Cevdet Sunay

Cevdet Sunay, 10 Şubat 1899 tarihinde doğdu ve 22 Mayıs 1982 tarihinde İstanbul'da öldü. Türkiye Cumhuriyeti'nin beşinci cumhurbaşkanıdır. 28 Mart 1966 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından seçildi ve 1961 Anayasası'nın öngördüğü yedi yıllık görev süresini tamamlayarak 28 Mart 1973 tarihinde görevden ayrıldı.

Meslek hayatı askerdi. Birinci Dünya Savaşı'nda Filistin cephesinde savaştı ve 1918 yılında İngilizlere esir düştü. Esaretten dönüşünde Kurtuluş Savaşı'na katıldı; Güney ve Batı cephelerinde görev yaptı. 1930 yılında Harp Akademisi'ni bitirdi, 1949 yılında general oldu. 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinin ardından Haziran 1960'ta Kara Kuvvetleri Komutanlığı'na, Ağustos 1960'ta Genelkurmay Başkanlığı'na getirildi ve bu görevde Mart 1966'ya kadar kaldı. 1962 ve 1963 yıllarındaki darbe girişimleri sırasında hükûmetin yanında yer aldı.

Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel'in sağlığının bozulması üzerine Meclis 28 Mart 1966 tarihinde Gürsel'in görevinin sona erdiğine karar verdi ve aynı gün Sunay'ı 461 oyla cumhurbaşkanı seçti. Görev süresi Süleyman Demirel'in Adalet Partisi iktidarı, Kasım 1967 Kıbrıs krizi, Sovyetler Birliği'ne yapılan ilk cumhurbaşkanı ziyareti, 15-16 Haziran 1970 işçi olayları, 12 Mart 1971 muhtırası ve ardından kurulan partiler üstü hükûmetler dönemini kapsadı. Görev süresinin uzatılmasına yönelik Anayasa değişikliği teklifi Mart 1973'te Meclis'te gereken çoğunluğu bulamadı; Sunay 28 Mart 1973 tarihinde görevini Cumhuriyet Senatosu Başkanı Tekin Arıburun'a vekâleten devretti. 1980 yılına kadar Cumhuriyet Senatosu tabii üyesi olarak kaldı. Ankara'daki Devlet Mezarlığı'nda yatmaktadır.

Cevdet Sunay 10 Şubat 1899 tarihinde doğdu. Tam adı Ahmet Cevdet'tir. Doğum yeri kaynaklarda farklı geçer: Cumhurbaşkanlığı arşivindeki nüfus cüzdanı suretine dayanan resmî biyografi Erzurum'u gösterir; bazı kaynaklar ise ailenin kökeni olan Trabzon'un Çaykara ilçesine bağlı Ataköy'ü, eski adıyla Şinek köyünü verir. Ailenin Çaykaralı olduğu, babasının görevi nedeniyle Erzurum'da bulunduğu ve nüfus kaydının orada çıkarıldığı anlaşılmaktadır.

Babası İslam Sabri Efendi alay müftüsüydü, yani orduda din hizmeti veren bir görevliydi. Annesi Hatice Hanım'dır. Babasının askerî birliklerle birlikte yer değiştirmesi, ailenin çocukluk yıllarında Erzurum, Kerkük ve Edirne gibi farklı şehirlerde yaşamasına yol açtı. Bu hareketli çocukluk, Sunay'ın erken yaşta askerî çevreyle tanışmasını sağladı.

1929 yılında Atıfet Hanım ile evlendi. Atıfet Sunay 1966-1973 yılları arasında Çankaya Köşkü'nde cumhurbaşkanı eşi olarak bulundu ve 2002 yılında İstanbul'da öldü. Çiftin üç çocuğu oldu: Atilla, Aysel ve Argun Sunay.

Sunay'ın ailesi Osmanlı'nın son döneminde taşrada görev yapan memur ailelerinin tipik bir örneğidir. Din hizmeti veren bir babanın oğlu olarak askerî okula girmesi, dönemin toplumsal hareketlilik kanallarını da yansıtır. Ölümünden sonra Çaykara'da adı ilçenin tanınmış kişileri arasında anılır; doğum yeri tartışması bugün de sürer.

Sunay ilk ve orta öğrenimini babasının görev yerlerine bağlı olarak Erzurum, Kerkük ve Edirne'de tamamladı. Ardından İstanbul'da Kuleli Askerî Lisesi'ne girdi. Kuleli, Osmanlı ordusuna subay yetiştiren en köklü askerî lise olarak Boğaz kıyısında Çengelköy'de bulunuyordu.

Birinci Dünya Savaşı'nın sürdüğü 1917 yılında, henüz lise çağında iken subay adayı olarak eğitim kampına alındı. Savaş koşulları nedeniyle Harp Okulu eğitimi tamamlanmadan cepheye gönderilen bu kuşak, düzenli askerî eğitimini ancak savaşlar bittikten sonra bitirebildi. Sunay da bu kuşaktandır.

Kurtuluş Savaşı'nın ardından öğrenimine döndü. 1927 yılında Harp Okulu'nu bitirdi. Aynı dönemde topçu sınıfında uzmanlaştı. 1930 yılında Harp Akademisi'nden kurmay subay olarak mezun oldu. Harp Akademisi eğitimi, ordunun üst komuta kademelerine yükselmenin ön koşuluydu ve Sunay'ın sonraki kariyerinin temelini oluşturdu.

Eğitim hayatı böylece 1917'den 1930'a uzanan, arada iki savaş ve bir esaret dönemi bulunan uzun bir süreçtir. Harp Akademisi'nden sonra kıta ve karargâh görevlerinde çalıştı; askerî eğitiminin yanı sıra Batı ordularının düzenini yakından izleme fırsatı buldu. 1949 yılında general rütbesine yükseldi.

Sunay 1917 yılında, on sekiz yaşında, subay adayı olarak Osmanlı ordusuna katıldı. Aynı yıl Filistin cephesine gönderildi. Bu cephe, Süveyş Kanalı'nı elinde tutan İngiliz kuvvetleriyle Osmanlı ve Alman birliklerinin karşı karşıya geldiği, savaşın son yıllarında Osmanlı için en ağır kayıpların yaşandığı bölgelerden biriydi.

1917 sonunda Kudüs İngilizlerin eline geçti. 1918 yılı boyunca cephe kuzeye doğru çekildi. Eylül 1918'de başlayan büyük İngiliz taarruzu Osmanlı savunmasını dağıttı ve Şam ile Halep kısa sürede düştü. Sunay bu süreçte 1918 yılında İngilizlere esir düştü ve Mısır'daki esir kampına gönderildi.

Mısır'daki esaret, Osmanlı subaylarının binlercesinin paylaştığı bir deneyimdi. Esirler savaşın bitişinden sonra kademeli olarak serbest bırakıldı. Sunay esaretten döndüğünde Anadolu'da Millî Mücadele başlamıştı ve Osmanlı ordusu Mondros Mütarekesi hükümleriyle dağıtılmış durumdaydı.

Birinci Dünya Savaşı ve esaret yılları, Sunay'ın kuşağındaki subayların ortak biçimlendirici deneyimidir. Bu kuşak Cumhuriyet ordusunun komuta kademesini oluşturdu; 1960'lı yıllarda kuvvet komutanlığı ve Genelkurmay Başkanlığı yapan generallerin çoğu gibi Sunay da askerlik hayatına yenilgiyle biten bir savaşta başlamıştı.

Esaretten dönen Sunay Anadolu'ya geçerek Millî Mücadele'ye katıldı. Önce Güney Cephesi'nde görev aldı. Bu cephede Fransız işgal kuvvetlerine ve onlarla birlikte hareket eden Ermeni birliklerine karşı Maraş ve Antep'te yürütülen savunma ve kuşatma harekâtları 1920 ve 1921 yıllarında sürdü. Maraş Şubat 1920'de, Antep ise uzun bir kuşatmanın ardından Şubat 1921'de Fransız kuvvetlerinden arındırıldı.

20 Ekim 1921 tarihinde Fransa ile imzalanan Ankara Antlaşması Güney Cephesi'ndeki çatışmaları sona erdirdi. Bunun üzerine buradaki birlikler Batı Cephesi'ne kaydırıldı. Sunay da Batı Cephesi'ne geçti.

Batı Cephesi'nde Sakarya Meydan Muharebesi'ne katıldı. 23 Ağustos ile 13 Eylül 1921 tarihleri arasında süren bu muharebe Yunan ilerleyişini durdurdu. Ardından 26 Ağustos 1922 tarihinde başlayan Büyük Taarruz'da görev aldı. Taarruz 30 Ağustos'ta Dumlupınar'da kazanılan zaferle sonuçlandı ve Türk ordusu 9 Eylül 1922 tarihinde İzmir'e girdi. Sunay İzmir'in kurtuluşunda hazır bulundu.

Kurtuluş Savaşı'ndaki hizmetleri nedeniyle kırmızı şeritli İstiklal Madalyası ile ödüllendirildi. Bu madalya, cephede fiilen savaşan asker ve sivillere verilen madalya türüdür.

Savaş sonrasında genç bir subay olarak Cumhuriyet ordusunda kaldı. Kurtuluş Savaşı'na katılmış son kuşak subaylardan biri olarak, 1960'lı yıllarda ordunun başında bulundu ve cumhurbaşkanı seçildi. Millî Mücadele tanıklığı, hakkında yazılan biyografilerde meslek hayatının başlangıç noktası olarak vurgulanır.

Cumhuriyet'in ilanından sonra Sunay askerî öğrenimini tamamladı: 1927 yılında Harp Okulu'nu, 1930 yılında Harp Akademisi'ni bitirdi. Kurmay subay olarak çeşitli birliklerde ve karargâhlarda görev yaptı. İkinci Dünya Savaşı yıllarında Türkiye savaşa girmedi; ordu seferberlik düzeninde tutuldu ve Sunay bu dönemde kıta ve kurmay görevlerini sürdürdü.

1949 yılında tuğgeneral rütbesine yükseldi. 1950'li yıllarda tümgeneral, korgeneral ve orgeneral rütbelerini aldı. Bu dönem Türkiye'nin NATO'ya katıldığı ve ordunun Amerikan askerî yardımıyla yeniden teçhiz edildiği yıllardır. Sunay bu yapılanma içinde üst düzey komuta ve karargâh görevlerinde bulundu.

27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi sırasında Sunay Millî Birlik Komitesi'nde yer almadı. Müdahalenin ardından ordunun komuta kademesi yeniden düzenlendi; 3 Haziran 1960 tarihinde Kara Kuvvetleri Komutanlığı'na getirildi. İki ay sonra, Ağustos 1960'ta Genelkurmay Başkanı oldu.

Sunay'ın 1960 öncesi kariyeri, kamuoyunda tanınmayan bir kurmay generalin kariyeridir. Adı ilk kez Genelkurmay Başkanlığı ile geniş kesimlerce duyuldu. Otuz yılı aşan subaylık hayatının Cumhuriyet döneminde geçen bölümü, ordunun siyasetin dışında kaldığı yılların ürünüdür; bu deneyim, 1960'lı yıllarda ordu ile sivil siyaset arasındaki ilişkileri yönetirken sık sık vurguladığı bir ilke oldu.

Sunay Ağustos 1960'ta Genelkurmay Başkanlığı'na atandı ve bu görevi Mart 1966'ya kadar sürdürdü. Bu dönem, 27 Mayıs sonrasında ordunun sivil yönetime dönüş sürecini yönettiği ve kendi içindeki bölünmelerle uğraştığı yıllardır.

9 Temmuz 1961 tarihinde yeni anayasa halkoyuyla kabul edildi. 15 Ekim 1961 genel seçimlerinin ardından 26 Ekim 1961 tarihinde Cemal Gürsel cumhurbaşkanı seçildi ve İsmet İnönü başkanlığında koalisyon hükûmetleri kuruldu. Sunay Eylül 1961'de yaptığı açıklamada ordunun siyasetin dışında ve üstünde bir tutumla hükûmeti desteklediğini bildirdi.

Bu dönemde ordu içinden iki darbe girişimi geldi. Harp Okulu Komutanı Kurmay Albay Talat Aydemir 22 Şubat 1962 ve 20-21 Mayıs 1963 tarihlerinde iki kez yönetime el koymayı denedi. Her iki girişimde de Genelkurmay Başkanı Sunay ve komuta kademesi hükûmetin yanında yer aldı; girişimler bastırıldı. Aydemir ikinci girişimin ardından yargılandı ve 5 Temmuz 1964 tarihinde idam edildi.

Kasım 1964'te Adalet Partisi'nin büyük kongresi öncesinde Sunay, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı'na bir mektup gönderdi. Sunay Mektubu olarak anılan bu belgede, orduya ve komutanlara yönelik eleştirilerin disiplini bozacağı uyarısı yapılıyordu. Mektubun ardından parti liderleri Çankaya Köşkü'nde toplandı. Kongrede Süleyman Demirel genel başkan seçildi.

Genelkurmay Başkanlığı görev süresi 1965'te dolacaktı; yapılan yasal düzenlemeyle görevi Mart 1966'ya kadar uzatıldı. Sunay Mart 1966'da kendi isteğiyle emekliye ayrıldı.

Sunay'ın siyasete girişi, Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel'in sağlığının bozulmasıyla başlayan bir sürecin sonucudur. Gürsel 31 Ocak 1966 tarihinde beyin kanaması geçirdi ve 2 Şubat 1966 tarihinde tedavi için Amerika Birleşik Devletleri'ne götürüldü. Şubat ayında komaya girdi. Cumhurbaşkanlığı makamının boşalması ihtimali, Ankara'da yeni cumhurbaşkanının kim olacağı sorusunu gündeme getirdi.

Başbakan Süleyman Demirel ve Adalet Partisi hükûmeti, ordu ile siyaset arasındaki dengeyi gözeterek Genelkurmay Başkanı Sunay üzerinde durdu. Ana muhalefet lideri İsmet İnönü de bu adaylığa karşı çıkmadı. Şubat 1966'da kendisine adaylığı sorulan Sunay, Gürsel'in durumu ortadayken bu konuda konuşmasının uygun olmayacağını söyledi.

1961 Anayasası'na göre cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri arasından seçilirdi. Sunay milletvekili ya da senatör değildi. Bu engel, Anayasa'nın cumhurbaşkanına tanıdığı kontenjan senatörü atama yetkisiyle aşıldı. Sunay Mart 1966'da Genelkurmay Başkanlığı'ndan emekliye ayrıldı ve 14 Mart 1966 tarihinde Cumhuriyet Senatosu kontenjan üyeliğine atandı.

Gürsel 26 Mart 1966 tarihinde Türkiye'ye getirildi ve Gülhane Askerî Tıp Akademisi'ne yatırıldı. Otuz sekiz hekimden oluşan sağlık kurulu, görevini sürdüremeyeceğine dair rapor verdi. Türkiye Büyük Millet Meclisi 28 Mart 1966 tarihinde bu rapora dayanarak Gürsel'in cumhurbaşkanlığı görevinin sona erdiğine karar verdi. Aynı gün cumhurbaşkanı seçimine geçildi.

Bu süreç, Türkiye'de bir cumhurbaşkanının görevinin sağlık nedeniyle Meclis kararıyla sona erdirildiği tek örnektir.

Cumhurbaşkanı seçimi 28 Mart 1966 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin birleşik toplantısında yapıldı. Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu üyelerinden oluşan 634 üyeli Meclis'in 532 üyesi oylamaya katıldı.

Sunay ilk turda 461 oy aldı ve cumhurbaşkanı seçildi. Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi Genel Başkanı Alparslan Türkeş'e 11 oy çıktı; 71 oy boş ya da geçersiz sayıldı. Bazı kaynaklar Sunay'ın oyunu 477 olarak verir; Meclis kayıtlarına dayanan çalışmalar 461 sayısını kullanır. Adalet Partisi ve Cumhuriyet Halk Partisi'nin ortak desteği sayesinde seçim tek turda ve tartışmasız tamamlandı; bu yönüyle 1961 Anayasası döneminin en kolay geçen cumhurbaşkanı seçimidir.

Sunay aynı gün Meclis önünde yemin ederek göreve başladı. 1961 Anayasası'na göre cumhurbaşkanının görev süresi yedi yıldı ve bir kişi ikinci kez seçilemezdi. Bu nedenle Sunay'ın görev süresi 28 Mart 1973 tarihinde sona erecekti.

Seçimin ardından Süleyman Demirel başbakan olarak görevini sürdürdü. Sunay'ın Genelkurmay Başkanlığı'ndan iki hafta içinde cumhurbaşkanlığına geçmesi, ordu ile Adalet Partisi iktidarı arasında bir uzlaşma formülü olarak değerlendirildi. Demirel sonraki yıllarda Sunay ile uyum içinde çalıştığını ve bu uyumun Türkiye'ye çok şey kazandırdığını söyledi.

Cemal Gürsel 14 Eylül 1966 tarihinde öldü ve Anıtkabir'e defnedildi; naaşı 1988 yılında Devlet Mezarlığı'na nakledildi.

Sunay'ın görev süresinin ilk beş yılında Süleyman Demirel'in Adalet Partisi tek başına iktidardaydı. 12 Ekim 1969 genel seçimlerinde Adalet Partisi Meclis çoğunluğunu korudu ve Demirel yeni hükûmetini kurdu. 1961 Anayasası cumhurbaşkanına sınırlı yetkiler tanıyordu; Sunay bu çerçevede kaldı ve hükûmetle çatışmadan bir görev anlayışı izledi.

Dönem, Türkiye'de toplumsal hareketliliğin ve siyasi gerilimin yükseldiği yıllardır. 1968'den itibaren üniversitelerde öğrenci hareketleri yaygınlaştı; sol ve sağ gençlik örgütleri arasındaki çatışmalar can kayıplarına yol açtı. 15-16 Haziran 1970 tarihlerinde sendikalar kanununda yapılan değişikliğe karşı İstanbul ve Kocaeli'de büyük işçi yürüyüşleri yapıldı; ardından bu illerde sıkıyönetim ilan edildi.

Adalet Partisi içinde 1970 yılında bölünme yaşandı; Demirel'e karşı çıkan bir grup partiden ayrılarak Demokratik Parti'yi kurdu. Şubat 1970'te bütçenin Meclis'te reddedilmesi üzerine Demirel istifa etti; Sunay hükûmeti kurma görevini yeniden ona verdi ve Üçüncü Demirel Hükûmeti 6 Mart 1970 tarihinde kuruldu.

Sunay, cumhurbaşkanı olarak Meclis'ten geçen kanunları imzaladı ya da yeniden görüşülmek üzere geri gönderdi; Anayasa'nın verdiği kontenjan senatörü atama yetkisini kullandı. 1961 Anayasası döneminde cumhurbaşkanları Meclis'in yasama yılı açılışında konuşma yapmıyordu; Sunay da bu geleneğe uygun olarak açılış konuşması yapmadı.

12 Mart 1971 muhtırasının ardından iç politika tümüyle değişti; bu gelişmeler ayrı bölümde anlatılmaktadır.

Sunay döneminde Türkiye NATO üyeliğini sürdürdü, ancak 1964 Kıbrıs krizi ve Johnson mektubunun ardından dış politikada çok yönlülük arayışı belirginleşti. Bu arayışın en görünür adımı, Sovyetler Birliği ile ilişkilerin geliştirilmesiydi.

Sunay 2-13 Nisan 1967 tarihleri arasında Amerika Birleşik Devletleri'ni ziyaret etti ve Beyaz Saray'da Başkan Lyndon B. Johnson tarafından kabul edildi. Aynı yıl Kasım ayında Birleşik Krallık'a devlet ziyareti yaptı.

Kasım 1967'de Kıbrıs'ta yeni bir kriz yaşandı. 15 Kasım 1967 tarihinde Geçitkale ve Boğaziçi köylerinde Rum Millî Muhafız Ordusu'nun saldırılarında Kıbrıslı Türkler öldürüldü. Türkiye Yunanistan'a bir nota vererek adadaki Yunan birliklerinin çekilmesini istedi ve askerî hazırlıklara başladı. ABD Başkanı Johnson'ın özel temsilcisi Cyrus Vance'in Ankara, Atina ve Lefkoşa arasında yürüttüğü görüşmeler sonunda Yunanistan, 1960 antlaşmalarının izin verdiği birlik dışındaki kuvvetlerini adadan çekmeyi kabul etti. Kıbrıs Türkleri 28 Aralık 1967 tarihinde Geçici Türk Yönetimi'ni kurdu.

3 Temmuz 1969 tarihinde Türkiye ile ABD arasında Ortak Savunma İşbirliği Anlaşması imzalandı. Bu anlaşma, iki ülke arasında daha önce yapılmış çok sayıda ikili anlaşmayı tek metinde topladı ve Türkiye'deki Amerikan tesislerinin statüsünü yeniden düzenledi.

Sunay 12-21 Kasım 1969 tarihleri arasında Sovyetler Birliği'ni ziyaret etti. Moskova, Leningrad, Kiev, Tiflis ve Bakü'ye giden Sunay, Yüksek Sovyet Prezidyumu Başkanı Nikolay Podgorni'nin konuğu oldu ve Leonid Brejnev ile görüştü. Bu, bir Türk cumhurbaşkanının Sovyetler Birliği'ne yaptığı ilk ziyaretti.

Avrupa Ekonomik Topluluğu ile 1963 Ankara Anlaşması'nın öngördüğü geçiş dönemini düzenleyen Katma Protokol 1970 yılında imzalandı. 1971 yılında İran'da Pers İmparatorluğu'nun 2500. yıl kutlamalarına katıldı.

12 Mart 1971 tarihinde Genelkurmay Başkanı Orgeneral Memduh Tağmaç, Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Faruk Gürler, Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Muhsin Batur ve Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Celal Eyiceoğlu imzasıyla bir muhtıra yayımlandı. Muhtıra Cumhurbaşkanı Sunay'a, Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu başkanlarına yazılı olarak verildi ve saat 13.00'te radyodan okundu.

Üç maddelik metin, Meclis ve hükûmetin ülkeyi anarşiye sürüklediğini ileri sürüyor, Atatürkçü bir görüşle reformları gerçekleştirecek güçlü ve inandırıcı bir hükûmetin kurulmasını istiyor ve bu yapılmazsa ordunun yönetimi doğrudan üstleneceğini bildiriyordu.

Başbakan Demirel aynı gün saat 17.00'de istifasını Cumhurbaşkanı Sunay'a sundu. Sunay, hükûmeti kurma görevini Cumhuriyet Halk Partili Nihat Erim'e verdi. Erim partisinden ayrılarak partiler üstü bir reform hükûmeti kurdu; Birinci Erim Hükûmeti 26 Mart 1971 tarihinde göreve başladı.

Nisan 1971'de aralarında İstanbul ve Ankara'nın bulunduğu illerde sıkıyönetim ilan edildi. Sol örgütlere yönelik geniş çaplı gözaltı ve yargılamalar yapıldı. 1971 yılında 1961 Anayasası'nda kapsamlı değişiklikler yapıldı; temel hak ve özgürlüklere ilişkin maddeler daraltıldı, hükûmete kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verildi ve Devlet Güvenlik Mahkemeleri kuruldu. 1973 yılında ikinci bir değişiklik paketi kabul edildi.

Bu dönemde askerî mahkemelerin verdiği ölüm cezaları Meclis'ten geçti. Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan hakkındaki cezalar Nisan 1972'de Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde kabul edildi ve Cumhurbaşkanı Sunay tarafından onaylandı; infaz 6 Mayıs 1972 tarihinde Ankara'da gerçekleşti.

Sunay muhtıra sonrasında görevinde kaldı. Erim'in iki hükûmetinin ardından 22 Mayıs 1972 tarihinde Ferit Melen başkanlığında yeni bir hükûmet kuruldu. Ara rejim olarak anılan bu dönem, 14 Ekim 1973 genel seçimlerine kadar sürdü.

Sunay'ın yedi yıllık görev süresinde üç başbakan altı hükûmet kurdu.

Süleyman Demirel, Sunay göreve geldiğinde başbakandı. 27 Ekim 1965 tarihinde kurulan Birinci Demirel Hükûmeti 3 Kasım 1969 tarihine kadar sürdü; bu dönem Kasım 1967 Kıbrıs krizini, 1969 ABD anlaşmasını ve Sovyetler Birliği ziyaretini kapsar. 12 Ekim 1969 seçimlerinin ardından kurulan İkinci Demirel Hükûmeti 3 Kasım 1969 ile 6 Mart 1970 tarihleri arasında görev yaptı ve bütçenin reddi üzerine düştü. Üçüncü Demirel Hükûmeti 6 Mart 1970 tarihinde kuruldu; 15-16 Haziran 1970 olayları bu dönemde yaşandı. Hükûmet 12 Mart 1971 muhtırasının ardından istifa etti ve 26 Mart 1971 tarihine kadar görevde kaldı.

Nihat Erim, muhtıradan sonra partiler üstü hükûmet kurmakla görevlendirildi. Birinci Erim Hükûmeti 26 Mart 1971 ile 11 Aralık 1971 tarihleri arasında görev yaptı; 1971 Anayasa değişiklikleri bu hükûmet döneminde kabul edildi. İkinci Erim Hükûmeti 11 Aralık 1971 tarihinde kuruldu ve 22 Mayıs 1972 tarihine kadar sürdü.

Ferit Melen 22 Mayıs 1972 tarihinde hükûmeti kurdu. Melen Hükûmeti Sunay'ın görev süresinin sonunu ve 1973 cumhurbaşkanı seçimini kapsadı; 15 Nisan 1973 tarihinde Naim Talu hükûmetine devretti.

1961 Anayasası'na göre başbakan cumhurbaşkanı tarafından Meclis üyeleri arasından atanır, bakanlar başbakanın önerisiyle cumhurbaşkanınca onaylanırdı. Sunay bu yetkiyi 1966-1971 döneminde çoğunluk partisinin lideri lehine, 1971 sonrasında ise komuta kademesinin de görüşü alınarak belirlenen partiler üstü isimler lehine kullandı. Yedi yıl boyunca hükûmet değişikliklerinin tümü Anayasa'nın öngördüğü usulle, Meclis içinden yapıldı.

Sunay'ın görev süresi 28 Mart 1973 tarihinde dolacaktı. Yeni cumhurbaşkanı seçimi 13 Mart 1973 tarihinde başladı. Komuta kademesi Genelkurmay Başkanlığı'ndan ayrılan Orgeneral Faruk Gürler'in seçilmesini istiyordu; Gürler kontenjan senatörü atanarak aday oldu. Adalet Partisi lideri Demirel ve Cumhuriyet Halk Partisi lideri Bülent Ecevit bu adaylığı desteklemedi ve turlar sonuçsuz kaldı.

Tıkanma üzerine Ecevit, Sunay'ın görev süresinin genel seçimlere kadar uzatılmasını önerdi. Anayasa değişikliği teklifi 22 Mart 1973 tarihinde Millet Meclisi'nde görüşüldü; gereken üçte iki çoğunluk 300 oy iken teklif 299 oy aldı ve reddedildi. Teklif 25 Mart 1973 tarihinde Cumhuriyet Senatosu'nda da yeterli çoğunluğu bulamadı.

28 Mart 1973 tarihinde görev süresi dolan Sunay, cumhurbaşkanlığını Cumhuriyet Senatosu Başkanı Tekin Arıburun'a vekâleten devretti. Yayımladığı veda mesajında yedi yıl boyunca görevini yerine getirmesine yardımcı olan devlet kuruluşlarına teşekkür etti. Arıburun 28 Mart ile 6 Nisan 1973 tarihleri arasında cumhurbaşkanlığına vekâlet etti.

Gürler adaylıktan çekildi. Demirel ve Ecevit'in anlaşmasıyla emekli Oramiral, kontenjan senatörü Fahri Korutürk ortak aday oldu ve 6 Nisan 1973 tarihinde on beşinci turda 365 oyla altıncı cumhurbaşkanı seçildi.

Sunay böylece 1961 Anayasası'nın öngördüğü yedi yıllık süreyi tamamlayan ilk cumhurbaşkanı oldu; görev süresi bittiğinde halefinin henüz seçilmemiş olması da Cumhuriyet tarihinde ilk kez yaşandı.

1961 Anayasası eski cumhurbaşkanlarını Cumhuriyet Senatosu'nun tabii üyesi sayıyordu. Sunay bu sıfatla 1973'ten itibaren Senato'da yer aldı ve 12 Eylül 1980 askerî müdahalesiyle Meclis'in feshedilmesine kadar tabii üye olarak kaldı. Aktif siyasete katılmadı; Senato çalışmalarında sınırlı rol oynadı.

Cumhurbaşkanlığından sonraki yılları İstanbul'da geçirdi. Kamuoyu önünde nadiren göründü ve dönemin siyasi tartışmalarına girmedi. 1970'lerin sonundaki siyasi şiddet ortamı ve 12 Eylül 1980 müdahalesi, kendisinin görevden ayrılmasından sonraki döneme denk geldi.

Cevdet Sunay 22 Mayıs 1982 tarihinde İstanbul'da kalp krizi sonucu öldü. Seksen üç yaşındaydı. Cenazesi devlet töreniyle Ankara'da Cebeci Askerî Şehitliği'ne defnedildi. 1981 yılında kurulmasına karar verilen Devlet Mezarlığı'nın 1988 yılında açılmasının ardından naaşı Ağustos 1988'de buraya nakledildi. Aynı mezarlıkta Cemal Gürsel ve Fahri Korutürk de yatmaktadır.

Eşi Atıfet Sunay ondan yirmi yıl sonra, 2002 yılında İstanbul'da öldü ve Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedildi. Çocukları Atilla, Aysel ve Argun Sunay kamu hayatında öne çıkmadı.

Sunay, cumhurbaşkanlığı yapan asker kökenli devlet adamlarından biridir. Atatürk ve İnönü'den farklı olarak siyasi bir kariyer yapmadan, Gürsel'den farklı olarak bir askerî müdahalenin lideri olmadan, doğrudan Genelkurmay Başkanlığı'ndan cumhurbaşkanlığına geçen tek isimdir.

Cevdet Sunay'ın cumhurbaşkanlığı, 1961 Anayasası döneminin ortasına denk gelen ve iki askerî müdahale arasında kalan yedi yılı kapsar. Bu dönemin değerlendirmesi, ordu ile sivil siyaset arasındaki ilişki üzerinden yapılır.

Genelkurmay Başkanı olarak 1962 ve 1963 darbe girişimlerinde hükûmetin yanında durması, 27 Mayıs sonrasında ordunun hiyerarşi dışı hareketlere kapatılmasında etkili oldu. Bu tutum, sonraki yıllarda komuta kademesinin siyasete ancak hiyerarşi içinden müdahale etmesi biçiminde sürdü; 12 Mart 1971 muhtırası da bu kalıba uygun olarak komuta kademesinin ortak imzasıyla verildi.

Cumhurbaşkanı olarak seçimle gelen hükûmetle çatışmadan çalışmayı tercih etti. Demirel iktidarıyla kurduğu uyum, 1966-1971 döneminde ordu ile Adalet Partisi arasındaki gerilimin düşük tutulmasını sağladı. Buna karşılık 12 Mart 1971'de muhtırayı kabul ederek partiler üstü hükûmetlerin kurulmasına aracılık etmesi ve 1971 Anayasa değişikliklerini imzalaması, dönemin en çok tartışılan kararları arasındadır.

Dış politikada Sovyetler Birliği'ne yaptığı 1969 ziyareti, Soğuk Savaş'ın ortasında Türkiye'nin komşusuyla ilişkilerini normalleştirmesinin sembolü olarak anılır. Bu ziyaret, sonraki yıllarda ekonomik işbirliğine dönüşen bir sürecin başlangıcı sayılır.

1973'te görev süresinin uzatılması teklifine karşı çıkmamış, ancak Anayasa değişikliği gereken çoğunluğu bulamamıştı. Süresi dolduğunda görevi bırakması, cumhurbaşkanlığının süresinin Anayasa ile sınırlı olduğu ilkesinin yerleşmesine katkı yaptı.

Türkiye'de çok sayıda okul, cadde ve bulvara adı verilmiştir. Trabzon'un Çaykara ilçesinde memleketinin yetiştirdiği devlet adamı olarak anılır.

Sunay hakkındaki başlıca kaynaklar, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı'nın resmî biyografisi, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'ndeki madde ve dönemin basınıdır. Resmî biyografi, doğum yeri konusunda Cumhurbaşkanlığı Arşivi'ndeki nüfus cüzdanı suretini esas aldığını açıkça belirtir; bu not, kaynaklar arasındaki Erzurum ve Trabzon farkının nedenini açıklar.

Akademik çalışmalar daha çok Genelkurmay Başkanlığı dönemine ve 1966 seçimine odaklanır. 27 Mayıs sonrasında ordu içindeki iktidar mücadelesi, Talat Aydemir girişimleri ve Sunay Mektubu, siyasi tarih araştırmalarında sık işlenen konulardır. 1973 cumhurbaşkanı seçimi krizi de 12 Mart dönemi çalışmalarının parçası olarak incelenir.

Sunay anı yazmadı. Kendi kaleminden çıkmış bir eser bulunmadığı için biyografisi, resmî kayıtlar, Meclis tutanakları ve gazete arşivlerine dayanır. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin yasama yılı açılış konuşmalarını derleyen yayını, Gürsel, Sunay ve Korutürk'ün dönemin anayasa hükümleri gereği açılış konuşması yapmadığını kaydeder.

1967 Amerika Birleşik Devletleri ziyaretine ait fotoğraflar ABD Kongre Kütüphanesi arşivinde, Sovyetler Birliği ziyaretine ait film kayıtları ise TRT ve dönemin haber filmleri arşivlerinde yer alır. Cumhurbaşkanlığı yemin töreninin görüntüleri Kültür ve Turizm Bakanlığı film arşivinde bulunur.

Her yıl 22 Mayıs'ta ölüm yıl dönümünde Devlet Mezarlığı'nda anılır. Çaykara ve Dernekpazarı Derneği gibi hemşehri kuruluşları da adını ilçenin tanınmış kişileri arasında yaşatır.

1966: Çin'de Kültür Devrimi başladı; Sovyet Başbakanı Kosigin Aralık ayında Türkiye'yi ziyaret etti.

1967: Orta Doğu'da Altı Gün Savaşı yaşandı; Yunanistan'da 21 Nisan'da askerî yönetim kuruldu.

1968: Paris'te Mayıs olayları yaşandı; Çekoslovakya'daki Prag Baharı Ağustos'ta Sovyet müdahalesiyle sona erdi.

1969: Apollo 11 ile insan ilk kez Ay'a ayak bastı; Batı Almanya'da Willy Brandt şansölye oldu.

1970: Mısır Cumhurbaşkanı Nasır öldü; Şili'de Salvador Allende seçildi.

1971: Bangladeş bağımsızlığını ilan etti; Çin Halk Cumhuriyeti Birleşmiş Milletler'e alındı.

1972: ABD Başkanı Nixon Çin'i ziyaret etti; Münih Olimpiyatları'nda İsrailli sporculara saldırı düzenlendi.

1973: Paris Anlaşması ile ABD Vietnam'dan çekilme sürecine girdi; Ekim'de Arap-İsrail Savaşı ve petrol krizi yaşandı.