Turgut Özal

Turgut Özal, 13 Ekim 1927 tarihinde Malatya'da doğdu ve 17 Nisan 1993 tarihinde Ankara'da, görevi başındayken öldü. Türkiye Cumhuriyeti'nin sekizinci Cumhurbaşkanı, on dokuzuncu Başbakanı ve Anavatan Partisi'nin kurucusudur. Elektrik mühendisliği eğitimi aldı; Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı, Dünya Bankası danışmanlığı ve özel sektör yöneticiliği yaptı.

Siyasi hayatının ilk büyük adımı, Başbakanlık Müsteşarı olarak hazırladığı 24 Ocak 1980 Kararları oldu. Bu program, Türkiye ekonomisini ithal ikamesine dayalı modelden ihracata dayalı büyüme modeline yöneltti. 12 Eylül 1980 sonrasında kurulan hükûmette ekonomiden sorumlu Başbakan Yardımcısı olarak görev yaptı, 1982 yılında istifa etti. 1983 yılında Anavatan Partisi'ni kurdu ve aynı yıl yapılan genel seçimde tek başına iktidara geldi.

Altı yıl süren başbakanlığı döneminde katma değer vergisi yürürlüğe girdi, İstanbul Menkul Kıymetler Borsası açıldı, serbest bölgeler kuruldu ve Avrupa Topluluğu'na tam üyelik başvurusu yapıldı. 31 Ekim 1989 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Cumhurbaşkanı seçildi ve 9 Kasım 1989 tarihinde göreve başladı. Cumhurbaşkanlığı, Soğuk Savaş'ın sona erdiği, Körfez Savaşı'nın yaşandığı ve Sovyetler Birliği'nin dağıldığı yıllara denk geldi. Orta Asya Türk cumhuriyetlerini kapsayan gezisinden döndükten iki gün sonra, 17 Nisan 1993 tarihinde Ankara'da öldü ve vasiyeti üzerine İstanbul'a defnedildi.

Turgut Özal 13 Ekim 1927 tarihinde Malatya'da doğdu. Babası Mehmet Sıddık Özal banka memuruydu; annesi Hafize Hanım ilkokul öğretmeniydi ve Tunceli'nin Çemişgezek ilçesinden geliyordu. Ailenin üç erkek çocuğunun en büyüğüdür.

Babasının memuriyeti sebebiyle çocukluğu Anadolu'nun çeşitli şehirlerinde geçti. Bu hareketli hayat, eğitimini de farklı şehirlerde sürdürmesine yol açtı. Aile, dönemin taşra memur ailelerinin yaşam koşulları içinde yaşadı; her iki ebeveynin de devlet görevlisi olması, çocukların eğitimine verilen önemi belirledi.

Kardeşi Korkut Özal 29 Mayıs 1929 tarihinde Malatya'da doğdu, inşaat mühendisi oldu ve 1970'li yıllarda Millî Selamet Partisi'nden Tarım Bakanlığı ile İçişleri Bakanlığı görevlerinde bulundu. Korkut Özal 2 Kasım 2016 tarihinde İstanbul'da öldü ve Topkapı Mezarlığı'na defnedildi.

En küçük kardeşi Yusuf Bozkurt Özal 1940 yılında Malatya'da doğdu. İngiltere'de elektronik ve haberleşme mühendisliği okudu, Dünya Bankası'nda çalıştı, 1984 yılında Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı'na atandı ve 1987-1989 yılları arasında Devlet Bakanlığı yaptı. Anavatan Partisi'nden iki dönem Malatya milletvekili seçildi. 9 Ocak 2001 tarihinde Ankara'da öldü.

Turgut Özal 1952 yılında Ayhan İnal ile kısa süren bir evlilik yaptı; aynı yıl ayrıldılar. 1954 yılında Semra Yeğinmen ile evlendi. Bu evlilikten Ahmet, Zeynep ve Efe adlı üç çocuğu oldu. Semra Özal, eşinin başbakanlığı ve cumhurbaşkanlığı döneminde kamusal hayatta görünür bir rol aldı.

Turgut Özal ilkokulu Silifke'de, ortaokulu Mardin'de okudu; liseyi Kayseri Lisesi'nde tamamladı. Babasının görev yeri değiştikçe okul değiştirmesi, farklı bölgeleri ve toplum kesimlerini erken yaşta tanımasını sağladı.

Yükseköğrenim için İstanbul'a gitti ve İstanbul Teknik Üniversitesi Elektrik Mühendisliği Bölümü'ne girdi. 1950 yılında bu bölümden mezun oldu. Aynı üniversitede eğitim gören bir başka öğrenci, kendisinden üç yıl önce İnşaat Fakültesi'ni bitiren Süleyman Demirel'di. İki isim, sonraki yıllarda Türk siyasetinde uzun süre yan yana ve karşı karşıya yer alacaktı.

Mezuniyetinin ardından Elektrik İşleri Etüt İdaresi'nde göreve başladı. 1952 yılında mühendislik ekonomisi alanında uzmanlık eğitimi için Amerika Birleşik Devletleri'ne gönderildi. Bu eğitim, teknik bilgisini ekonomi ve yönetim alanıyla birleştirmesini sağladı ve sonraki kariyerinin yönünü belirledi.

Yurda döndükten sonra Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdür Yardımcılığı'na atandı. Askerlik hizmetini 1961-1962 yıllarında Millî Savunma Bakanlığı Bilimsel Danışma Kurulu üyesi olarak yaptı. Aynı dönemde Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nde ders verdi.

Özal'ın eğitimi, dönemin Türkiye'sinde yaygın olan mühendis kökenli devlet adamı tipinin bir örneğidir. Teknik eğitim, planlama deneyimiyle birleştiğinde onu ekonomi yönetiminin merkezine taşıdı.

Turgut Özal'ın mesleki hayatı 1950 yılında Elektrik İşleri Etüt İdaresi'nde başladı. Bu kurum, ülkenin enerji kaynaklarını inceleyen ve santral projelerini hazırlayan teknik bir yapıydı. Özal burada mühendis olarak çalıştı, ABD'deki uzmanlık eğitiminin ardından genel müdür yardımcılığına yükseldi.

1960 yılında Devlet Planlama Teşkilatı kuruldu. Özal, kuruluş çalışmalarına katkıda bulundu ve planlama anlayışını yakından tanıdı. Bir süre Başbakanlık Teknik Uzmanlar Kurulu üyesi olarak çalıştı. 1965 yılında iktidara gelen Adalet Partisi hükûmetinde Başbakan Süleyman Demirel'in danışmanlığını yaptı.

1967 yılında Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı'na atandı ve bu görevi 1971 yılına kadar sürdürdü. Aynı dönemde Ekonomik Koordinasyon Kurulu, Para ve Kredi Kurulu, RCD Koordinasyon Kurulu ve AET Koordinasyon Kurulu başkanlıklarında bulundu. Bu görevler, onu ekonomi bürokrasisinin en üst kademesine taşıdı.

12 Mart 1971 Muhtırası'nın ardından görevinden ayrıldı ve 1971-1973 yıllarında Washington'da Dünya Bankası'nda danışman olarak çalıştı. Bu deneyim, uluslararası finans kuruluşlarının işleyişini ve dünya ekonomisindeki eğilimleri yakından izlemesini sağladı.

Türkiye'ye döndükten sonra özel sektöre geçti. Çeşitli sanayi kuruluşlarında yöneticilik yaptı; 1976 yılında Sabancı Holding'de genel koordinatör oldu. 1977 genel seçimlerinde Millî Selamet Partisi'nden İzmir milletvekili adayı oldu ancak seçilemedi. Bu, siyasete ilk doğrudan girişimiydi. 1979 yılı sonunda, kurulan Adalet Partisi hükûmetiyle birlikte yeniden kamu görevine çağrıldı.

Kasım 1979'da Süleyman Demirel başkanlığında kurulan 43. Hükûmet, ağır bir ekonomik krizle karşı karşıyaydı. Döviz darboğazı, yüksek enflasyon, temel malların yokluğu ve dış borç ödemelerinde güçlük dönemin başlıca sorunlarıydı. Demirel, ekonomi yönetimini toparlamak için Turgut Özal'ı 3 Aralık 1979 tarihinde Başbakanlık Müsteşarlığı'na atadı. Özal aynı dönemde Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı'nı da vekâleten yürüttü.

24 Ocak 1980 tarihinde açıklanan ekonomik istikrar programı, Özal'ın hazırladığı ve Demirel hükûmetinin yürürlüğe koyduğu kapsamlı bir dönüşüm paketiydi. Türk lirası yüzde 32,7 oranında devalüe edildi; doların değeri 47 liradan 70 liraya çıkarıldı ve döviz kurunun günlük olarak belirlenmesine geçildi.

Programın diğer başlıkları şunlardı: gübre, enerji ve ulaşım dışında sübvansiyonların kaldırılması; kamu iktisadi teşebbüslerinin ürünlerine zam ve bu kuruluşların faaliyet alanının daraltılması; tarımsal destekleme alımlarının sınırlandırılması; yabancı sermayenin teşvik edilmesi ve kâr transferlerinin kolaylaştırılması; ihracata vergi iadesi, düşük faizli kredi ve gümrük muafiyeti gibi teşvikler; ithalatın kademeli olarak serbestleştirilmesi.

Bu kararlar, Türkiye'nin 1930'lu yıllardan beri izlediği ithal ikamesine dayalı sanayileşme modelinden ihracata dayalı büyüme modeline geçişinin başlangıcı sayılır. Programın kalıcı etkisi, devletin ekonomideki doğrudan rolünün azaltılması ve piyasa mekanizmasının öne çıkarılması oldu.

24 Ocak Kararları, 12 Eylül 1980 sonrasında da uygulanmaya devam etti. Özal, hem bu programın mimarı hem de sonraki on üç yıl boyunca uygulayıcısı olarak Türkiye ekonomisinin dönüşümünün merkezinde yer aldı.

12 Eylül 1980 tarihinde Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu. Demirel hükûmeti görevden uzaklaştırıldı, Türkiye Büyük Millet Meclisi feshedildi ve siyasi partilerin faaliyetleri durduruldu. Millî Güvenlik Konseyi, 21 Eylül 1980 tarihinde emekli Oramiral Bülend Ulusu başkanlığında bir hükûmet kurdurdu.

Turgut Özal bu hükûmette ekonomik işlerden sorumlu Başbakan Yardımcısı olarak görev aldı. Bu atama, 24 Ocak Kararları'nın kesintiye uğramadan sürdürülmesi anlamına geliyordu. Özal, sivil bir teknokrat olarak askeri yönetim döneminde ekonomi politikasının başında kaldı.

Bu dönemde enflasyonun düşürülmesi, ihracatın artırılması ve dış borçların yeniden yapılandırılması öncelikli hedeflerdi. Uluslararası Para Fonu ve Dünya Bankası ile yakın ilişki sürdürüldü; ihracat 1980 sonrasında hızla arttı. Faiz oranlarının serbest bırakılması, finans piyasasının yapısını değiştirdi.

Özal, 14 Temmuz 1982 tarihinde Başbakan Yardımcılığı görevinden istifa etti. Böylece yaklaşık iki yıl süren askerî yönetim dönemi görevi sona erdi.

İstifasının ardından bir süre kamu görevi dışında kaldı. Ancak bu dönem uzun sürmedi. 1982 Anayasası'nın 7 Kasım 1982 tarihinde halk oylamasıyla kabul edilmesi ve 1983 yılında siyasi partilerin yeniden kurulmasına izin verilmesiyle birlikte, Özal siyasete doğrudan girmeye karar verdi. Bürokrat ve teknokrat kimliğinden parti lideri kimliğine geçişi bu dönemde gerçekleşti.

Turgut Özal, 20 Mayıs 1983 tarihinde Anavatan Partisi'ni (ANAP) kurdu ve genel başkanı oldu. Parti, kendisini milliyetçi, muhafazakâr, sosyal adaletçi ve rekabete dayalı serbest piyasa ekonomisini savunan bir parti olarak tanımladı. Bu dört eğilimi tek çatı altında toplama iddiası, partinin sonraki yıllardaki söyleminin temelini oluşturdu.

1983 seçimlerine katılabilecek partiler Millî Güvenlik Konseyi'nin onayına bağlıydı. Konsey, kurulan partilerden bir bölümünü ve aday listelerindeki çok sayıda ismi veto etti. Seçime yalnızca üç parti katılabildi: Anavatan Partisi, Necdet Calp'ın genel başkanı olduğu Halkçı Parti ve emekli Orgeneral Turgut Sunalp'ın genel başkanı olduğu Milliyetçi Demokrasi Partisi.

Özal, seçim kampanyasında ekonomik dönüşüm vaadini öne çıkardı. Televizyon konuşmalarında sade bir dil kullandı; ortadirek olarak adlandırdığı memur, işçi, esnaf, çiftçi ve emeklilere yönelik mesajlar verdi. Türkiye'nin çağ atlayacağı söylemi kampanyanın ana temasıydı.

6 Kasım 1983 tarihinde yapılan genel seçimde Anavatan Partisi oyların yüzde 45,14'ünü aldı ve 400 sandalyeli Meclis'te 211 milletvekili kazandı. Halkçı Parti yüzde 30,46 ile 117, Milliyetçi Demokrasi Partisi yüzde 23,27 ile 71 milletvekili çıkardı. Katılım yüzde 92,26 oldu.

Seçim sonucu, askeri yönetimin desteklediği izlenimi veren Milliyetçi Demokrasi Partisi'nin üçüncü kalmasıyla dikkat çekti. Cumhurbaşkanı Kenan Evren, Özal'ı hükûmeti kurmakla görevlendirdi. 13 Aralık 1983 tarihinde kurulan 45. Hükûmet ile Turgut Özal, Türkiye Cumhuriyeti'nin on dokuzuncu Başbakanı oldu. Bu tarih, 12 Eylül sonrasında sivil yönetime dönüşün başlangıcı sayılır.

Özal hükûmetlerinin ekonomi politikası, 24 Ocak Kararları'nın kurumsallaştırılması üzerine kuruldu. Döviz rejimi kademeli olarak serbestleştirildi, ithalat kısıtlamaları gevşetildi, ihracat teşvikleri sürdürüldü. Yabancı sermaye girişini kolaylaştıran düzenlemeler yapıldı.

Vergi sisteminde köklü değişiklik yapıldı. 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu 25 Ekim 1984 tarihinde kabul edildi, 2 Kasım 1984 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı ve 1 Ocak 1985 tarihinde yürürlüğe girdi. Katma değer vergisi, dolaylı vergilerin yapısını yeniden şekillendirdi ve bugün de Türk vergi sisteminin ana unsurlarından biridir.

Sermaye piyasası kuruldu. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 26 Aralık 1985 tarihinde kuruldu ve 3 Ocak 1986 tarihinde on dokuz hisse senediyle işlemlere başladı. 6 Haziran 1985 tarihli 3218 sayılı Serbest Bölgeler Kanunu ile serbest bölge kurulmasının yolu açıldı; ilk serbest bölgeler 1987 yılında Mersin ve Antalya'da faaliyete geçti.

Konut ve altyapı alanında Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı İdaresi 1984 yılında kuruldu. Özelleştirme kavramı Türkiye gündemine bu dönemde girdi. Büyük altyapı yatırımları sürdürüldü: Fatih Sultan Mehmet Köprüsü'nün temeli 4 Aralık 1985 tarihinde atıldı ve köprü 3 Temmuz 1988 tarihinde Özal tarafından açıldı; köprüden geçen ilk araç Başbakan'ın resmî otomobili oldu. Güneydoğu Anadolu Projesi kapsamındaki Atatürk Barajı'nın inşaatı devam etti.

Dış ekonomik ilişkilerde 14 Nisan 1987 tarihinde Avrupa Topluluğu'na tam üyelik başvurusu yapıldı. Topluluk, Aralık 1989'da Türkiye'nin üyeliğe uygun olduğunu ancak koşulların henüz oluşmadığını bildirdi.

Bu dönemin ekonomik bilançosu tartışmalıdır. İhracat ve büyüme arttı, ekonomi dışa açıldı; buna karşılık enflasyon yüksek kaldı ve gelir dağılımı sorunları sürdü. Ancak Türkiye ekonomisinin bugünkü yapısının bu yıllarda şekillendiği konusunda geniş bir mutabakat vardır.

Özal'ın başbakanlığının ilk yılları, 1982 Anayasası'nın geçici 4. maddesiyle siyasi yasaklı hale getirilen eski parti liderlerinin gölgesinde geçti. Süleyman Demirel, Bülent Ecevit, Necmettin Erbakan ve Alparslan Türkeş için on yıllık siyaset yasağı yürürlükteydi. Bu isimlerin çevresinde kurulan partiler Meclis dışından muhalefet yürütüyordu.

Siyasi yasakların kaldırılması için anayasa değişikliği yapıldı ve 6 Eylül 1987 tarihinde halk oylamasına sunuldu. Anavatan Partisi, yasakların kalkmasına karşı kampanya yürüttü. Oylamada evet oyları yüzde 50,16, hayır oyları yüzde 49,84 çıktı; aradaki fark 75 bin oy civarındaydı. Yasaklar kalktı ve eski liderler siyasete döndü.

Özal bu sonucun ardından erken seçim kararı aldı. 29 Kasım 1987 tarihinde yapılan genel seçimde Anavatan Partisi oyların yüzde 36,31'ini aldı; sandalye sayısı 450'ye çıkarılan Meclis'te 292 milletvekili kazandı. Sosyaldemokrat Halkçı Parti yüzde 24,74 ile 99, Doğru Yol Partisi yüzde 19,14 ile 59 milletvekili çıkardı. Yüzde 10 ülke barajı ilk kez bu seçimde uygulandı; katılım yüzde 93,3 ile Türkiye seçim tarihinin en yüksek oranıydı. 21 Aralık 1987 tarihinde 46. Hükûmet kuruldu.

Anavatan Partisi'nin oyları 1983'e göre dokuz puan gerilemiş, ancak seçim sistemi sayesinde sandalye sayısı artmıştı. Gerileme 26 Mart 1989 yerel seçimlerinde belirginleşti: Sosyaldemokrat Halkçı Parti yüzde 28,69, Doğru Yol Partisi yüzde 25,13 oy alırken Anavatan Partisi yüzde 21,80 ile üçüncü sıraya düştü ve İstanbul, Ankara, İzmir büyükşehir belediyelerini kaybetti.

Dış ilişkilerde Ocak 1988'de Davos'ta Yunanistan Başbakanı Andreas Papandreu ile yapılan görüşme, iki ülke arasında Davos süreci olarak anılan yakınlaşma dönemini başlattı. 1989 yılının Mayıs-Ağustos aylarında Bulgaristan'daki asimilasyon politikası sebebiyle 300 binden fazla Bulgaristan Türkü Türkiye'ye göç etti; Türkiye sınırı açtı, göç dalgasının büyüklüğü üzerine Ağustos 1989'da vize uygulamasına geçildi.

18 Haziran 1988 tarihinde Ankara'da toplanan Anavatan Partisi Büyük Kongresi'nde Başbakan Turgut Özal kürsüde konuşurken silahlı bir saldırıya uğradı. Saldırgan Kartal Demirağ, tabancayla iki el ateş etti. Kurşunlardan biri Özal'ın sağ elinin parmağını yaraladı, diğeri başının yanından geçti. Özal ağır yaralanmadı, kongre salonundan ayrılmadan önce kürsüye dönüp konuşmasını sürdürdü.

Olay, Türkiye'de görevdeki bir başbakana yönelik en ciddi silahlı saldırı olarak kayda geçti. Saldırgan olay yerinde yakalandı. Yargılama sonucunda Kartal Demirağ 27 Ocak 1989 tarihinde hapis cezasına çarptırıldı.

Suikastin arka planı hiçbir zaman tam olarak aydınlatılamadı. Demirağ'ın tek başına hareket ettiği yönündeki resmî değerlendirme kamuoyunda tartışıldı; olayın ardında başka bağlantılar bulunduğuna dair iddialar sonraki yıllarda da gündeme geldi, ancak bu iddialar yargı kararıyla doğrulanmadı.

Cumhurbaşkanlığı döneminde Özal, 1992 yılında Anayasa'nın kendisine tanıdığı yetkiyi kullanarak Demirağ'ın cezasını affetti; Demirağ 16 Nisan 1992 tarihinde serbest kaldı. Bu karar, devlet affı ile kişisel bağışlama arasındaki sınır üzerine kamuoyunda tartışma yarattı.

Suikast girişimi, Özal'ın kişisel güvenlik önlemlerinin artırılmasına yol açtı. Olay ayrıca siyasi hayatında bir dönüm noktası olarak anıldı: kongrede yaralı haliyle konuşmasını sürdürmesi, destekçileri arasında kararlılık simgesi olarak yorumlandı. Kongre kayıtları ve o günkü televizyon görüntüleri, Türk siyasi tarihinin en çok izlenen anları arasında yer alır.

Kenan Evren'in yedi yıllık cumhurbaşkanlığı görev süresi Kasım 1989'da sona eriyordu. Turgut Özal, 1989 yılının Ekim ayında adaylığını açıkladı. Anavatan Partisi, Meclis'te tek başına salt çoğunluğa sahipti ve bu durum seçimin sonucunu büyük ölçüde belirledi.

Muhalefet partileri Sosyaldemokrat Halkçı Parti ve Doğru Yol Partisi, Anavatan Partisi'nin 26 Mart 1989 yerel seçimlerinde üçüncü sıraya düşmesini gerekçe göstererek partinin cumhurbaşkanı seçtirme meşruiyetini yitirdiğini savundu ve oylamalara katılmadı. Boykot, seçimin siyasi tartışmalarının merkezinde yer aldı.

Anayasa'ya göre ilk iki turda üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu, yani 300 oy gerekiyordu. 20 Ekim 1989 tarihindeki ilk turda Özal 247, Fethi Çelikbaş 18 oy aldı; 17 oy boş çıktı. 24 Ekim 1989 tarihindeki ikinci turda Özal 256, Çelikbaş 17 oy aldı. Üçüncü turda üye tam sayısının salt çoğunluğu, yani 226 oy yeterliydi.

31 Ekim 1989 tarihinde yapılan üçüncü turda 450 üyeli Meclis'ten 285 milletvekili oy kullandı. Turgut Özal 263 oy alarak Türkiye Cumhuriyeti'nin sekizinci Cumhurbaşkanı seçildi. Fethi Çelikbaş 14 oy aldı, sekiz oy boş çıktı.

Özal, 9 Kasım 1989 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde yemin ederek görevine başladı. Aynı gün Berlin Duvarı yıkıldı; Soğuk Savaş'ın sona erdiği bu tarih, Özal'ın cumhurbaşkanlığının başlangıcıyla çakıştı. Yemin töreninin ardından yaptığı konuşmada üç temel hürriyeti, fikir hürriyeti, din ve vicdan hürriyeti ile teşebbüs hürriyetini öne çıkardı.

Başbakanlık görevi 31 Ekim 1989 tarihinde sona erdi. Anavatan Partisi genel başkanlığına Yıldırım Akbulut seçildi ve Akbulut 9 Kasım 1989 tarihinde 47. Hükûmet'i kurdu. Özal, Celal Bayar'dan sonra sivil kökenli ikinci cumhurbaşkanı ve Cumhuriyet döneminde doğan ilk cumhurbaşkanı oldu.

Özal, cumhurbaşkanlığı döneminde 1982 Anayasası'nın cumhurbaşkanına tanıdığı yetkileri etkin biçimde kullandı. Bakanlar Kurulu toplantılarına başkanlık etti, kanunları Meclis'e geri gönderme yetkisini işletti ve hükûmet politikalarının belirlenmesinde ağırlığını korudu. Bu tutum, cumhurbaşkanının tarafsızlığı ve yetkilerinin sınırı üzerine anayasal tartışmalara yol açtı.

Dönemin en önemli hukuk düzenlemesi 12 Nisan 1991 tarihinde kabul edilen 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu oldu. Bu kanunla Türk Ceza Kanunu'nun sınıf esasına dayalı örgüt kurmayı ve propagandayı suç sayan 141 ve 142. maddeleri ile din esasına dayalı devlet düzeni propagandasını cezalandıran 163. maddesi yürürlükten kaldırıldı. Aynı kanunla, Türkçeden başka dillerde yayın yapılmasını yasaklayan 1983 tarihli 2932 sayılı kanun da kaldırıldı; böylece Kürtçe konuşma ve yayın üzerindeki yasal yasak sona erdi.

Anavatan Partisi'nde 15 Haziran 1991 tarihinde Mesut Yılmaz genel başkan seçildi ve 23 Haziran 1991 tarihinde 48. Hükûmet'i kurdu. Yılmaz hükûmeti erken seçim kararı aldı. 20 Ekim 1991 tarihinde yapılan genel seçimde Doğru Yol Partisi yüzde 27,03 ile 178, Anavatan Partisi yüzde 24,01 ile 115, Sosyaldemokrat Halkçı Parti yüzde 20,75 ile 88, Refah Partisi yüzde 16,87 ile 62 ve Demokratik Sol Parti yüzde 10,74 ile yedi milletvekili çıkardı.

Seçim sonucunda Anavatan Partisi'nin sekiz yıllık iktidarı sona erdi. Süleyman Demirel başkanlığında Doğru Yol Partisi ile Sosyaldemokrat Halkçı Parti koalisyonu kuruldu; 49. Hükûmet 20 Kasım 1991 tarihinde göreve başladı, Erdal İnönü Başbakan Yardımcısı oldu.

Özal'ın cumhurbaşkanlığının son bir buçuk yılı, kendisini yıllar boyu siyasi rakip olarak karşısında bulan Demirel'in başbakanlığıyla geçti. İki ismin devlet yönetiminde aynı dönemde yer alması, cumhurbaşkanı ile hükûmet arasındaki yetki dengesini gündemde tuttu.

Özal'ın cumhurbaşkanlığı, uluslararası sistemin köklü biçimde değiştiği yıllara denk geldi. Berlin Duvarı'nın yıkılması, Almanya'nın 3 Ekim 1990 tarihinde birleşmesi, Varşova Paktı'nın dağılması ve 26 Aralık 1991 tarihinde Sovyetler Birliği'nin resmen sona ermesi, Türkiye'nin dış politika çevresini yeniden şekillendirdi.

Soğuk Savaş sonrası Avrupa güvenlik düzeninin kurucu belgeleri bu dönemde imzalandı. Türkiye, 19 Kasım 1990 tarihinde Paris'te imzalanan Avrupa Konvansiyonel Kuvvetler Antlaşması'na ve 21 Kasım 1990 tarihinde kabul edilen Paris Şartı'na taraf oldu.

Dönemin en büyük dış politika sınavı Körfez Savaşı oldu. Irak, 2 Ağustos 1990 tarihinde Kuveyt'i işgal etti. Türkiye, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin yaptırım kararlarına uydu; Irak petrolünü Akdeniz'e taşıyan Kerkük-Yumurtalık boru hattı kapatıldı. Türkiye Büyük Millet Meclisi, hükûmete yurt dışına asker gönderme ve yabancı kuvvetlerin Türkiye'de bulunmasına izin verme yetkisi veren tezkereleri kabul etti.

Özal, kriz boyunca ABD Başkanı George H. W. Bush ile yakın temas içinde oldu ve Türkiye'nin koalisyonun yanında aktif bir tutum almasını savundu. Koalisyon kuvvetlerinin 17 Ocak 1991 tarihinde başlattığı hava harekâtında İncirlik Üssü müttefik uçaklarının kullanımına açıldı. Türkiye doğrudan çatışmaya girmedi; ancak Irak sınırına asker kaydırdı.

Savaşın ardından Kuzey Irak'tan Türkiye sınırına yönelen kitlesel göç, Nisan 1991'de Huzur Harekâtı'nın, Türkiye'de Çekiç Güç adıyla bilinen çok uluslu gücün kurulmasına yol açtı. İncirlik ve Pirinçlik üslerinden görev yapan bu güç, Meclis'in dönemsel uzatma kararlarıyla 31 Aralık 1996 tarihine kadar Türkiye'de kaldı.

Körfez politikası iç siyasette geniş tartışma yarattı. Özal'ın aktif tutumu, Türkiye'nin bölgesel ağırlığını artırdığı gerekçesiyle savunuldu; buna karşılık ekonomik kayıplar ve Kuzey Irak'ta oluşan yeni durum eleştirilerin odağı oldu.

Sovyetler Birliği'nin dağılması, Türkiye'nin Kafkasya ve Orta Asya'da yeni komşularla ve akraba topluluklarla ilişki kurmasının yolunu açtı. Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan'ın bağımsızlığını ilan etmesiyle Türk dış politikasında yeni bir alan doğdu. Türkiye bu devletleri tanıyan ilk ülkeler arasında yer aldı ve kısa sürede diplomatik ilişki kurdu.

Özal, Türk cumhuriyetleriyle ilişkilerin geliştirilmesini cumhurbaşkanlığının öncelikli konularından biri haline getirdi. Ortak tarih, dil ve kültür vurgusu, ekonomik işbirliği ve eğitim alanındaki değişim programlarıyla desteklendi. Bu dönemde Türkiye, bağımsızlığını yeni kazanan devletler için bir model ülke olarak konumlanmaya çalıştı.

Rusya Federasyonu ile ilişkiler de yeni bir temele oturtuldu. Başbakan Süleyman Demirel'in Moskova ziyaretinde, 25 Mayıs 1992 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti ile Rusya Federasyonu Arasındaki İlişkilerin Esasları Hakkında Antlaşma imzalandı. Bu belge, Soğuk Savaş sonrası Türk-Rus ilişkilerinin hukuki çerçevesini oluşturdu.

Özal'ın kişisel girişimiyle şekillenen bölgesel projelerin en kalıcısı Karadeniz Ekonomik İşbirliği oldu. 25 Haziran 1992 tarihinde İstanbul'da toplanan zirvede Türkiye, Rusya, Ukrayna, Romanya, Bulgaristan, Yunanistan, Arnavutluk, Moldova, Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan olmak üzere on bir ülke kuruluş deklarasyonunu imzaladı. Örgütün merkezi İstanbul'da kuruldu; 1998 yılında imzalanan şart ile tam teşekküllü uluslararası örgüte dönüştü.

Özal'ın son yurt dışı gezisi de bu bölgeye oldu. Nisan 1993'te Özbekistan, Kırgızistan, Kazakistan, Türkmenistan ve Azerbaycan'ı kapsayan on iki günlük bir geziye çıktı. Kalabalık bir heyetle yapılan gezide ekonomik işbirliği anlaşmaları imzalandı ve ortak projeler görüşüldü. Özal 15 Nisan 1993 tarihinde Ankara'ya döndü; iki gün sonra öldü.

Turgut Özal'ın üç buçuk yıllık cumhurbaşkanlığı döneminde üç başbakan görev yaptı ve üç hükûmet kuruldu.

Yıldırım Akbulut, Özal'ın cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından Anavatan Partisi genel başkanlığına getirildi ve 9 Kasım 1989 tarihinde 47. Hükûmet'i kurdu. Akbulut daha önce 24 Aralık 1987 ile 9 Kasım 1989 arasında Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı yapmıştı. Hükûmeti, Körfez Savaşı'nın ve 12 Nisan 1991 tarihli Terörle Mücadele Kanunu ile yapılan ceza hukuku değişikliklerinin dönemine denk geldi. Görevi 23 Haziran 1991 tarihinde sona erdi.

Mesut Yılmaz, 15 Haziran 1991 tarihinde toplanan Anavatan Partisi kongresinde genel başkan seçildi ve 23 Haziran 1991 tarihinde 48. Hükûmet'i kurdu. Yılmaz hükûmeti erken seçim kararı aldı; 20 Ekim 1991 seçimlerinde Anavatan Partisi ikinci parti oldu ve hükûmetin görevi 20 Kasım 1991 tarihinde sona erdi. Yılmaz sonraki yıllarda iki kez daha başbakanlık yaptı.

Süleyman Demirel, 20 Ekim 1991 seçimlerinde Doğru Yol Partisi'nin birinci parti olması üzerine Sosyaldemokrat Halkçı Parti ile koalisyon kurdu. 49. Hükûmet 20 Kasım 1991 tarihinde göreve başladı; Erdal İnönü Başbakan Yardımcısı oldu. Demirel'in yedinci başbakanlığı olan bu dönem, Özal'ın ölümüne kadar sürdü. Özal'ın ölümünün ardından Demirel 16 Mayıs 1993 tarihinde cumhurbaşkanı seçildi.

Cumhurbaşkanı ile hükûmet arasındaki ilişki bu dönemde sürekli gündemdeydi. Özal'ın Bakanlar Kurulu'na başkanlık etme ve kanunları geri gönderme yetkilerini kullanma biçimi, özellikle Demirel hükûmeti döneminde iki makam arasında görüş ayrılıklarına yol açtı. Anayasa'nın cumhurbaşkanına tanıdığı yetkilerin kapsamı, sonraki yıllarda da tartışılmaya devam etti.

Turgut Özal, Orta Asya gezisinden döndükten iki gün sonra, 17 Nisan 1993 Cumartesi sabahı Çankaya Köşkü'nde rahatsızlandı. Hacettepe Üniversitesi Hastanesi'ne kaldırıldı; müdahaleye rağmen aynı gün öğleden sonra öldü. Resmî açıklamada ölüm nedeni kalp krizi olarak bildirildi. 65 yaşındaydı.

Özal, Mustafa Kemal Atatürk'ten sonra görevi başında ölen ikinci cumhurbaşkanıdır. Ölümü ülkede geniş yankı uyandırdı; Cumhurbaşkanlığı görevini Anayasa gereği Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı Hüsamettin Cindoruk vekâleten yürüttü.

Cenaze töreni 21 Nisan 1993 tarihinde Ankara'da başladı. Türkiye Büyük Millet Meclisi önünde devlet töreni yapıldı, ardından Kocatepe Camii'nde öğle namazının ardından cenaze namazı kılındı. Törene çok sayıda yabancı devlet ve hükûmet başkanı ile temsilci katıldı. Cenaze aynı gün uçakla İstanbul'a götürüldü.

Özal'ın vasiyeti, İstanbul'da, Fatih Sultan Mehmet'in manevi çevresinde defnedilmek yönündeydi. 22 Nisan 1993 tarihinde Fatih Camii'nde kılınan öğle namazının ardından, Topkapı'da Vatan Caddesi üzerinde hazırlanan anıt mezara, Adnan Menderes Anıt Mezarı'nın yanına defnedildi. Cenazeye yüz binlerce kişi katıldı.

Özal, İstanbul'a defnedilen ilk cumhurbaşkanıdır. Kendisinden önceki cumhurbaşkanlarından Atatürk ve İnönü Anıtkabir'de, Bayar doğduğu köy olan Umurbey'de, Gürsel, Sunay ve Korutürk Ankara'daki Devlet Mezarlığı'nda yatmaktadır. Topkapı'daki anıt mezar, sonraki yıllarda düzenlenen anma törenlerinin merkezi oldu.

Özal'ın ölümünün ardından, ölüm nedenine ilişkin resmî açıklamanın yanı sıra zehirlenme iddiaları da gündeme geldi. Eşi Semra Özal, sonraki yıllarda bu iddiayı kamuoyu önünde tekrarladı. Ölüm anında otopsi yapılmamış olması, iddiaların uzun süre açık kalmasına yol açtı.

Olay yeniden gündeme geldiğinde Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı soruşturma başlattı. Soruşturma kapsamında, ölümünden on dokuz yıl sonra, Ekim 2012'de Topkapı'daki mezar açıldı ve Adli Tıp Kurumu tarafından otopsi yapıldı.

Adli Tıp Kurumu raporu Aralık 2012'de tamamlandı. Raporda, alınan örneklerde bazı zehirli maddelere rastlandığı belirtildi; ancak ölümün zehirlenmeden mi yoksa başka bir nedenden mi kaynaklandığının tespit edilemediği sonucuna varıldı. Rapor, kesin bir ölüm nedeni ortaya koymadı.

Soruşturma sonunda emekli Tuğgeneral Levent Ersöz hakkında, Cumhurbaşkanı'nı zehirleyerek öldürmek suçundan ağırlaştırılmış müebbet hapis istemiyle dava açıldı. Dava Ankara'da ağır ceza mahkemesinde görüldü. Mahkeme, 26 Kasım 2014 tarihinde, suçun sabit olmadığı gerekçesiyle sanığın beraatına karar verdi.

Bu süreçle birlikte resmî kayıtlarda ölüm nedeni değişmedi. Yargı süreci, ölümün doğal olmadığına dair iddiaların kesinleşmiş bir mahkeme kararıyla desteklenmediğini ortaya koydu. Konu, kamuoyunda zaman zaman gündeme gelmeye devam etmektedir; ancak ansiklopedik kayıt, resmî ölüm nedeni ile kesinleşmiş yargı kararından ibarettir.

Turgut Özal'ın mirası her şeyden önce ekonomik dönüşümle anılır. 24 Ocak 1980 Kararları ile başlayan ve başbakanlığı boyunca sürdürülen politika, Türkiye ekonomisini devlet öncülüğündeki ithal ikamesi modelinden dışa açık, ihracata dayalı piyasa ekonomisine taşıdı. Katma değer vergisi, sermaye piyasası, serbest bölgeler, kambiyo serbestisi ve özelleştirme kavramı bugünkü ekonomik yapının bu dönemde kurulan unsurlarıdır.

Siyasi alanda Anavatan Partisi, 12 Eylül sonrası Türkiye'sinin ilk kitle partisi oldu ve farklı sağ eğilimleri tek çatı altında toplama girişimi, sonraki merkez sağ partiler için örnek alındı. Özal'ın sade konuşma tarzı, doğrudan halka hitap eden televizyon kullanımı ve teknokrat kimliğini siyasetle birleştirmesi, Türk siyasetinde yeni bir lider tipini temsil etti.

Hukuk alanında 1991 yılında Türk Ceza Kanunu'nun 141, 142 ve 163. maddelerinin ve Türkçe dışındaki dillerde yayın yasağının kaldırılması, ifade özgürlüğü tarihinde önemli bir adım olarak kaydedilir. Dış politikada Karadeniz Ekonomik İşbirliği ve Türk cumhuriyetleriyle kurulan ilişkiler kalıcı sonuçlar doğurdu.

Mirası tartışmasız değildir. Yüksek enflasyon, gelir dağılımındaki bozulma, kamu yönetiminde denetim zayıflığı ve cumhurbaşkanlığı yetkilerinin kullanımı, döneme yönelik eleştirilerin başlıca konularıdır. Bu tartışmalar, Özal'ın Türk siyasetinde bıraktığı izin büyüklüğünü de gösterir.

Adı ölümünden sonra çok sayıda kuruma verildi. Malatya'da kurulan Malatya Turgut Özal Üniversitesi, çeşitli şehirlerdeki bulvar, hastane, okul ve kültür merkezleri adını taşır. Topkapı'daki anıt mezarı ziyaret yeri haline geldi. Ölüm yıl dönümü olan 17 Nisan'da her yıl anıt mezarında ve Malatya'da anma törenleri düzenlenir.

Turgut Özal, ölümünden sonra hakkında en çok yazılan Türk siyasetçilerden biri oldu. Gazeteci ve yakın çalışma arkadaşlarının kaleme aldığı hatıratlar, dönemin siyasi ve ekonomik gelişmelerini birinci elden aktaran kaynaklar arasındadır. Akademik alanda 24 Ocak Kararları, Anavatan Partisi'nin ideolojisi, 1980'li yılların ekonomi politikası ve Özal'ın liderlik tarzı üzerine çok sayıda tez ve makale yazıldı.

Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'nde Özal maddesi yer alır. Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Cumhurbaşkanlığı'nın resmî yayınlarında biyografisi bulunur. Ulusal gazeteler ölüm yıl dönümlerinde dizi yazılar ve özel sayfalar yayımlar.

Görsel medyada Özal dönemi belgesellere ve arşiv programlarına konu oldu. 18 Haziran 1988 suikast girişiminin görüntüleri, 1989 cumhurbaşkanlığı yemin töreni ve 1993 cenaze töreni, televizyon arşivlerinde en çok kullanılan kayıtlar arasındadır.

Anma törenleri her yıl 17 Nisan'da Topkapı'daki anıt mezarda ve Malatya'da yapılır. Bu törenlere aile üyeleri, siyasetçiler ve eski çalışma arkadaşları katılır. Malatya Turgut Özal Üniversitesi bünyesinde Özal'ın hayatını ve dönemini konu alan müze ve arşiv çalışmaları yürütülür.

Özal'ın kişiliğine dair anlatılarda sık tekrarlanan öğeler vardır: halk arasında yaygınlaşan Tonton lakabı, resmî kıyafet kurallarını gevşeten tavrı, kendi arabasını sürmesi ve teknolojiye ilgisi. Bu ayrıntılar, onun Türk siyasetine getirdiği yeni üslubun parçası olarak anılır.

Hakkındaki değerlendirmeler siyasi tutumlara göre farklılaşır; ancak 1980 sonrası Türkiye'sinin ekonomik ve siyasi yapısını belirleyen isimlerin başında geldiği konusunda geniş bir mutabakat vardır.

1989: 9 Kasım 1989 tarihinde Berlin Duvarı yıkıldı; aynı gün Özal Cumhurbaşkanı olarak yemin etti.

1990: Nelson Mandela 11 Şubat 1990 tarihinde serbest bırakıldı; Güney Afrika'da apartheid düzeninin sonu başladı.

1990: Irak 2 Ağustos 1990 tarihinde Kuveyt'i işgal etti; Körfez Krizi başladı.

1990: Doğu ve Batı Almanya 3 Ekim 1990 tarihinde birleşti.

1990: Paris'te Avrupa Konvansiyonel Kuvvetler Antlaşması (19 Kasım) imzalandı ve Paris Şartı (21 Kasım) kabul edildi.

1991: Koalisyon kuvvetleri 17 Ocak 1991 tarihinde Irak'a karşı hava harekâtını başlattı; Körfez Savaşı.

1991: Sovyetler Birliği 26 Aralık 1991 tarihinde resmen dağıldı; Türk cumhuriyetleri bağımsızlığını kazandı.

1992: Avrupa Birliği'ni kuran Maastricht Antlaşması 7 Şubat 1992 tarihinde imzalandı.

1992: Bosna Hersek'te savaş başladı; Yugoslavya'nın dağılma süreci hızlandı.