve ardından merkezde geniş çaplı mali düzenlemelere girişmişti. Kapıkulu mevcudunun azaltılması, eyaletlerde tahrir yapılması, para ayarının korunması ve ödemelerin nakde bağlanması bu düzenlemelerin başlıcalarıdır.

Tezkireci, bu düzenlemelerin yazışmasını hazırlayan makamdaydı. Arz tezkiresi, sadrazamın padişaha sunduğu ve karar istediği yazılı belgeydi; bu belgelerin kaleme alınması, devlet işlerinin bütününü izlemeyi gerektiriyordu.

Görev, aynı zamanda mali düzenlemelerin nasıl yürütüldüğünü yakından görme imkânı verdi. Ahmed Paşa'nın sonraki yıllarda maliye kademelerinde hızla ilerlemesi bu birikimle ilişkilendirilir.

Kemankeş Kara Mustafa Paşa 31 Ocak 1644 tarihinde azledildi ve aynı gün idam edildi. Bu, kapısında hizmet edenlerin de yollarını değiştirmesi anlamına geliyordu; bir kapıda yetişen görevli, efendisinin düşmesiyle birlikte konumunu kaybedebiliyordu.

Ahmed Paşa bu düşüşten etkilenmedi. Kısa süre sonra Sadrazam Sultanzâde Mehmed Paşa döneminde mevkufatçılığa getirildi ve maliye kademelerinde yükselmeyi sürdürdü.

Tezkirecilikten sonraki görevi mevkufatçılıktır. Mevkufat kalemi, timar ve zeamet gelirlerinden boşta kalan payların, yani mevkuf gelirlerin takibiyle uğraşırdı. Bir dirlik sahibi öldüğünde ya da görevden ayrıldığında geliri hazineye kalıyordu; bu kalemin işi bu payları izlemek ve tahsil etmekti.

Ardından defter eminliğine getirildi. Defter emini, tahrir defterlerinin ve tapu kayıtlarının saklandığı defterhânenin başındaki görevliydi. Eyaletlerdeki toprak, nüfus ve gelir kayıtları burada tutuluyordu; timar tevcihleri bu defterlere göre yapılırdı.

Bu iki görev, devletin gelir yapısının iki farklı yüzünü tanımayı sağladı: boşalan gelirlerin takibi ile kayıt düzeninin kendisi.

1646 yılının sonbaharında vezir rütbesiyle defterdarlığa tayin edildi. Defterdar, devlet maliyesinin başındaki görevliydi ve divan üyesiydi. Vezir rütbesiyle tayin edilmesi, doğrudan sadaret makamına aday konuma gelmesi anlamına geliyordu.

Göreve geldiği tablo ağırdı. Girit Savaşı 1645 yılında başlamıştı ve her yıl donanma, asker ve mühimmat masrafı doğuruyordu. Kapıkulu ulûfeleri zamanında ödenemiyor, taşradan gelen gelir merkezdeki gideri karşılamıyordu.

Defterdarlık görevi bir yıl kadar sürdü. Bu sürenin sonunda, sadaret makamındaki ani boşluk kariyerinin yönünü değiştirdi.

1647 yılının eylül ayında Sadrazam Nevesinli Salih Paşa görevden alındı ve idam edildi. Kaynaklar bu kararın ani bir gelişme üzerine verildiğini kaydeder.

Boşalan makam için mühr-i hümayunun, Girit'te sefer halinde bulunan Kaptanıderya Kara Musa Paşa'ya verilmesi kararlaştırıldı. Mühür deniz yoluyla Girit'e gönderildi. Mühür yolda iken başkentte sadaret kaymakamlığı görevi, o sırada defterdar olan Ahmed Paşa'ya verildi.

Kara Musa Paşa, tayin haberini almış ancak mührü henüz teslim almamışken 21 Eylül 1647 tarihinde kuşatma altındaki Kandiye kalesi önünde öldü. Bu ölüm üzerine mührü taşıyan gemiler geri çevrildi ve mühür başkente döndü.

Aynı gün, sadaret kaymakamlığı yapmakta olan Ahmed Paşa asaleten vezîriâzamlığa atandı. Kaynaklar tayinin gerçekleşmesinde merkezdeki ilişkilerin rol oynadığını kaydeder; bir rivayete göre padişaha sunulan büyük bir meblağ da bu tayinde etkili olmuştur.

Sadaret makamına gelişi, kalem yolundan yetişen bir görevlinin defterdarlıktan doğrudan vezîriâzamlığa geçmesi bakımından dikkat çekicidir. Aynı yıllarda mali kalemlerden yetişen başka isimler de üst makamlara ulaştı.

Makama geldiğinde devlet içeride mali sıkıntı, dışarıda ise Girit yüzünden Venedik ile savaş halindeydi.

Sadrazamlığa getirildiği sırada, padişahın henüz iki yaşında olan kızı Beyhan Sultan'a namzet gösterildi ve saraya damat sayıldı.

Osmanlı düzeninde hanedan kadınlarıyla nikâhlanan devlet adamları Damat sıfatını taşırdı. Nikâhın küçük yaşta kıyılması ve düğünün yıllar sonra yapılması bu düzenin bilinen uygulamasıydı; namzetlik, bağın kurulduğunu gösteren ilk adımdı.

Bu bağın amacı üst düzey görevlileri saraya bağlamaktı. Aynı dönemde birden çok vezir hanedan kadınlarıyla nikâhlandı; bu evlilikler saray ile Bâbıâli arasında doğrudan bir bağlantı kuruyordu.

Ahmed Paşa'nın ilk evliliğinden Bâkî Bey adında bir oğlu vardı. Sadareti sırasında bu oğlunun düğünü için yapılan hazırlıklar ve harcamalar başkentte konuşulan konular arasında yer aldı.

Saraydaki ilişkileri sadaretinin belirleyici unsuru oldu. Kaynaklar, selefinin basit bir ihmal gerekçesiyle idam edilmiş olmasının onun tutumunu şekillendirdiğini kaydeder: aynı sonla karşılaşmamak için padişahın taleplerini karşılamayı ve makamını bu yolla korumayı tercih ettiği belirtilir.

Kardeşi İbrahim Ağa sadaret kethüdasıydı ve merkezdeki işlerin yürütülmesinde rol oynuyordu. Kaynaklar, bu kardeşinin görevi sırasında bir bostancıyı dövmesi üzerine Ahmed Paşa'nın onu görevden alıp cezalandırdığını da kaydeder.

Sultan İbrahim'in saltanatının son yılları hakkında dönem kaynaklarının verdiği değerlendirmeler birbirinden ayrışır.

Sadaretinin en ağır dış meselesi Girit Savaşı'ydı. Savaş 1645 yılında başlamış, Osmanlı kuvvetleri adanın büyük bölümünü ele geçirmiş, ancak Kandiye kalesi alınamamıştı. Kuşatma yıllarca sürdü.

Savaşın belirleyici tarafı denizdi. Girit'teki orduya asker, mühimmat ve erzak sevkiyatı yalnızca deniz yoluyla yapılabiliyordu. Venedik donanması bu sevkiyatı kesmeye yöneldi.

1648 yılının nisan ayında Venedik donanması Çanakkale Boğazı önüne yaklaşık 60 gemiden oluşan bir filo gönderdi ve boğazı Osmanlı gemilerine kapattı. Filonun önemli bir bölümü, Venedik hizmetine kiralanmış yabancı gemilerden oluşuyordu.

Abluka doğrudan başkenti etkiledi. Boğazın kapanması hem Girit'e sevkiyatı durdurdu hem de Akdeniz üzerinden gelen ticaret ve tahıl akışını kesti. Kaynaklar, ablukanın başkentte ciddi bir sıkıntı yarattığını kaydeder.

Sadrazam bu gelişmeyi padişahtan gizledi. Kaynaklar sarayda savaşın konuşulmasının yasaklandığını ve Venedik donanmasının boğazı kapattığı bilgisinin ulaştırılmadığını belirtir.

Girit cephesinde ise serdar Deli Hüseyin Paşa yokluk içinde savaşıyordu ve merkezden yardım istiyordu. Kaynaklar, bu taleplere karşılık verilmediği gibi, cephedeki beylerbeyi ve beylerin görevlerinin başkalarına verildiği yolundaki rivayetleri de kaydeder.

Abluka ve sevkiyat sorunu, sadaretinin sonuna kadar çözülemedi.

Bosna sınırındaki Klis Kalesi, sadareti sırasında Venediklilerin eline geçti. Kale, Dalmaçya kıyısı ile iç kesimleri birbirine bağlayan geçidi tutan ve sınır savunmasında anahtar sayılan bir mevkideydi.

Aynı dönemde Venedik kuvvetleri Bosna yönünde ilerliyor ve Kırka sancağındaki bazı kale ve palankaları ele geçiriyordu. Palanka, ahşap ve toprak takviyeli küçük sınır istihkâmıydı; sınır boylarında yoğun olarak kullanılırdı.

Sadrazam bu kaybı padişaha bildirmedi. Kaynaklar, durumun küçük bir kilise ile birkaç önemsiz palankanın elden çıkması biçiminde aktarıldığını kaydeder.

Gerçeği bildiren kişi Fazlı Paşa oldu. Rumeli beylerbeyiliğinden ikinci vezirlikle başkente getirilmiş ve padişahın damadı olan Fazlı Paşa, durumu sadrazamın yanında padişaha anlattı; ayrıca onu mansıpları satmak ve gerçekleri gizlemekle itham etti.

Bu ilk bildirim sonuç vermedi. Fazlı Paşa önce azarlandı, ardından hapsedildi ve Azak Kalesi muhafızlığıyla başkentten uzaklaştırıldı.

Olay, sadaretinin işleyişi hakkında kaynaklarda en çok anılan örnektir. Sınır kayıplarının merkeze eksik bildirilmesi, hem savunma tedbirlerinin alınmasını geciktirdi hem de daha sonra sadrazam aleyhine dile getirilen şikâyetlerin başında yer aldı.

Klis Kalesi uzun süre Venedik elinde kaldı.

Sadaretinin en çok tepki toplayan uygulaması, kürk ve amber vergisi adıyla anılan tahsilattır.

Saraydan gelen samur kürk ve amber talepleri, sadaretinin son aylarında büyük bir masraf kalemine dönüştü. Samur, kuzey ormanlarından gelen ve fiyatı yüksek bir kürktü; amber ise pahalı bir koku maddesiydi. İkisi de dışarıdan temin ediliyordu ve nakit ödeme gerektiriyordu.

Bu masrafı karşılamak için İstanbul esnafından, devlet ricalinden, yüksek rütbeli ulemadan ve Yeniçeri Ocağı ileri gelenlerinden para toplandı. Vergi, olağan tahsilat kalemlerinin dışında konulmuş bir yüktü.

Ulema tarafından itiraz geldi. Kaynaklar itirazın başında Galata kadısının bulunduğunu kaydeder. İlmiye mensuplarından vergi istenmesi, bu sınıfın geleneksel muafiyet alanına dokunuyordu.

Ocak tarafındaki tepki daha keskin oldu. Girit seferinden yeni dönmüş bir ocak ağasının, kendisinden bu vergi istendiğinde cephede bulunduğunu ve böyle bir mala sahip olmadığını söyleyerek görevliyi geri çevirmesi başkentte yayıldı ve tepkinin odaklarından biri haline geldi.

Aynı dönemde padişah için mücevher işlemeli yeni bir saltanat kayığı yaptırılmaya başlandı. Kaynaklar bu iş için öngörülen tutarı yaklaşık 40.000 riyal olarak kaydeder.

Esnaf, ulema, devlet ricali ve ocak ağalarının aynı anda karşısına geçmesi, sadaretinin sonunu hazırlayan tablonun temelidir.

Hazine açığını kapatmak için başvurulan ikinci yol, görevlerin para karşılığı verilmesiydi. İlmiye ve seyfiye mansıpları açık artırmayla dağıtılmaya başlandı.

Mansıp, devlet görevi anlamına geliyordu. İlmiye mansıpları kadılık ve müderrislik gibi kadroları, seyfiye mansıpları ise beylerbeyilik ve sancak beyliği gibi askerî idarî görevleri kapsıyordu. Bu görevlerin verilmesinde kıdem ve liyakat sırasının bulunması esastı.

Uygulamanın iki sonucu oldu. Birincisi hazineye kısa vadeli nakit girmesiydi. İkincisi, görev alanların ödedikleri parayı bulundukları yerden çıkarmaya yönelmesiydi; bu da taşradaki yükün artması anlamına geliyordu.

Üçüncü yol müsadereydi. Servet sahibi kişilerin mallarına el konuldu. Sadrazamın kapı halkından bazı görevliler bu tahsilatın yürütülmesinde öne çıktı; kaynaklar bu kişilerin adlarını sayar.

Müsadere edilen mallardan sadrazamın da pay aldığı, dönemin kayıtlarında yer alan iddialardandır. Aynı kayıtlar, bu yıllarda yaptırdığı konak ve köşklerin bu gelirlerle finanse edildiğini ileri sürer.

Bu uygulamaların toplamı, merkezde ve taşrada geniş bir hoşnutsuzluk doğurdu. Vergi, mansıp satışı ve müsadere; üçü de aynı kesimleri, yani başkentteki esnafı, kalem erbabını, ulemayı ve ocak mensuplarını etkiliyordu.

Aynı yöntemler kısa süre sonra ona karşı yöneltilen suçlamaların da konusu oldu.

Sadaretinin ilk aylarında taşrada büyük bir ayaklanma çıktı. Ayaklanmanın merkezinde Sivas beylerbeyi Varvar Ali Paşa vardı.

1647 yılının ekim ayında Sivas'a, bayram harçlığı adı altında 30.000 kuruş gönderilmesi emri ulaştı. Varvar Ali Paşa şehrin ileri gelenlerini topladı, eyaletin yıllık gelirini hesaplattı ve bu meblağın ödenmesinin mümkün olmadığını bildirdi. Tekrarlanan taleplere de aynı cevabı verdi.

Aynı sırada Sivas'ta bulunan İpşir Mustafa Paşa'nın eşinin başkente gönderilmesi yolundaki emri de geri çevirdi.

Bunun üzerine görevinden alındı ve hakkındaki karar için Sivas'a üç defa görevli gönderildi. Varvar Ali Paşa bu görevlileri şehre sokmadı. Merkezle arasındaki gerginlik büyüdü ve başkentteki gruplar da meseleye karıştı.

1648 yılının şubat ayında Karaman beylerbeyi Köprülü Mehmed Paşa'ya, Varvar Ali Paşa üzerine yürümek için hazırlanması emredildi. Nisan ayında İpşir Mustafa Paşa'ya Sivas eyaleti verilerek onun karşısındaki birliklerin serdarlığı tevcih edildi.

Varvar Ali Paşa 4 Mayıs 1648 tarihinde askerleriyle Sivas'tan ayrıldı. Çankırı yöresinde yapılan bir çarpışmada Köprülü Mehmed Paşa'nın da aralarında bulunduğu kuvvetleri yendi ve onları esir aldı.

20 Mayıs 1648 tarihinde Çerkeş yakınlarında İpşir Mustafa Paşa'nın saldırısına uğradı. Ordusu dağıldı, kendisi yakalandı ve kısa bir muhakemenin ardından idam edildi.

On yedinci yüzyıl Osmanlı yönetiminde bir vezir kapısı, aynı zamanda bir yetişme yeriydi. Kapı halkı denilen görevliler, efendilerinin gelirlerini, yazışmasını ve merkezle ilişkisini yürütür; bu görevler sırasında kendileri de rütbe kazanırdı.

Ahmed Paşa'nın kapısında hizmet edenler arasında en çok bilinen isim Tarhuncu Ahmed Paşa'dır. Enderun'da yetişmiş, kapıkulu süvari bölüklerine geçmiş ve daha önce başka bir kapıda kethüdalık yapmıştı. Sonraki hizmeti Hezarpare Ahmed Paşa'nın kapısında geçti.

Bu ilişki, 1648 yılındaki gelişmelerle sona erdi. Kapının dağılması, orada hizmet edenlerin de yollarının değişmesi anlamına geliyordu. Tarhuncu Ahmed Paşa yeni düzende taşraya gönderilecek görevliler arasında yer aldı ve beylerbeyilik rütbesiyle merkezden ayrıldı; sonraki yıllarda Diyarbekir beylerbeyiliği ve Mısır valiliği yaptı.

1652 yılında sadrazamlığa getirildiğinde uyguladığı yöntem, kapı hizmetinde edindiği alışkanlıkla ilişkilendirilir: gelir ve gider kalemlerinin ayrıntılı takibi ve hesap sorma.

Aynı kapının kethüdalığını sadrazamın kardeşi İbrahim Ağa yürüttü. Kaynaklar, merkezdeki tahsilat işlerinde onun ve kapı halkından bazı görevlilerin öne çıktığını kaydeder.

Kapı ilişkisinin bu iki yönü, dönemin devlet adamı yetiştirme düzenini gösterir: hem yükselmenin hem de düşüşün ortak yolu aynı kapıdan geçiyordu.

Sadaretinin son aylarında karşısında en güçlü kesim Yeniçeri Ocağı'ydı. Anlaşmazlığın kaynağı doğrudan mali uygulamalardı: kürk ve amber vergisinin ocak ileri gelenlerinden de istenmesi, ocaktaki tepkiyi doğrudan sadrazama yöneltti.

Muhalefetin başında Kara Murad Ağa geliyordu. Girit seferinden dönmüş bir ocak ağası olarak, kendisinden istenen vergiyi reddetmesi ve bu cevabın başkentte yayılması, ocak içindeki tavrın belirginleşmesini sağladı.

Sadrazam bu grubu etkisiz hale getirmeye çalıştı. Kaynaklar, oğlu Bâkî Bey'in düğününe Kara Murad Ağa ile arkadaşlarını çağırarak onları bir arada ortadan kaldırmayı planladığını, ancak ocak ağalarının davetin bir tuzak olduğunu öğrenerek düğünü terk ettiklerini kaydeder.

Bu girişim, aradaki gerginliği açık bir çatışmaya dönüştürdü. Ocak ağaları artık sadrazamın azlini hedefliyordu.

On yedinci yüzyılda kapıkulu ocaklarının merkezî yönetim üzerindeki ağırlığı düzenli olarak artmıştı. Sadrazam azillerinde ve tahta çıkışlarda ocak ileri gelenlerinin kararı belirleyici hale gelmişti. Ocak, hem askerî bir kuvvet hem de başkentte örgütlü bir menfaat grubuydu.

Aynı dönemde ilmiye tarafında da hoşnutsuzluk vardı. Vergi istenmesi, mansıpların satılması ve sınır kayıplarının gizlenmesi, ulema arasında tepkiye yol açmıştı.

İki kesimin aynı hedefte birleşmesi, ağustos ayındaki gelişmelerin zeminini oluşturdu.

1648 yılının ağustos ayı başında kapıkulu ocaklarının ağaları Etmeydanı'ndaki Orta Cami'de toplandı ve sadrazamın azlini kararlaştırdı. Karar şeyhülislama bildirildi ve ulemanın ikna edilmesi istendi.

Ardından Fatih Camii'nde geniş bir meclis toplandı. Ocak ağaları, ulema ve sipahiler bir aradaydı. Sadrazam camiye davet edildi.

Ahmed Paşa gelişmeleri önceden öğrenmiş ve gizlenmişti. Durumdan haberdar olan Sultan İbrahim, meclisin dağılmasını istemek üzere saraydan bir görevli gönderdi. Şeyhülislam Hoca Abdürrahim Efendi, sadrazam kendilerine teslim edilmeden bunun mümkün olmayacağını bildirdi.

Toplananlar Orta Cami'ye döndü ve yerine Sofu Mehmed Paşa'yı sadrazam tayin ederek mührün alınması için saraya haber gönderdi. Sofu Mehmed Paşa o sırada başdefterdardı.

Padişah mührü yeni sadrazama verdi. Tayin tarihi 7 Ağustos 1648'dir. Aynı görüşmede, damadı olan Ahmed Paşa'nın öldürülmemesini istedi.

Sofu Mehmed Paşa bu isteği toplananlara iletti, ancak kabul görmedi. Eski sadrazamın teslim edilmesi talebini yeniden götürünce saraydan olumlu cevap alamadı. Bir ara sadaretten vazgeçtiğini bildirdiyse de sonradan ikna edildi ve görevinde kaldı.

Bu gelişmeler üzerine padişahın tahttan indirilmesi de gündeme geldi. Şehir kapıları kapatıldı ve şehzadelerin korunması için Valide Kösem Sultan'a haber gönderildi.

Ahmed Paşa'nın sadareti on buçuk ay sürmüştü.

Azil kararının ardından Ahmed Paşa saklandığı yerden çıkmadı. Kaynaklar, yanına telhisçisi ve bir hizmetkârını alarak kılık değiştirdiğini, bir miktar altın, mücevher ve değerli bir mushafla tanıdıklarının evlerine sığınmak istediğini, ancak hiçbirinin kendisini kabul etmediğini kaydeder.

Bir ihbar üzerine bulunduğu yer öğrenildi ve yakalandı. Aynı gece şeyhülislam fetvasıyla boğularak öldürüldü. İnfaz 7 Ağustos 1648 gecesi ile ertesi güne tarihlenir. Konağı yağmalandı.

Cesedi Atmeydanı'na götürüldü ve bir çınarın altına konuldu. Burada, insan yağının eklem ağrılarına iyi geldiği yolundaki yaygın inanç sebebiyle cesedi parçalara ayrıldı.

Bu olay sebebiyle, ölümünden sonra Farsça bin parça anlamına gelen Hezarpare lakabıyla anılmaya başlandı. Hayattayken kullanılan adı Tezkereci Ahmed Paşa'ydı; kaynaklar bu ayrımı açıkça yapar ve lakabın ne zaman verildiğini belirtir.

Öldüğünde yaşının elliyi geçtiği bildirilir.

Ölümünden sonra mallarına devlet adına el konuldu. Kaynaklar müsadere edilen tutarı 3000 kese akçe ve 7000 filori olarak kaydeder. Kese, belirli miktarda akçeyi ifade eden hesap birimiydi; filori ise altın sikke karşılığıydı.

Yerine getirilen Sofu Mehmed Paşa, yeni padişahın saltanatının ilk sadrazamı olarak görevine devam etti.

Sadrazamın azli ve idamı, saltanat değişikliğinin de önünü açtı. Fatih Camii'nde toplananların talepleri sadrazamla sınırlı kalmadı.

Ayak divanı isteyen ocak ağaları, saraydan gelen görevliye şikâyetlerini sıraladı. Bu şikâyetler arasında para toplanması, devlet işlerinin yürütülme biçimi, hazinenin masrafları karşılayamaması, Venediklilerin Bosna'da kaleler alması ve Çanakkale Boğazı'nın kapatılmış olması yer alıyordu. Saraydan gelen görevli, bu konuların padişaha bildirilmediğini ve bunun sadrazamın emri olduğunu belirtti.

Sultan İbrahim 8 Ağustos 1648 tarihinde tahttan indirildi. Yerine oğlu, altı yaşındaki Mehmed tahta çıkarıldı ve IV. Mehmed adıyla saltanata başladı. Yeni padişahın yaşı sebebiyle fiilî karar yetkisi valide sultan ile saray içindeki ağalarda toplandı.

Sultan İbrahim 18 Ağustos 1648 tarihinde öldürüldü. Sekiz yıl altı ay süren saltanatı bu şekilde sona erdi.

Bu on bir günlük süre içinde hem sadrazam hem padişah değişti. Osmanlı tarihinde bir vezîriâzamın azli ile padişahın tahttan indirilmesinin bu kadar kısa aralıkla gerçekleşmesi az görülen bir durumdur.

Olayların ardından merkezî yönetim uzun süre istikrar bulamadı. 1648 ile 1656 yılları arasında sadaret makamı çok sayıda el değiştirdi; bu düzen ancak 1656 yılında Köprülü Mehmed Paşa'nın sadareti şarta bağlayarak kabul etmesiyle sona erdi.

Hezarpare Ahmed Paşa'nın sadareti kısa sürdüğü için arkasında büyük bir imar programı bırakmadı. Kaynaklarda adı geçen yapılar sınırlı sayıdadır.

İstanbul'da Baltalimanı'nda bir çeşme yaptırdı. Çeşme, Osmanlı hayrat düzeninde en yaygın yapı türüydü; bir mahalleye su getirmek, vakıf kurmanın en küçük ölçekli biçimiydi.

Boğaziçi'nin Rumeli yakasında, Bebek ile Rumelihisarı arasında bir yalısı vardı. Anadolu yakasında ise Beykoz ile Çubuklu arasındaki İncirli köyünde bir sarayı bulunuyordu. Aynı çevrede sahip olduğu bahçe, bugünkü Paşabahçe semtine adını verdi.

Kaynaklar, sadareti sırasında Anadoluhisarı ve Küçükçekmece çevresinde de yeni konak ve köşkler yaptırdığını kaydeder. Bu yapıların, dönemin müsadere gelirleriyle finanse edildiği yolundaki iddialar aynı kayıtlarda yer alır.

Ölümünden sonra mallarına el konulduğu için bu yapıların bir bölümü el değiştirdi.

Kendi kaleminden çıkmış bir eseri bulunmaz. Buna karşılık kalem hizmetinden yetişmiş olması, dönemin tarih kaynaklarında yazısının hızı ve düzgünlüğüyle anılmasına yol açtı; ilerlemesinin dayanağı olarak da bu özellik gösterilir.

Bıraktığı en kalıcı iz, adının verildiği semtte değil, sadaretinin sona eriş biçiminde ve bu olayın Osmanlı tarih yazımında tuttuğu yerde aranır.

Dönem kaynakları Hezarpare Ahmed Paşa'yı akıllı ve ikna edici, aynı zamanda çabuk öfkelenen, danışmaya ve öğüde önem vermeyen, sert mizaçlı bir devlet adamı olarak tanıtır. Sonraki tarih çalışmaları da benzer bir tarif verir.

Yönetim tarzının merkezinde makamını koruma kaygısı vardır. Kaynaklar bu tutumu doğrudan selefinin sonuyla açıklar: Nevesinli Salih Paşa'nın küçük bir gerekçeyle idam edilmesi, Ahmed Paşa'nın padişahın taleplerini karşılamayı öncelikli hale getirmesine yol açtı.

Bu tercihin sonucu, devlet işleriyle uğraşmak yerine saraydan gelen taleplerin finansmanına yönelmesi oldu. Kürk ve amber vergisi, mansıpların satılması ve müsadere uygulamaları aynı ihtiyacın parçalarıdır.

Bilgi akışı üzerindeki denetimi de aynı kaygının uzantısıdır. Klis Kalesi'nin elden çıkması ve Çanakkale Boğazı'nın kapatılması bilgilerinin padişaha ulaştırılmaması, sarayda savaşın konuşulmasının yasaklanması bu başlıktadır. Gerçeği bildiren Fazlı Paşa'nın başkentten uzaklaştırılması, uygulamanın sürdüğünü gösterir.

Kalem yolundan yetişmiş olması, mali meselelere hâkimiyet anlamına geliyordu. Ancak bu hâkimiyet, hazinenin yapısal açığını kapatmaya değil, kısa vadeli nakit bulmaya yöneldi.

Uygulamalarının doğurduğu tepki geniş bir kesimi kapsadı: esnaf, ulema, kalem erbabı, taşra idarecileri ve kapıkulu ocakları aynı anda karşısında yer aldı. Sadaretinin sonu, bu geniş cepheyle açıklanır.

Hezarpare Ahmed Paşa'nın Osmanlı tarihindeki yeri, sadaretinin kendisinden çok sona eriş biçimiyle tanımlanır.

1648 yılının ağustos ayındaki olaylar, on yedinci yüzyıl ortasındaki yönetim krizinin en açık örneğidir. Ulema ile kapıkulu ocaklarının bir camide toplanıp sadrazamı azletmesi, yerine kendi seçtikleri ismi tayin ettirmesi ve ardından padişahın tahttan indirilmesi, merkezî otoritenin nasıl bir dengeye bağlı hale geldiğini gösterir.

Sadaretinin mali tarafı da aynı krizin parçasıdır. Girit Savaşı'nın masrafı, kapıkulu ulûfelerinin büyüklüğü ve tahsilatın aksaması, hazineyi kısa vadeli çözümlere mahkûm etti. Kürk ve amber vergisi, mansıp satışı ve müsadere bu çözümlerin örnekleridir ve hiçbiri kalıcı olmadı.

Aynı yapısal sorun, kendisinden sonraki sadrazamların da ana meselesi oldu. Kapısında hizmet etmiş olan Tarhuncu Ahmed Paşa, 1652 yılında sadrazamlığa geldiğinde devletin gelir ve giderini kalem kalem çıkartarak ilk bütçe denemesini hazırladı. Bu girişim de dokuz ay sonra aynı çevrelerin tepkisiyle sona erdi.

Adının bugün bilinen biçimi, ölümünden sonra verilen lakaptır. Osmanlı tarihinde bir sadrazamın hayattayken taşıdığı adla değil, ölümünün ardından verilen bir sıfatla anılması az rastlanan bir durumdur.

Sadareti on buçuk ay sürdü ve Sultan İbrahim'in son vezîriâzamı olarak kaydedildi.

1645: İngiltere'deki iç savaşın belirleyici muharebesi Naseby'de yapıldı.

1646: İngiltere'de birinci iç savaş sona erdi.

1647: Napoli'de vergilere karşı Masaniello ayaklanması çıktı.

1648: Vestfalya Antlaşmaları imzalandı ve Otuz Yıl Savaşları sona erdi.

1648: İspanya, Münster Antlaşması ile Hollanda'nın bağımsızlığını tanıdı.

1648: Fransa'da Fronde ayaklanmaları başladı.

1648: Ukrayna'da Hmelnitski önderliğindeki ayaklanma başladı.

1649: İngiltere Kralı I. Charles idam edildi ve cumhuriyet ilan edildi.