Celal Bayar

Celal Bayar, 16 Mayıs 1883 tarihinde Bursa'nın Gemlik ilçesine bağlı Umurbey köyünde doğdu ve 22 Ağustos 1986 tarihinde İstanbul'da 103 yaşında öldü. Türkiye Cumhuriyeti'nin üçüncü cumhurbaşkanıdır. 22 Mayıs 1950 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından seçildi, 1954 ve 1957 yıllarında yeniden seçildi ve 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesiyle görevden ayrıldı.

Bankacılıkla başlayan meslek hayatı, İttihat ve Terakki Cemiyeti üyeliği ve Millî Mücadele yıllarında Galip Hoca takma adıyla Ege'de yürüttüğü çalışmalarla siyasete dönüştü. İlk Büyük Millet Meclisi'nde Saruhan milletvekili olarak yer aldı. 1921 yılında İktisat Vekili oldu, 1924 yılında Türkiye İş Bankası'nın kuruluşunda görev aldı ve 1932 yılına kadar genel müdürlüğünü yaptı. 1932-1937 yılları arasında yeniden İktisat Vekili, 25 Ekim 1937 ile 25 Ocak 1939 tarihleri arasında başbakan olarak görev yaptı.

Çok partili hayata geçişte Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan ile birlikte 7 Ocak 1946 tarihinde Demokrat Parti'yi kurdu. Partinin 14 Mayıs 1950 seçimlerini kazanmasının ardından cumhurbaşkanı seçildi. On yıllık görev süresi Türkiye'nin NATO'ya katıldığı, Kore'ye asker gönderdiği ve Kıbrıs meselesinin uluslararası gündeme geldiği yıllara denk geldi. 27 Mayıs 1960 sonrasında Yassıada'da yargılandı, 15 Eylül 1961 tarihinde ölüm cezasına çarptırıldı; ceza Millî Birlik Komitesi tarafından ömür boyu hapse çevrildi. 7 Kasım 1964 tarihinde sağlık nedeniyle tahliye edildi, 1966 yılında affedildi ve 1974 yılında siyasi hakları geri verildi. Ömrünün son yıllarında aktif siyasete dönmedi; anılarını sekiz ciltlik Ben de Yazdım adlı eserde topladı.

Celal Bayar 16 Mayıs 1883 tarihinde Bursa'nın Gemlik ilçesine bağlı Umurbey köyünde doğdu. Tam adı Mahmut Celal'dir; Bayar soyadını Soyadı Kanunu'ndan sonra aldı. Bazı kaynaklar doğum gününü 15 Mayıs olarak verir; resmî biyografiler ve yaygın kayıt 16 Mayıs'tır.

Babası Abdullah Fehmi Efendi, 1877-1878 Osmanlı Rus Savaşı'nın ardından Bulgaristan'dan göç ederek Umurbey'e yerleşmiş bir din bilginiydi. İlmiye sınıfından gelen Abdullah Fehmi Efendi köyde öğretmenlik yaptı ve Gemlik'te müftülük görevinde bulundu. Annesi Emine Hanım'dır.

Aile, Balkanlar'dan Anadolu'ya yönelen büyük göç dalgasının bir parçasıydı. Umurbey, Marmara kıyısına yakın, zeytincilikle geçinen bir köydü. Bayar çocukluğunu bu köyde geçirdi; babasının öğretmenliği sayesinde erken yaşta okuma yazma öğrendi.

1903 yılında İnegöllü Refet Bey'in kızı Reşide Hanım ile evlendi. Bu evlilikten üç çocuğu oldu: Refii (1904-1940), Turgut (1911-1983) ve Nilüfer (1921-2024). Kızı Nilüfer Gürsoy sonraki yıllarda Bursa ve İstanbul milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde görev yaptı. Eşi Reşide Bayar 1962 yılında öldü.

Umurbey, Bayar'ın hayatı boyunca bağını koruduğu yer oldu. Ölümünden sonra Ankara'da yapılan devlet töreninin ardından cenazesi bu köye getirildi ve burada toprağa verildi. Köyde bugün adını taşıyan bir müze ve anıt mezar bulunur.

Bayar ilk eğitimini Umurbey'de, babası Abdullah Fehmi Efendi'nin öğretmenlik yaptığı okulda aldı. Ardından Bursa'ya giderek eğitimini burada sürdürdü.

Bursa'da iki kurumda okudu. Bunlardan biri, Osmanlı Bursası'nın önemli geçim kaynağı olan ipekçilik alanında meslek eğitimi veren Darüllâlim-i Harir, yani İpek Meslek Okulu'dur. Diğeri Fransız Katolik misyonunun işlettiği Collège Français de l'Assomption'dur. Bu okulda Fransızca öğrendi; bu dil bilgisi sonraki yıllarda bankacılık kariyerinde ve uluslararası temaslarında işine yaradı.

Bayar'ın eğitimi, dönemin taşra gençleri arasında sık görülen bir örüntüyü yansıtır: medrese geleneğinden gelen bir baba, meslek okulu ve yabancı dil öğreten bir azınlık ya da misyoner okulu. Yükseköğrenim görmedi; bilgisini iş hayatında ve kendi okumalarıyla geliştirdi. İktisat, maliye ve siyasi tarih alanındaki birikimi, çalıştığı bankalarda ve sonraki kamu görevlerinde edindiği deneyime dayanır.

Okul yıllarının ardından memuriyete başladı. Gemlik'te Reji İdaresi'nde, sonra Bursa'da mahkeme kaleminde ve Ziraat Bankası'nda çalıştı. Bu görevler ona hukuk ve maliye işlerinin pratiğini öğretti. Meslek hayatının ilk on yılı, sonradan İktisat Vekili ve banka kurucusu olarak kullanacağı deneyimin temelini oluşturdu.

Bayar'ın çalışma hayatı Bursa'da Ziraat Bankası'nda başladı. 1905 yılında Alman sermayeli Deutsche Orientbank'ın Bursa şubesinin açtığı sınavı kazanarak bu bankaya geçti. Kısa sürede yetki sahibi bir konuma geldi; Fransızca bilgisi ve muhasebe becerisi burada öne çıktı. Osmanlı taşrasında yabancı bir bankada çalışmak, dönemin ticaret ve kredi düzenini yakından tanımasını sağladı.

Aynı yıllarda siyasete ilgi duymaya başladı. 1907 yılında İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Bursa'daki gizli örgütlenmesine katıldı. II. Meşrutiyet'in 23 Temmuz 1908 tarihinde ilanının ardından cemiyet açık bir siyasi güç haline geldi ve Bayar Bursa'da örgütün yöneticileri arasında yer aldı.

Cemiyet onu 1911 yılında İzmir'e gönderdi. İzmir'de cemiyetin kâtib-i mesulü, yani sorumlu sekreteri olarak görev yaptı. Bu görev, Ege bölgesinin ticaret merkezinde geniş bir çevre edinmesini sağladı. İzmir'deki yılları, sonraki dönemde Millî Mücadele'de üstleneceği rolün zeminini hazırladı.

Birinci Dünya Savaşı yıllarını İzmir'de geçirdi. 30 Ekim 1918 tarihli Mondros Mütarekesi'nden sonra İttihat ve Terakki kendini feshetti. Bayar, İzmir'de kurulan Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye Cemiyeti'ne katıldı. Bu cemiyet, İzmir ve çevresinin Yunanistan'a verilmesi ihtimaline karşı bölge halkını örgütlemeyi amaçlıyordu.

İzmir'in işgal edileceğine dair haberler yoğunlaştığında Bayar, bölgeyi köy köy dolaşarak halkı işgale karşı örgütlemeye başladı. Bu çalışmayı Galip Hoca takma adıyla, köy hocası ve zeybek kılığında yürüttü. Takma ad, hem kimliğini gizlemesini hem de köylülerle güven ilişkisi kurmasını sağladı.

15 Mayıs 1919 tarihinde Yunan ordusu İzmir'e çıktı. Bayar işgalden sonra Ege'nin iç bölgelerine geçti ve Aydın cephesinde yürütülen mücadeleye katıldı. Demirci Mehmet Efe gibi efelerin komutasındaki kuvvetlerle temas kurdu ve bu kuvvetlerin düzenli direnişe katılmasında rol oynadı.

Balıkesir'de toplanan kongrelerin kararıyla Akhisar Cephesi Komutanlığı'na getirildi. Bu görev, sivil bir bankacının askerî bir sorumluluk üstlenmesi anlamına geliyordu ve Kuvayı Milliye döneminin karakteristik özelliklerinden birini yansıtır.

12 Ocak 1920 tarihinde toplanan son Osmanlı Mebusan Meclisi'ne Saruhan Sancağı, yani Manisa mebusu olarak katıldı. Bu meclis Misak-ı Millî'yi kabul etti. 16 Mart 1920 tarihinde İstanbul'un İtilaf devletleri tarafından resmen işgal edilmesi ve meclisin dağıtılmasının ardından Anadolu'ya geçti.

23 Nisan 1920 tarihinde Ankara'da açılan Büyük Millet Meclisi'nde Saruhan milletvekili olarak yer aldı. Millî Mücadele yıllarındaki çalışmaları, onu Ankara'daki yeni yönetimin iktisat ve maliye alanında en çok başvurduğu isimlerden biri haline getirdi.

Bayar'ın parlamento hayatı 1920 yılında, ilk Büyük Millet Meclisi'nde Saruhan milletvekili olarak başladı. Meclis, savaşı yürüten ve aynı zamanda yeni devletin kurumlarını oluşturan bir organdı. Bayar'ın bankacılık geçmişi, onu iktisadi konuların görüşüldüğü komisyonlarda öne çıkardı.

1921 yılında İktisat Vekilliği'ne getirildi. Savaş koşullarında görev yapan bu bakanlık, ordunun ve halkın iaşesi, sınırlı kaynakların yönetimi ve ticaretin sürdürülmesi ile uğraşıyordu. 1922 yılına kadar bu görevde kaldı.

1923 seçimlerinde İzmir milletvekili seçildi ve ikinci Büyük Millet Meclisi'ne girdi. Bu tarihten 1946 yılına kadar aralıksız İzmir milletvekili olarak görev yaptı. 1950 seçimlerinde ise İstanbul milletvekili seçildi.

Mart 1924'te Mübadele, İmar ve İskân Vekilliği'ne atandı. Bu bakanlık, Lozan Antlaşması'nın eki olan nüfus mübadelesi sözleşmesi uyarınca Yunanistan'dan gelen göçmenlerin yerleştirilmesinden sorumluydu. Yüz binlerce insanın barındırılması, arazi dağıtımı ve üretime katılması gibi ağır bir işi yürüttü. Temmuz 1924'te bu görevden istifa etti.

İstifasının ardından iktisadi alandaki en kalıcı işine yöneldi: millî bir bankanın kurulması. Aynı yıl Türkiye İş Bankası kuruldu ve Bayar genel müdürlüğe getirildi. Milletvekilliği devam ederken bankanın başında kaldı.

Türkiye İş Bankası 26 Ağustos 1924 tarihinde kuruldu. Kuruluş, Mustafa Kemal Paşa'nın girişimiyle ve Şubat 1923'te toplanan İzmir İktisat Kongresi'nde belirlenen millî iktisat hedefleri doğrultusunda gerçekleşti. Amaç, yerli sermayeyi toplayan, sanayi ve ticareti kredilendiren bir Türk bankası oluşturmaktı. Bayar bankanın ilk genel müdürü oldu ve 1932 yılına kadar bu görevde kaldı.

Banka, kuruluşundan sonraki yıllarda şeker, cam, dokuma, kömür ve sigorta gibi alanlarda kurulan şirketlere ortak oldu ve sanayi yatırımlarının finansmanında rol aldı. Bu dönem Bayar'ın iktisadi görüşlerinin şekillendiği yıllardır: devlet eliyle yönlendirilen, ancak özel girişime de alan açan bir kalkınma anlayışı.

10 Kasım 1932 tarihinde ikinci kez İktisat Vekili oldu ve 1937 yılına kadar görevde kaldı. Bu yıllar, 1929 dünya ekonomik bunalımının ardından devletçi iktisat politikalarının uygulandığı dönemdir. 1934 yılında yürürlüğe giren Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ile dokuma, maden, kâğıt, kimya ve seramik alanlarında devlet fabrikaları kuruldu. Sümerbank ve Etibank gibi kurumlar bu dönemde faaliyete geçti.

Bayar, bakanlığı sırasında yabancı sermayeli şirketlerin millileştirilmesi ve dış ticaretin düzenlenmesi işlerini yürüttü. Devletçilik ile özel girişim arasındaki dengeyi, iktisat vekili olarak yaptığı konuşmalarda sık sık gündeme getirdi. Bu dönemdeki performansı, Atatürk'ün onu 1937 yılında başbakanlığa getirmesinde etkili oldu.

25 Ekim 1937 tarihinde Başbakan İsmet İnönü'nün görevden ayrılması üzerine Cumhurbaşkanı Atatürk, hükûmeti kurma görevini Celal Bayar'a verdi. Bayar, Cumhuriyet tarihinin asker kökenli olmayan ilk başbakanı oldu.

Birinci Bayar Hükûmeti 25 Ekim 1937 ile 11 Kasım 1938 tarihleri arasında görev yaptı. Bu dönemde Atatürk'ün sağlığı bozuldu; devlet işlerinin önemli bir bölümü başbakan tarafından yürütüldü. Hükûmet, sanayi planlarının uygulanmasını sürdürdü ve Hatay meselesinde Fransa ile diplomatik süreci yönetti; Hatay Devleti 2 Eylül 1938 tarihinde kuruldu.

10 Kasım 1938 tarihinde Atatürk öldü. Cumhurbaşkanı seçimi öncesinde Bayar, seçimi yapacak organın Meclis olduğunu ve hükûmetin görevinin seçilen kişiye itaati sağlamak olduğunu açıkladı. 11 Kasım 1938 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi İsmet İnönü'yü cumhurbaşkanı seçti.

İnönü, hükûmeti kurma görevini yeniden Bayar'a verdi. İkinci Bayar Hükûmeti 11 Kasım 1938 tarihinde göreve başladı ve 16 Kasım 1938 tarihinde Meclis'ten güvenoyu aldı. Bu hükûmet yaklaşık iki buçuk ay görev yaptı. Cumhuriyet Halk Partisi'nin 26 Aralık 1938 tarihli olağanüstü kurultayında İnönü'ye değişmez genel başkan sıfatı verildi ve Atatürk ebedî şef ilan edildi.

Bayar 25 Ocak 1939 tarihinde başbakanlıktan ayrıldı; yerine Refik Saydam hükûmeti kurdu. Bayar, İzmir milletvekili olarak Meclis'te kaldı ve İkinci Dünya Savaşı yıllarını parti içinde, hükûmet dışında geçirdi.

İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle Türkiye'de çok partili hayata geçiş tartışması başladı. 7 Haziran 1945 tarihinde Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan, Cumhuriyet Halk Partisi Meclis Grubu'na bir önerge verdi. Dörtlü Takrir adıyla anılan bu önerge, Anayasa'daki özgürlüklerin tam olarak uygulanmasını ve parti içi demokrasinin genişletilmesini istiyordu. Önerge grup tarafından reddedildi.

Reddin ardından imzacılar parti ile yollarını ayırdı. Menderes ve Köprülü partiden çıkarıldı, Koraltan ihraç edildi. Bayar önce milletvekilliğinden, Aralık 1945'te de partiden istifa etti.

7 Ocak 1946 tarihinde Demokrat Parti kuruldu. Kurucular Bayar, Menderes, Köprülü ve Koraltan'dı; genel başkanlığa Bayar getirildi. Parti programı, tek dereceli seçim, seçim güvenliği, temel hak ve özgürlüklerin genişletilmesi ve özel girişimin desteklenmesi gibi başlıklar içeriyordu.

21 Temmuz 1946 tarihinde yapılan genel seçimlerde Demokrat Parti Meclis'e girdi ve ana muhalefet partisi oldu. Seçimin açık oy gizli sayım usulüyle yapılması muhalefetin itirazına yol açtı. Sonraki yıllarda seçim mevzuatı değiştirildi ve 1950 seçimlerinde gizli oy açık sayım ilkesi ile yargı denetimi uygulandı.

Bayar 1946-1950 yılları arasında partiyi ülke çapında örgütledi. Bu dönemde parti içinde ortaya çıkan görüş ayrılıkları sonucunda bir grup 1948 yılında ayrılarak Millet Partisi'ni kurdu. Demokrat Parti bu ayrılığa karşın 1950 seçimlerine güçlü bir örgütle girdi.

14 Mayıs 1950 tarihinde yapılan genel seçimler, Cumhuriyet tarihinde iktidarın seçimle el değiştirdiği ilk seçim oldu. Demokrat Parti oyların yüzde 55,2'sini alarak 487 sandalyeli Meclis'te 416 milletvekilliği kazandı. Cumhuriyet Halk Partisi yüzde 39,6 oyla 69 milletvekili çıkardı. Katılım yüzde 89,3 idi. Bayar bu seçimde İstanbul milletvekili seçildi.

22 Mayıs 1950 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi cumhurbaşkanı seçimi için toplandı. 487 üyeden 453'ü oy kullandı. Bayar 387 oy aldı; İsmet İnönü'ye 66 oy çıktı, 34 oy boş ya da geçersiz sayıldı. Bayar ilk turda üçüncü cumhurbaşkanı seçildi ve aynı gün göreve başladı. Hükûmeti kurma görevini Adnan Menderes'e verdi; Menderes kısa süre sonra Demokrat Parti genel başkanlığını da devraldı.

2 Mayıs 1954 genel seçimlerinde Demokrat Parti oyunu yüzde 58,4'e yükseltti ve 541 sandalyeden 503'ünü aldı. 14 Mayıs 1954 tarihinde yapılan cumhurbaşkanı seçiminde 541 üyeden 513'ü oy kullandı; Bayar 486 oyla, İnönü 27 oy alırken, ilk turda yeniden seçildi. 28 oy boş ya da geçersizdi.

27 Ekim 1957 erken genel seçimlerinde Demokrat Parti yüzde 48,6 oyla 610 sandalyeden 424'ünü, Cumhuriyet Halk Partisi yüzde 41,4 oyla 178'ini kazandı. 1 Kasım 1957 tarihinde yapılan cumhurbaşkanı seçiminde 610 üyeden 413'ü oy kullandı ve Bayar kullanılan oyların tamamını, yani 413 oyu alarak üçüncü kez seçildi. Muhalefet milletvekilleri oylamaya katılmadı.

Bu üç seçim, 1924 Anayasası'na göre cumhurbaşkanının Meclis tarafından dört yıllık yasama dönemi için seçilmesi usulüne göre yapıldı.

Bayar'ın cumhurbaşkanlığı 22 Mayıs 1950 ile 27 Mayıs 1960 tarihleri arasında, on yıl sürdü. Bu dönemin tamamında hükûmetleri Adnan Menderes kurdu. 1924 Anayasası'nda cumhurbaşkanı tarafsız bir hakem konumunda tanımlanmamıştı; Bayar partisiyle bağını korudu ve hükûmetin siyasi çizgisinin yanında yer aldı.

Dönemin ilk yıllarında 16 Haziran 1950 tarihinde ezanın Arapça okunmasına izin veren kanun kabul edildi ve radyoda dinî yayınlara yer verildi. Köylere yol, su ve elektrik götürülmesi, tarımda makineleşme ve karayolu yapımı hükûmet programlarının öne çıkan başlıklarıydı.

1954 seçimlerinden sonra siyasi gerilim arttı. Basın kanununda yapılan değişiklikler, üniversite özerkliğine ilişkin düzenlemeler ve muhalefetin toplantı ve gösteri haklarına getirilen kısıtlamalar iktidar ile muhalefet arasındaki ilişkiyi sertleştirdi. 6-7 Eylül 1955 tarihlerinde İstanbul'da Rum vatandaşların ev ve iş yerlerine yönelik saldırılar yaşandı; olayların ardından sıkıyönetim ilan edildi.

Demokrat Parti içindeki bir grup 1955 yılında partiden ayrılarak Hürriyet Partisi'ni kurdu. 1957 seçimlerinde Demokrat Parti çoğunluğu korudu, ancak muhalefet partilerinin toplam oyu ilk kez iktidar partisinin oyunu geçti.

1958 yılından itibaren ekonomik zorluklar ve siyasi kutuplaşma derinleşti. Nisan 1960'ta Meclis'te muhalefetin faaliyetlerini incelemek üzere bir tahkikat komisyonu kuruldu. Ankara ve İstanbul'da öğrenci gösterileri yaşandı ve sıkıyönetim uygulandı. Bu gelişmeler 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinin öncesindeki aylara damgasını vurdu.

Bayar döneminde Türkiye'nin dış politikası Batı ittifakına tam üyelik hedefi etrafında şekillendi. 25 Haziran 1950 tarihinde Kore Savaşı başladı. Bakanlar Kurulu 25 Temmuz 1950 tarihinde Birleşmiş Milletler çağrısına uyarak Kore'ye bir tugay gönderme kararı aldı. Türk Tugayı 1950 sonbaharında Kore'ye ulaştı ve Kunuri Muharebesi'nde ağır kayıp verdi. Bu katılım, Türkiye'nin NATO üyeliği başvurusunu güçlendirdi.

Türkiye, Yunanistan ile birlikte 18 Şubat 1952 tarihinde NATO'ya katıldı. Katılım belgesi Cumhurbaşkanı Bayar tarafından imzalandı. Üyelik, savunma politikasının ve askerî yardımların çerçevesini belirledi.

Balkanlar'da 28 Şubat 1953 tarihinde Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya arasında Ankara'da Dostluk ve İşbirliği Antlaşması imzalandı; Ağustos 1954'te Bled'de imzalanan antlaşma ile bu işbirliği askerî bir ittifaka dönüştürüldü. Balkan Paktı olarak anılan bu düzen, Kıbrıs meselesinin gündeme gelmesiyle işlevini yitirdi.

Orta Doğu'da 24 Şubat 1955 tarihinde Türkiye ile Irak arasında Bağdat Paktı imzalandı; aynı yıl Birleşik Krallık, Pakistan ve İran katıldı. Irak'ın 1958 sonrasında ayrılmasıyla örgüt 1959 yılında CENTO adını aldı ve merkezi Ankara'ya taşındı.

Bayar, 28 Ocak ile 27 Şubat 1954 tarihleri arasında Amerika Birleşik Devletleri'ni ziyaret etti. Bu, cumhurbaşkanı düzeyinde ABD'ye yapılan ilk resmî ziyaretti. Ziyaret sırasında Başkan Eisenhower ile görüştü ve ABD Liyakat Nişanı ile onurlandırıldı.

Kıbrıs meselesi 1955'ten sonra dış politikanın ana konusu oldu. Uzun görüşmelerin ardından 11 Şubat 1959 tarihinde Zürih'te ve 19 Şubat 1959 tarihinde Londra'da imzalanan antlaşmalarla adanın bağımsız bir cumhuriyet olması kararlaştırıldı. Kıbrıs Cumhuriyeti 16 Ağustos 1960 tarihinde, Bayar'ın görevden ayrılmasından sonra kuruldu.

Bayar'ın on yıllık cumhurbaşkanlığı boyunca tek bir başbakan görev yaptı: Adnan Menderes. Menderes bu sürede beş hükûmet kurdu. Bu durum, Cumhuriyet tarihinde bir cumhurbaşkanının görev süresinin tamamını tek başbakanla geçirdiği tek örnektir.

Birinci Menderes Hükûmeti 22 Mayıs 1950 tarihinde kuruldu ve 9 Mart 1951 tarihine kadar görev yaptı. Menderes, kabinede değişiklik yapmak için istifa etti ve Bayar hükûmeti kurma görevini yeniden ona verdi. İkinci Menderes Hükûmeti 9 Mart 1951 ile 17 Mayıs 1954 tarihleri arasında görevdeydi; Türkiye'nin NATO'ya katılımı ve Balkan Paktı bu hükûmet döneminde gerçekleşti.

1954 seçimlerinin ardından kurulan Üçüncü Menderes Hükûmeti 17 Mayıs 1954 ile 9 Aralık 1955 tarihleri arasında görev yaptı. Bağdat Paktı ve 6-7 Eylül olayları bu dönemde yaşandı. Parti içindeki gelişmeler üzerine kurulan Dördüncü Menderes Hükûmeti 9 Aralık 1955 tarihinde göreve başladı ve 1957 seçimlerine kadar, 25 Kasım 1957 tarihine dek sürdü.

Beşinci Menderes Hükûmeti 25 Kasım 1957 tarihinde kuruldu ve 27 Mayıs 1960 tarihinde askerî müdahale ile son buldu. Zürih ve Londra antlaşmaları bu hükûmet döneminde imzalandı.

1924 Anayasası'na göre cumhurbaşkanı başbakanı Meclis üyeleri arasından seçer, bakanlar başbakan tarafından belirlenir ve cumhurbaşkanınca onaylanırdı. Bayar bu yetkisini her seferinde Menderes lehine kullandı. İki isim arasındaki ilişki, Demokrat Parti iktidarının belirleyici unsurlarından biri oldu. 27 Mayıs 1960'tan sonra ikisi de Yassıada'da aynı davalarda yargılandı.

27 Mayıs 1960 sabahı Türk Silahlı Kuvvetleri içinden bir grup subay yönetime el koydu. Hareketin başına Kara Kuvvetleri Komutanlığı'ndan emekli edilmiş Orgeneral Cemal Gürsel getirildi. Otuz sekiz subaydan oluşan Millî Birlik Komitesi yasama ve yürütme yetkilerini üstlendi. Meclis feshedildi, Demokrat Parti'nin faaliyetleri durduruldu.

Cumhurbaşkanı Bayar aynı sabah Çankaya Köşkü'nde gözaltına alındı. Başbakan Menderes Eskişehir'de bulunuyordu ve Kütahya'da yakalandı. Bayar, Menderes, bakanlar ve Demokrat Parti milletvekilleri Marmara Denizi'ndeki Yassıada'ya götürüldü.

Bayar'ın cumhurbaşkanlığı böylece 27 Mayıs 1960 tarihinde fiilen sona erdi. Cemal Gürsel, devlet başkanı, başbakan ve Millî Birlik Komitesi başkanı sıfatlarını birlikte üstlendi. Cumhurbaşkanı seçimi, yeni anayasanın kabulünden sonra 26 Ekim 1961 tarihinde yapıldı ve Gürsel dördüncü cumhurbaşkanı seçildi.

1924 Anayasası yürürlükten kaldırıldı. Kurucu Meclis tarafından hazırlanan yeni anayasa 9 Temmuz 1961 tarihinde halkoyuna sunuldu ve kabul edildi. 15 Ekim 1961 tarihinde yapılan genel seçimlerle parlamenter düzene dönüldü.

29 Eylül 1960 tarihinde Demokrat Parti kapatıldı. Partinin milletvekilleri ve yöneticileri hakkında dava açıldı. Bayar, yargılama süresince Yassıada'da tutuldu. Seksen yaşına yaklaşmış eski cumhurbaşkanı, davaların en yaşlı sanığıydı.

Yassıada'da kurulan Yüksek Adalet Divanı 14 Ekim 1960 tarihinde duruşmalara başladı. Divanın başkanı Salim Başol, başsavcısı Ömer Altay Egesel idi. Eski Cumhurbaşkanı Bayar, eski Başbakan Menderes, bakanlar ve Demokrat Parti milletvekilleri olmak üzere 592 sanık yargılandı. Ana dava Anayasa'yı ihlal davasıydı; bunun yanında örtülü ödenek, 6-7 Eylül olayları ve devlet malının kullanımına ilişkin davalar dahil on dokuz ayrı dava görüldü. İlk görülen dava, Afgan Kralı'nın Bayar'a hediye ettiği bir köpeğin hayvanat bahçesine satışına ilişkin olan ve kamuoyunda Köpek Davası olarak anılan davaydı.

Kararlar 15 Eylül 1961 tarihinde açıklandı. On beş sanık ölüm cezasına, otuz bir sanık ömür boyu hapse çarptırıldı; 418 sanığa çeşitli hapis cezaları verildi, 123 sanık beraat etti. Ölüm cezası verilenler arasında Bayar da vardı.

Millî Birlik Komitesi kararları inceledi ve on beş ölüm cezasından üçünü onayladı. Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan 16 Eylül 1961, Adnan Menderes 17 Eylül 1961 tarihinde İmralı Adası'nda idam edildi. Bayar'ın cezası, altmış beş yaşını aşmış olması gerekçesiyle ömür boyu hapse çevrildi.

Bayar Eylül 1961'de Kayseri Bölge Cezaevi'ne nakledildi. Mart 1963'te sağlık gerekçesiyle geçici olarak tahliye edildi, altı ay sonra cezaevine döndü. Kendisi için af başvurusunda bulunmayı kabul etmedi. 7 Kasım 1964 tarihinde, kalp rahatsızlığına ilişkin sağlık kurulu raporu üzerine tahliye edildi.

1966 yılında Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay, 1961 Anayasası'nın 97. maddesinin cumhurbaşkanına verdiği yetkiyle Bayar'ın cezasını sürekli hastalık gerekçesiyle kaldırdı. Menderes, Zorlu ve Polatkan'ın itibarları 1990 yılında kanunla iade edildi ve naaşları İstanbul'da yaptırılan anıt mezara nakledildi.

Tahliyesinden sonra Bayar İstanbul'da yaşadı. Yassıada'da mahkûm edilenlerin siyasi hakları kısıtlanmıştı; 1974 yılında yapılan yasal düzenlemeyle bu haklar geri verildi. 1961 Anayasası'na göre eski cumhurbaşkanları Cumhuriyet Senatosu'nun tabii üyesiydi. Bayar bu sıfatla Senato'ya davet edildi, ancak seçilmeden yasama organına girmeyi ilkelerine aykırı bularak daveti kabul etmedi.

Aktif siyasete dönmedi. Anılarını Ben de Yazdım adıyla sekiz cilt olarak yayımladı; son cilt 1972 yılında çıktı. Eser, İttihat ve Terakki yıllarından Millî Mücadele'ye uzanan dönemi kendi tanıklığıyla anlatır ve Cumhuriyet tarihi araştırmalarında başvurulan kaynaklar arasındadır.

İlerleyen yaşına karşın kamusal hayatla bağını sürdürdü. 1981 yılında Atatürk'ün doğumunun yüzüncü yılı etkinliklerine ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılış yıl dönümü törenlerine ilk Meclis'in yaşayan üyesi olarak davet edildi ve katıldı. 24 Nisan 1978 tarihinden itibaren dünyada hayatta olan en yaşlı eski devlet başkanıydı.

Celal Bayar 22 Ağustos 1986 tarihinde İstanbul'da, 103 yaşında öldü. Cenazesi için Ankara'da devlet töreni düzenlendi. Vasiyeti doğrultusunda doğduğu köy olan Umurbey'e götürüldü ve burada toprağa verildi. Umurbey'deki mezarı bugün anıt mezar olarak düzenlenmiştir.

Eşi Reşide Bayar ondan yirmi dört yıl önce, 1962 yılında ölmüştü. Oğulları Refii 1940, Turgut 1983 yılında hayatını kaybetti. Kızı Nilüfer Gürsoy 1 Temmuz 2024 tarihinde, babası gibi 103 yaşında öldü.

Celal Bayar'ın kamu hayatı Osmanlı'nın son döneminden Cumhuriyet'in altmışıncı yılına uzanır. İttihat ve Terakki üyeliği, Millî Mücadele, ilk Meclis, İş Bankası, İktisat Vekilliği, başbakanlık, Demokrat Parti ve cumhurbaşkanlığı: bu kadar farklı dönemde belirleyici görev üstlenen başka bir Cumhuriyet siyasetçisi yoktur.

İktisadi alandaki mirası iki başlıkta toplanır. Türkiye İş Bankası, kurucusu olduğu ve sekiz yıl yönettiği kurum olarak bugün de faaliyettedir. İktisat Vekilliği yıllarında uygulanan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ise Türkiye'nin planlı sanayileşme deneyiminin başlangıcıdır.

Siyasi mirası çok partili hayatla ilgilidir. Dörtlü Takrir ve Demokrat Parti'nin kuruluşu, tek parti döneminden rekabetçi seçimlere geçişin dönüm noktalarıdır. 14 Mayıs 1950 seçimi ile iktidarın seçimle el değiştirmesi ve Bayar'ın ilk sivil cumhurbaşkanı olarak seçilmesi, Türkiye siyasi tarihinde bir eşik olarak kabul edilir.

Cumhurbaşkanlığı dönemi ise değerlendirmelerin ayrıştığı bir dönemdir. NATO üyeliği, Kore'ye katılım ve altyapı yatırımları bir yanda; basın, üniversite ve muhalefet üzerindeki kısıtlamalar ile 1950'lerin sonundaki kutuplaşma diğer yanda anılır. Bu tartışmalar tarih yazımında sürmektedir.

27 Mayıs sonrasındaki tutumu da mirasının parçasıdır. Kendisi için af istemeyi reddetmesi ve seçilmeden Senato'ya girmeyi kabul etmemesi, siyasi meşruiyeti seçime bağlayan anlayışının örnekleri olarak aktarılır.

Adı Manisa'daki üniversiteye, çok sayıda okul, cadde ve kuruma verilmiştir. Manisa Celal Bayar Üniversitesi 11 Temmuz 1992 tarihinde kuruldu; üniversitenin Manisa'da olması, Bayar'ın ilk Meclis'e Saruhan, yani Manisa milletvekili olarak girmesiyle ilişkilidir.

Bayar hakkındaki en önemli birinci el kaynak, kendi kaleminden çıkan sekiz ciltlik Ben de Yazdım adlı anılarıdır. Eser 1960'ların ikinci yarısında yayımlanmaya başladı ve son cildi 1972 yılında çıktı. Anılar özellikle İttihat ve Terakki dönemi ve Millî Mücadele yılları için ayrıntılı bir tanıklık sunar; Cumhuriyet dönemine ait bölümler tamamlanmadı.

Yassıada davalarının zabıtları, Millî Birlik Komitesi kararları ve dönemin basını, 1960-1961 yıllarına ilişkin temel belgelerdir. Kayseri Cezaevi yılları ve tahliye süreci üzerine akademik çalışmalar yapılmıştır. Cumhurbaşkanlığı seçimleri ve Demokrat Parti dönemi de Türkiye'de siyasi tarih araştırmalarının en çok işlenen konuları arasındadır.

Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı'nın resmî sitesinde biyografisi yer alır. Umurbey'de adını taşıyan müze, kişisel eşyalarını, belgelerini ve fotoğraflarını barındırır; anıt mezarı da aynı köydedir. Kızı Nilüfer Gürsoy, babasının kitaplarını da içeren yirmi bin ciltlik kütüphanesini 2015 yılında Kadıköy Belediyesi'ne bağışladı.

Manisa Celal Bayar Üniversitesi 1992 yılında kuruldu ve 2016 yılında adına Manisa eklendi. Türkiye'nin pek çok şehrinde adını taşıyan okul, cadde ve bulvarlar bulunur.

Her yıl 22 Ağustos'ta ölüm yıl dönümünde Umurbey'de anma törenleri düzenlenir. 27 Mayıs 1960 ve Yassıada yargılamaları, Türkiye'de demokrasi tarihi tartışmalarında Bayar'ın adının en sık anıldığı bağlamdır. Menderes, Zorlu ve Polatkan'ın 1990 yılında itibarlarının iadesi ve İstanbul'daki anıt mezar, Demokrat Parti dönemine ilişkin resmî anma pratiğinin parçasıdır.

1950: Kore Savaşı başladı; Birleşmiş Milletler çağrısıyla Türkiye dahil on altı ülke Kore'ye asker gönderdi.

1952: Türkiye ve Yunanistan NATO'ya katıldı; İngiltere'de II. Elizabeth tahta çıktı.

1953: Sovyetler Birliği lideri Stalin öldü; Kore'de ateşkes imzalandı.

1955: Varşova Paktı kuruldu; Bandung Konferansı ile Bağlantısızlar hareketi şekillendi.

1956: Süveyş Krizi yaşandı; Macaristan'daki ayaklanma Sovyet müdahalesiyle bastırıldı.

1957: Roma Antlaşması ile Avrupa Ekonomik Topluluğu kuruldu; Sovyetler Birliği ilk yapay uydu Sputnik'i fırlattı.

1958: Irak'ta monarşi devrildi; Fransa'da Beşinci Cumhuriyet kuruldu.

1959: Küba Devrimi gerçekleşti; Kıbrıs için Zürih ve Londra antlaşmaları imzalandı.

1960: Afrika'da on yedi ülke bağımsızlığını kazandı; Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu.