Süleyman Demirel

Süleyman Demirel, 1 Kasım 1924 tarihinde Isparta'nın Atabey ilçesine bağlı İslamköy'de doğdu ve 17 Haziran 2015 tarihinde Ankara'da öldü. Türkiye Cumhuriyeti'nin dokuzuncu Cumhurbaşkanı'dır. İnşaat mühendisi olarak yetişti, otuz yaşında Devlet Su İşleri Genel Müdürü oldu ve 1964 yılında Adalet Partisi Genel Başkanlığı'na seçilerek siyasete girdi.

1965 seçimlerinde partisini tek başına iktidara taşıdı ve 27 Ekim 1965 tarihinde ilk hükûmetini kurdu. Siyasi hayatı boyunca yedi kez hükûmet kurdu; bu, çok partili dönemde bir başbakan için ulaşılmış en yüksek sayıdır. Başbakanlığı 12 Mart 1971 Muhtırası ve 12 Eylül 1980 askerî müdahalesiyle iki kez kesintiye uğradı. 1982 Anayasası ile on yıl siyaset yasağı getirildi; yasak, 6 Eylül 1987 halk oylamasıyla kaldırıldı. Doğru Yol Partisi Genel Başkanı olarak 1991 seçimlerini kazandı ve yedinci hükûmetini kurdu.

Turgut Özal'ın ölümünün ardından 16 Mayıs 1993 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Cumhurbaşkanı seçildi. Yedi yıllık görev süresi boyunca beş başbakanla çalıştı; 1994 ekonomik krizi, Gümrük Birliği, 28 Şubat 1997 Millî Güvenlik Kurulu kararları, 1999 Marmara depremi ve Avrupa Birliği adaylığı bu dönemin başlıca gelişmeleridir. 16 Mayıs 2000 tarihinde görevini Ahmet Necdet Sezer'e devretti. Eşi Nazmiye Demirel ile 1948 yılında evlendi; çocukları olmadı. Doğduğu köy İslamköy'de, adını taşıyan anıt mezarda yatmaktadır.

Süleyman Demirel 1 Kasım 1924 tarihinde Isparta'nın Atabey ilçesine bağlı İslamköy'de doğdu. Babası Hacı Yahya Demirel, annesi Ümmühan Demirel'dir. Aile, köyde tarım ve hayvancılıkla geçinen orta halli bir çiftçi ailesiydi.

Çocukluğu köyde geçti. Ailenin hayvanlarını gütmesi, ileriki yıllarda kendisine takılan Çoban Sülü lakabının kaynağı olarak anlatılır. Köy hayatının içinden gelmesi, siyasi kariyeri boyunca kırsal kesimle kurduğu bağın ve halk arasındaki imajının belirleyici unsurlarından biri oldu.

Kardeşleri arasında Şevket Demirel, Hacı Ali Demirel ve kız kardeşi Afife Ünlü bulunur. Şevket Demirel 1926 yılında Isparta'da doğdu, İstanbul Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi'ni bitirdi, Karayolları Genel Müdürlüğü'nde çalıştı ve sonra Isparta merkezli çimento ve orman ürünleri şirketlerini yöneten bir iş insanı oldu. Mayıs 2016'da İstanbul'da öldü ve İslamköy'deki aile kabristanına defnedildi. Hacı Ali Demirel Aralık 2014'te öldü ve yine İslamköy'e defnedildi.

Süleyman Demirel, 12 Mart 1948 tarihinde Nazmiye Şener ile evlendi. Nazmiye Demirel 3 Ocak 1927 tarihinde Isparta'da doğmuştu. Çift, altmış beş yıl süren evlilikleri boyunca birlikte yaşadı; çocukları olmadı. Nazmiye Demirel, eşinin cumhurbaşkanlığı döneminde 1993-2000 yılları arasında Çankaya Köşkü'nde kamusal görevler üstlendi. 27 Mayıs 2013 tarihinde Ankara'da öldü.

Ailenin bazı üyeleri iş hayatında yer aldı ve bu durum Demirel'in siyasi kariyeri boyunca zaman zaman siyasi tartışmalara konu oldu. Demirel'in kendisi bütün ömrünü Ankara'daki Güniz Sokak'taki evinde ve İslamköy ile bağını koruyarak geçirdi.

Demirel ilköğrenimini doğduğu köy İslamköy'de tamamladı. Ortaokul ve liseyi Isparta ve Afyon'da okudu. Köyden şehre eğitim için giden bir çiftçi çocuğu olması, dönemin Cumhuriyet eğitim politikasının tipik bir örneğidir.

Yükseköğrenim için İstanbul'a gitti ve İstanbul Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi'ne girdi. Şubat 1949'da bu fakülteden inşaat mühendisi olarak mezun oldu. Aynı üniversitenin Elektrik Mühendisliği Bölümü'nde okuyan ve 1950'de mezun olan Turgut Özal ile tanışıklığı bu yıllara dayanır.

Mezuniyetinin ardından 1949 yılında Elektrik İşleri Etüt İdaresi'nde göreve başladı. Aynı yıl sulama ve elektrik konularında araştırma yapmak üzere Amerika Birleşik Devletleri'ne gönderildi. Bu ilk ABD deneyimi, büyük baraj ve sulama projelerini yerinde görmesini sağladı.

1954 yılında Eisenhower Bursu ile ikinci kez ABD'ye gitti ve 1954-1955 yıllarında burada bulundu. Bu burs, genç yöneticileri ve uzmanları ABD'de mesleki gözlem ve inceleme yapmaları için destekleyen bir programdı. Demirel bu dönemde baraj mühendisliği ve su kaynakları yönetimi alanındaki bilgisini genişletti.

Eğitimi boyunca öne çıkan yönü, teknik bilgiyle idari yeteneği birleştirmesiydi. Otuz yaşında Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü'ne getirilmesi, bu iki yönün erken yaşta fark edilmesinin sonucudur. Sonraki yıllarda Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nde öğretim görevlisi olarak ders verdi.

Demirel'in kamu görevi 1949 yılında Elektrik İşleri Etüt İdaresi'nde başladı. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü'nün 1954 yılında kurulmasıyla bu kuruma geçti ve aynı yıl Barajlar Dairesi Başkanlığı'na getirildi. Türkiye'nin büyük baraj programı bu dönemde şekilleniyordu.

1955 yılında, otuz yaşında Devlet Su İşleri Genel Müdürü oldu. Genel müdürlüğü boyunca Seyhan, Sarıyar, Hirfanlı, Kemer ve Demirköprü gibi büyük barajların yapımı sürdü ve tamamlandı; sulama ve taşkın koruma projeleri yürütüldü.

Demirel bu dönemde Demokrat Parti hükûmetinin altyapı yatırımlarını yürüten teknokrat kadronun önde gelen isimlerinden biriydi. Başbakan Adnan Menderes ile yakın çalıştı. Baraj açılışları ve büyük şantiyeler, kamuoyunda adının duyulmasını sağladı.

27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinden sonra Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü'nden ayrıldı. Askerlik hizmetini yaptı; ardından 1960-1962 yıllarında serbest müşavir mühendis olarak çalıştı. Bu dönemde Amerikan mühendislik ve müteahhitlik firması Morrison Knudsen'in Türkiye temsilciliğini yürüttü. Boğaziçi Köprüsü'nün ilk projelerini hazırlayan bu firma ile ilişkisi, sonraki yıllarda muhaliflerince Morrison Süleyman lakabıyla anıldı.

Aynı yıllarda Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nde öğretim görevlisi olarak ders verdi. Devlet Su İşleri'ndeki deneyimi, siyasete girdikten sonra kalkınma ve altyapı vurgusunun temelini oluşturdu. Barajlar, yollar, fabrikalar ve enerji santralleri, başbakanlığı boyunca söyleminin merkezinde kaldı.

27 Mayıs 1960 sonrasında Demokrat Parti kapatılmıştı. Bu partinin tabanını toplamak amacıyla 11 Şubat 1961 tarihinde emekli Orgeneral Ragıp Gümüşpala'nın genel başkanlığında Adalet Partisi kuruldu. Demirel, 1962 yılında bu partinin Genel İdare Kurulu üyeliğine seçilerek siyasete girdi.

Gümüşpala'nın 1964 yılında ölümü üzerine parti yeni bir genel başkan aramaya başladı. 28 Kasım 1964 tarihinde toplanan büyük kongrede Demirel, kırk yaşında ve henüz milletvekili değilken Adalet Partisi Genel Başkanı seçildi. Askerî kökenli bir liderin yerine sivil bir mühendisin seçilmesi, partinin yönünü belirleyen bir tercihti.

Şubat 1965'te İsmet İnönü hükûmetinin bütçesi Meclis'te reddedildi. Ardından Suat Hayri Ürgüplü başkanlığında kurulan koalisyon hükûmetinde Demirel, Başbakan Yardımcısı ve Devlet Bakanı olarak görev aldı. Bu hükûmet Şubat-Ekim 1965 arasında görev yaptı.

10 Ekim 1965 tarihinde yapılan genel seçimde Adalet Partisi oyların yüzde 52,87'sini aldı ve 450 sandalyeli Meclis'te 240 milletvekili kazandı. Cumhuriyet Halk Partisi yüzde 28,75 ile 134 milletvekilinde kaldı. Nispi temsil sistemine rağmen tek başına salt çoğunluk elde edilmişti. Demirel, Isparta milletvekili olarak ilk kez Meclis'e girdi.

27 Ekim 1965 tarihinde 30. Hükûmet'i kurdu ve Türkiye Cumhuriyeti'nin on ikinci Başbakanı oldu. Kırk bir yaşında başbakanlığa gelmesi, dönem için dikkat çekici bir gençlikti. Adalet Partisi'nin bu zaferi, 1950'lerin Demokrat Parti seçmeninin yeniden bir çatı altında toplandığını gösterdi ve Demirel'i sonraki otuz yıl boyunca merkez sağın lideri konumuna taşıdı.

Demirel'in 1965-1971 arasındaki ilk başbakanlık dönemi, planlı kalkınma ve büyük altyapı yatırımlarıyla anılır. İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı uygulandı; Keban Barajı'nın inşaatı 1966 yılında başladı, Boğaziçi Köprüsü'nün temeli 20 Şubat 1970 tarihinde atıldı, sanayi tesisleri ve karayolları programı sürdürüldü. Ekonomi bu yıllarda yüksek büyüme oranları kaydetti.

12 Ekim 1969 tarihinde yapılan genel seçimde Adalet Partisi oyların yüzde 46,53'ünü aldı ve 256 milletvekili ile Meclis çoğunluğunu korudu. Demirel 3 Kasım 1969 tarihinde 31. Hükûmet'i kurdu. Ancak parti içinde muhalefet büyüdü; Şubat 1970'te bütçenin reddedilmesi üzerine hükûmet düştü ve Demirel 6 Mart 1970 tarihinde 32. Hükûmet'i kurdu. Partiden ayrılan milletvekilleri Demokratik Parti'yi kurdu.

1968'den itibaren öğrenci hareketleri, işçi eylemleri ve siyasi şiddet olayları arttı. 8 Kasım 1968 tarihinde Adalet Partisi Ankara İl Kongresi'nde sokak gösterileri hakkında söylediği "Yollar yürümekle aşınmaz" sözü bu döneme aittir. 15-16 Haziran 1970 işçi olayları ve üniversitelerdeki çatışmalar, hükûmet ile ordu arasındaki ilişkiyi gerginleştirdi.

12 Mart 1971 tarihinde Genelkurmay Başkanı Orgeneral Memduh Tağmaç ile kuvvet komutanları Orgeneral Faruk Gürler, Orgeneral Muhsin Batur ve Oramiral Celal Eyiceoğlu imzalı bir muhtıra Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay'a verildi ve radyodan okundu. Muhtıra, hükûmetin ülkeyi anarşiye sürüklediğini ve reformları gerçekleştiremediğini ileri sürüyordu. Demirel aynı gün istifa etti.

26 Mart 1971 tarihinde Cumhuriyet Halk Partisi'nden ayrılan Nihat Erim başkanlığında, Meclis dışından teknokratların ağırlıkta olduğu bir hükûmet kuruldu. Adalet Partisi bu hükûmete dışarıdan destek verdi. 1971 ve 1973 yıllarında 1961 Anayasası'nda kapsamlı değişiklikler yapıldı. Demirel, muhtıra sonrasında parti genel başkanlığını korudu ve 14 Ekim 1973 seçimlerinde Adalet Partisi yüzde 29,82 oy ve 149 milletvekili ile ikinci parti oldu.

1973 seçimlerinden sonra Cumhuriyet Halk Partisi ile Millî Selamet Partisi koalisyonu kuruldu; bu hükûmet 1974 yılı sonunda dağıldı. Uzun süren hükûmet krizinin ardından Demirel, 31 Mart 1975 tarihinde Adalet Partisi, Millî Selamet Partisi, Milliyetçi Hareket Partisi ve Cumhuriyetçi Güven Partisi'nden oluşan koalisyonu kurdu. Birinci Milliyetçi Cephe adıyla anılan 39. Hükûmet, 21 Haziran 1977 tarihine kadar görev yaptı.

5 Haziran 1977 tarihinde yapılan genel seçimde Cumhuriyet Halk Partisi yüzde 41,38 oy ve 213 milletvekili ile birinci oldu; Adalet Partisi yüzde 36,88 oy ve 189 milletvekili kazandı. Hiçbir parti tek başına çoğunluğu sağlayamadı. Bülent Ecevit'in kurduğu azınlık hükûmeti güvenoyu alamadı.

Demirel 21 Temmuz 1977 tarihinde Adalet Partisi, Millî Selamet Partisi ve Milliyetçi Hareket Partisi ile İkinci Milliyetçi Cephe olarak anılan 41. Hükûmet'i kurdu. Bu hükûmet, Adalet Partisi'nden ayrılan on bir milletvekilinin desteğini Cumhuriyet Halk Partisi'ne vermesiyle Aralık 1977 sonunda güvensizlik oyuyla düştü ve 5 Ocak 1978 tarihinde görevi sona erdi.

Bu yıllar Türkiye'de siyasi şiddetin tırmandığı, ekonominin döviz darboğazına girdiği ve petrol krizinin etkilerinin ağır biçimde hissedildiği bir dönemdi. Demirel'in döviz sıkıntısını anlatan "70 sente muhtacız" sözü bu döneme aittir. Aralık 1978'de Kahramanmaraş'ta yaşanan olayların ardından on üç ilde sıkıyönetim ilan edildi.

Milliyetçi Cephe hükûmetleri, sağ partilerin Cumhuriyet Halk Partisi'nin iktidara gelmesini önlemek amacıyla bir araya gelmesi olarak tanımlanır. Bu dönem, Demirel'in siyasi kariyerinde koalisyon yönetimi deneyiminin en yoğun olduğu yıllardır ve 1970'li yılların siyasi kutuplaşmasının simgesi olarak anılır.

Ocak 1978'de kurulan Ecevit hükûmeti, 14 Ekim 1979 ara seçimlerinde Cumhuriyet Halk Partisi'nin ağır oy kaybına uğraması üzerine istifa etti. Demirel, 12 Kasım 1979 tarihinde Millî Selamet Partisi ve Milliyetçi Hareket Partisi'nin dışarıdan desteğiyle Adalet Partisi azınlık hükûmetini, 43. Hükûmet'i kurdu. Bu, altıncı başbakanlığıydı.

Hükûmetin ilk işi ekonomiyi toparlamak oldu. Demirel, Turgut Özal'ı 3 Aralık 1979 tarihinde Başbakanlık Müsteşarlığı'na atadı ve ekonomi yönetimini ona bıraktı. 24 Ocak 1980 tarihinde açıklanan istikrar programıyla Türk lirası yüzde 32,7 devalüe edildi, günlük kur uygulamasına geçildi, sübvansiyonlar daraltıldı ve ihracata dayalı büyüme modeli benimsendi. 24 Ocak Kararları olarak anılan bu program, Türkiye ekonomisinin dönüm noktalarından biri sayılır.

Aynı dönemde siyasi şiddet en yüksek düzeyine ulaştı. Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk'ün görev süresi Nisan 1980'de doldu, Meclis aylarca süren oylamalarda yeni cumhurbaşkanını seçemedi. Hükûmet ile muhalefet arasında uzlaşma sağlanamadı.

12 Eylül 1980 tarihinde Türk Silahlı Kuvvetleri, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren başkanlığındaki Millî Güvenlik Konseyi eliyle yönetime el koydu. Hükûmet görevden uzaklaştırıldı, Meclis feshedildi, siyasi partilerin faaliyetleri durduruldu. Demirel ve Ecevit, Gelibolu'daki Hamzakoy'da yaklaşık bir ay gözetim altında tutuldu.

Adalet Partisi, diğer partilerle birlikte 16 Ekim 1981 tarihinde kapatıldı. Demirel'in 1964'ten beri sürdürdüğü genel başkanlık böylece sona erdi. 7 Kasım 1982 tarihinde halk oylamasıyla kabul edilen Anayasa'nın geçici 4. maddesi, eski parti liderlerine on yıl siyaset yasağı getirdi; Demirel bu yasak kapsamına alındı.

1983 yılında siyasi partilerin yeniden kurulmasına izin verildi. Demirel'e yakın isimler 20 Mayıs 1983 tarihinde Büyük Türkiye Partisi'ni kurdu; ancak Millî Güvenlik Konseyi, partiyi kapatılan Adalet Partisi'nin devamı sayarak 31 Mayıs 1983 tarihinde kapattı. Parti yalnızca on bir gün yaşadı.

Konsey, siyaset yasağını çiğnediği gerekçesiyle Demirel ile birlikte Hüsamettin Cindoruk, Mehmet Gölhan ve İhsan Sabri Çağlayangil gibi isimleri 2 Haziran 1983 tarihinden 1 Ekim 1983 tarihine kadar Çanakkale'nin Lapseki ilçesindeki Zincirbozan askerî tesisinde zorunlu ikamete tabi tuttu. Bu dört aylık dönem, Demirel'in siyasi hayatındaki ikinci gözetim dönemiydi.

Aynı gelenekten gelen siyasetçiler 23 Haziran 1983 tarihinde Doğru Yol Partisi'ni kurdu. Parti, Millî Güvenlik Konseyi'nin vetosu sebebiyle 6 Kasım 1983 seçimlerine katılamadı. Demirel yasaklı olduğu için resmî bir görev alamıyor, ancak partinin fiilî lideri olarak görülüyordu. Güniz Sokak'taki evi, bu yıllarda merkez sağ siyasetin uğrak yeri haline geldi.

Siyasi yasakların kaldırılması için yapılan anayasa değişikliği 6 Eylül 1987 tarihinde halk oylamasına sunuldu. Yasak, Demirel'in yanı sıra Bülent Ecevit, Necmettin Erbakan ve Alparslan Türkeş'i de kapsıyordu. Anavatan Partisi hükûmeti yasakların sürmesini savundu; yasaklı liderlerin partileri kaldırılmasını istedi.

Oylamada evet oyları yüzde 50,16, hayır oyları yüzde 49,84 çıktı; katılım yüzde 93,64 oldu. Yaklaşık 75 bin oyluk farkla yasaklar kalktı. Demirel, 24 Eylül 1987 tarihinde toplanan kongrede Doğru Yol Partisi Genel Başkanlığı'na seçildi ve yedi yıl aradan sonra aktif siyasete resmen döndü.

29 Kasım 1987 tarihinde yapılan erken genel seçimde Doğru Yol Partisi yüzde 19,14 oy ve 59 milletvekili ile üçüncü parti oldu. Demirel, Isparta milletvekili olarak yeniden Meclis'e girdi ve ana muhalefetin iki liderinden biri olarak Anavatan Partisi hükûmetine karşı muhalefet yürüttü.

Demirel'in muhalefet yılları, Anavatan Partisi'nin oy kaybettiği bir döneme denk geldi. 26 Mart 1989 yerel seçimlerinde Doğru Yol Partisi yüzde 25,13 oyla ikinci parti oldu. Ekim 1989'daki cumhurbaşkanlığı seçiminde Demirel'in partisi, Sosyaldemokrat Halkçı Parti ile birlikte oylamaları boykot etti ve Turgut Özal'ın seçilmesinin meşruiyetini sorguladı. Bu tutum, Demirel ile Özal arasındaki uzun süreli siyasi rekabetin yeni bir aşamasıydı.

20 Ekim 1991 tarihinde yapılan genel seçimde Doğru Yol Partisi oyların yüzde 27,03'ünü alarak 178 milletvekili ile birinci parti oldu. Anavatan Partisi yüzde 24,01 ile 115, Sosyaldemokrat Halkçı Parti yüzde 20,75 ile 88 milletvekili kazandı. Demirel, Erdal İnönü'nün genel başkanı olduğu Sosyaldemokrat Halkçı Parti ile koalisyon kurdu. 49. Hükûmet 20 Kasım 1991 tarihinde göreve başladı; İnönü Başbakan Yardımcısı oldu. Bu, Demirel'in yedinci ve son başbakanlığıydı.

Hükûmet programında demokratikleşme, şeffaflık ve ekonomik istikrar vaatleri öne çıktı. Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan Türk cumhuriyetleriyle ilişkiler hızla geliştirildi. Demirel, Şubat 1992'de Adriyatik'ten Çin Seddi'ne uzanan bir Türk dünyasının doğduğunu söyledi; bu ifade dönemin dış politika vizyonunun özeti oldu. 1992 ilkbaharında Türk cumhuriyetlerine kapsamlı bir gezi yaptı.

Rusya Federasyonu ile ilişkiler yeni bir hukuki zemine oturtuldu. Demirel'in Moskova ziyaretinde, 25 Mayıs 1992 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti ile Rusya Federasyonu Arasındaki İlişkilerin Esasları Hakkında Antlaşma imzalandı. Aynı dönemde Bakü petrolünün Türkiye üzerinden Akdeniz'e taşınması fikri, Demirel tarafından ilk kez gündeme getirildi; bu fikir sonraki yıllarda Bakü-Tiflis-Ceyhan Boru Hattı'na dönüştü.

Cumhurbaşkanı Özal ile Başbakan Demirel arasındaki ilişki, cumhurbaşkanının yetkilerini kullanma biçimi üzerinden gergin seyretti. Özal'ın 17 Nisan 1993 tarihinde ölümü, bu dengeyi ve Demirel'in siyasi hayatını beklenmedik biçimde değiştirdi.

Turgut Özal'ın 17 Nisan 1993 tarihinde ölümü üzerine Cumhurbaşkanlığı boşaldı. Anayasa gereği yeni cumhurbaşkanının Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından seçilmesi gerekiyordu. Başbakan Demirel, koalisyon ortağının da desteğiyle Doğru Yol Partisi'nin adayı oldu.

Seçime dört aday katıldı: Doğru Yol Partisi'nden Süleyman Demirel, Anavatan Partisi'nden Kâmran İnan, Refah Partisi'nden Lütfi Doğan ve Cumhuriyet Halk Partisi'nden İsmail Cem. 450 üyeli Meclis'te ilk iki turda üçte iki çoğunluk, yani 300 oy; üçüncü turda salt çoğunluk, yani 226 oy gerekiyordu.

8 Mayıs 1993 tarihindeki ilk turda Demirel 234, İnan 95, Doğan 46, Cem 25 oy aldı. 12 Mayıs 1993 tarihindeki ikinci turda Demirel 235, İnan 95, Doğan 49, Cem 25 oy aldı. İki turda da üçte iki çoğunluğa ulaşılamadı.

16 Mayıs 1993 tarihinde yapılan üçüncü turda Süleyman Demirel 244 oy alarak Türkiye Cumhuriyeti'nin dokuzuncu Cumhurbaşkanı seçildi. Kâmran İnan 94, Lütfi Doğan 47, İsmail Cem 27 oy aldı. Demirel aynı gün Meclis'te yemin ederek göreve başladı; başbakanlık görevi sona erdi.

Demirel'in cumhurbaşkanı seçilmesi, Doğru Yol Partisi'nde genel başkanlık yarışını başlattı. 13 Haziran 1993 tarihinde toplanan kongrede Tansu Çiller genel başkan seçildi ve 25 Haziran 1993 tarihinde 50. Hükûmet'i kurdu. Çiller, Türkiye'nin ilk kadın başbakanı oldu.

Demirel, Celal Bayar, İsmet İnönü ve Turgut Özal'dan sonra hem başbakanlık hem cumhurbaşkanlığı yapan dördüncü kişi oldu. Otuz yıla yakın parti liderliğinin ardından tarafsız cumhurbaşkanlığı makamına geçmesi, siyasi kariyerinin son evresini başlattı. Yemin töreninde Anayasa'ya bağlılık ve devletin bütünlüğü vurgusu öne çıktı.

Demirel'in yedi yıllık cumhurbaşkanlığı, sık hükûmet değişikliklerinin yaşandığı bir döneme denk geldi. Beş başbakanla çalıştı ve hükûmet kurma görevini altı kez verdi.

Göreve başladıktan kısa süre sonra, 2 Temmuz 1993 tarihinde Sivas'ta Pir Sultan Abdal etkinlikleri sırasında Madımak Oteli'nin yakılması sonucu otelde bulunan 33 konuk ile iki otel çalışanı hayatını kaybetti. Olay, dönemin en ağır toplumsal yaralarından biri oldu.

1994 yılı ekonomik krizle başladı; 5 Nisan 1994 Kararları ile kapsamlı bir istikrar programı açıklandı. 24 Aralık 1995 genel seçiminde Refah Partisi yüzde 21,38 ile birinci, Anavatan Partisi yüzde 19,65 ve Doğru Yol Partisi yüzde 19,18 ile ikinci ve üçüncü oldu. Meclis 550 üyeye çıkmıştı. Mart 1996'da Mesut Yılmaz başkanlığında Anavatan Partisi ile Doğru Yol Partisi koalisyonu kuruldu; bu hükûmet Haziran 1996'da dağıldı. 28 Haziran 1996 tarihinde Necmettin Erbakan başkanlığında Refah Partisi ile Doğru Yol Partisi koalisyonu, 54. Hükûmet göreve başladı.

Millî Güvenlik Kurulu, 28 Şubat 1997 tarihli toplantısında laiklik ilkesinin korunmasına ilişkin 18 maddelik kararlar aldı; sekiz yıllık kesintisiz zorunlu eğitim bu kararlar arasındaydı. Kararların uygulanması hükûmet ile devlet kurumları arasında gerginliğe yol açtı. Erbakan 18 Haziran 1997 tarihinde başbakanlıktan istifa etti. Demirel, hükûmeti kurma görevini koalisyonun beklediği gibi Tansu Çiller'e değil, Anavatan Partisi Genel Başkanı Mesut Yılmaz'a verdi. 30 Haziran 1997 tarihinde Anavatan Partisi, Demokratik Sol Parti ve Demokrat Türkiye Partisi'nden oluşan 55. Hükûmet kuruldu.

Yılmaz hükûmeti 25 Kasım 1998 tarihinde gensoruyla düşürüldü. Demirel görevi Bülent Ecevit'e verdi; 11 Ocak 1999 tarihinde kurulan azınlık hükûmeti ülkeyi seçime götürdü. 18 Nisan 1999 seçiminde Demokratik Sol Parti yüzde 22,19 ile birinci, Milliyetçi Hareket Partisi yüzde 17,98 ile ikinci oldu. 28 Mayıs 1999 tarihinde Demokratik Sol Parti, Milliyetçi Hareket Partisi ve Anavatan Partisi koalisyonu, 57. Hükûmet göreve başladı ve Demirel'in görev süresinin sonuna kadar iktidarda kaldı.

Demirel'in cumhurbaşkanlığı döneminde ekonomi, yüksek enflasyon ve kamu açıklarıyla mücadele etti. 1994 yılının başında döviz piyasasında yaşanan çalkantı ağır bir krize dönüştü. Çiller hükûmeti 5 Nisan 1994 tarihinde istikrar programını açıkladı: Türk lirası devalüe edildi, kamu harcamaları kısıldı, kamuya personel alımı donduruldu ve özelleştirme programı hızlandırıldı. Kriz, 1994 yılında ekonominin daralmasına yol açtı; toparlanma 1995'te başladı.

Özelleştirme bu yıllarda hız kazandı. Kamu iktisadi teşebbüslerinin satışı ve halka arzı, hukuki tartışmalar ve Anayasa Mahkemesi kararlarıyla şekillendi. Bankacılık sektöründe yaşanan sorunlar, 1990'lı yılların sonunda bazı bankaların Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'na devriyle sonuçlandı.

Avrupa ile ilişkilerde en önemli adım Gümrük Birliği oldu. Türkiye ile Avrupa Topluluğu Ortaklık Konseyi 6 Mart 1995 tarihinde Gümrük Birliği kararını aldı; Avrupa Parlamentosu kararı 13 Aralık 1995 tarihinde onayladı ve Gümrük Birliği 1996 yılı başında yürürlüğe girdi. Sanayi ürünlerinde gümrük vergileri karşılıklı olarak kaldırıldı; Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki ticaret hacmi sonraki yıllarda hızla büyüdü.

Aralık 1997'de Lüksemburg'da toplanan Avrupa Birliği zirvesi, Türkiye'yi aday ülkeler arasında saymadı. Türkiye bunun üzerine Avrupa Birliği ile siyasi diyaloğu askıya aldı. İki yıl sonra 10-11 Aralık 1999 tarihlerinde toplanan Helsinki Zirvesi'nde Türkiye resmen aday ülke olarak kabul edildi. Bu karar, Demirel'in cumhurbaşkanlığının son döneminde alınan en önemli dış politika sonuçlarından biriydi.

1999 yılında Uluslararası Para Fonu ile enflasyonu düşürmeyi hedefleyen üç yıllık bir istikrar programı üzerinde anlaşıldı. Program, Demirel'in görevden ayrılmasından sonra 2000 ve 2001 yıllarında yaşanan iki krizle sonuçlandı; ancak bu gelişmeler halefinin dönemine aittir.

Demirel, cumhurbaşkanı olarak dış politikada aktif bir rol oynadı. Başbakanlığında başlattığı Türk cumhuriyetleriyle yakınlaşma politikasını sürdürdü; Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan liderleriyle düzenli zirveler yapıldı. Azerbaycan Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev ile kurduğu yakın ilişki, iki ülke arasındaki stratejik ortaklığın temelini oluşturdu.

Enerji alanında Hazar petrolünün Türkiye üzerinden dünya pazarlarına taşınması hedefi, Demirel'in kişisel olarak sahiplendiği bir projeydi. 29 Ekim 1998 tarihinde Ankara'da Türkiye, Azerbaycan, Gürcistan, Kazakistan ve Özbekistan cumhurbaşkanları Bakü-Tiflis-Ceyhan Boru Hattı'nı destekleyen Ankara Deklarasyonu'nu imzaladı; ABD Enerji Bakanı törene tanık olarak katıldı. Hükûmetler arası anlaşma 18 Kasım 1999 tarihinde İstanbul'da imzalandı. Boru hattı 2006 yılında işletmeye alındı.

Yunanistan ile ilişkiler gergin seyretti. Aralık 1995'te başlayan ve Ocak 1996 sonunda tırmanan Kardak krizi, iki ülkeyi askerî çatışmanın eşiğine getirdi; kriz ABD'nin arabuluculuğuyla 31 Ocak 1996 tarihinde iki tarafın kayalıklardan çekilmesiyle sona erdi.

Suriye ile ilişkilerde 1998 sonbaharında kriz yaşandı. Türkiye, Suriye'nin PKK'ya ve örgütün lideri Abdullah Öcalan'a sağladığı desteğe son vermesini istedi; Demirel, Meclis'in açılış konuşmasında Suriye'yi açıkça uyardı. Öcalan 9 Ekim 1998 tarihinde Suriye'den ayrıldı ve 20 Ekim 1998 tarihinde iki ülke arasında Adana Mutabakatı imzalandı. Öcalan, 15 Şubat 1999 tarihinde Kenya'da yakalanarak Türkiye'ye getirildi.

Demirel, 18-19 Kasım 1999 tarihlerinde İstanbul'da toplanan Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı Zirvesi'ne ev sahipliği yaptı. Zirvede Avrupa Güvenlik Şartı kabul edildi ve Uyarlanmış Avrupa Konvansiyonel Kuvvetler Antlaşması otuz devlet tarafından imzalandı. Bu zirve, Türkiye'de düzenlenen en geniş katılımlı uluslararası toplantılardan biri oldu ve Demirel'in dış politikadaki ağırlığının bir göstergesi sayıldı.

Demirel'in cumhurbaşkanlığının son yılı, Cumhuriyet tarihinin en ağır doğal afetlerinden biriyle başladı. 17 Ağustos 1999 tarihinde saat 03.02'de merkez üssü Gölcük olan 7,4 büyüklüğünde bir deprem Marmara Bölgesi'ni vurdu. Kocaeli, Sakarya, Yalova, İstanbul, Bolu, Bursa ve Eskişehir'de ağır hasar oluştu. Resmî verilere göre 17 binden fazla kişi hayatını kaybetti; sonraki yıllarda yapılan Meclis araştırmasında bu sayı 18 binin üzerine çıkarıldı. Yaklaşık 97 bin bina yıkıldı ya da ağır hasar gördü.

Deprem, arama kurtarma kapasitesinin, yapı denetiminin ve afet yönetiminin yetersizliğini ortaya koydu. Elli iki ülkeden yardım ekipleri geldi. Yunanistan'ın gönderdiği yardım, iki ülke arasında deprem diplomasisi olarak anılan bir yakınlaşmayı başlattı; Türkiye de 7 Eylül 1999 Atina depreminde Yunanistan'a yardım gönderdi.

12 Kasım 1999 tarihinde saat 18.57'de Düzce merkezli 7,2 büyüklüğünde ikinci bir deprem oldu; resmî verilere göre 845 kişi hayatını kaybetti. İki deprem, kamu maliyesine ağır yük getirdi ve deprem vergisi adıyla anılan ek vergiler kondu.

Aynı yıl Türkiye'nin uluslararası konumunda iki önemli gelişme yaşandı. Kasım 1999'da İstanbul'da Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı Zirvesi toplandı, Aralık 1999'da Helsinki'de Türkiye Avrupa Birliği'ne aday ülke olarak kabul edildi.

Demirel'in yedi yıllık görev süresi 16 Mayıs 2000 tarihinde doluyordu. 1982 Anayasası'na göre bir kişi yalnızca bir kez cumhurbaşkanı seçilebiliyordu. Koalisyon hükûmeti, görev süresini beş yıla indirip iki kez seçilmeye imkân veren ve Demirel'in yeniden aday olmasını sağlayacak bir anayasa değişikliği önerisi hazırladı. Kamuoyunda beş artı beş formülü olarak anılan öneri, Nisan 2000'de Meclis'te gereken üçte iki çoğunluğa ulaşamadı ve düştü.

Bunun üzerine Meclis'teki beş parti, Anayasa Mahkemesi Başkanı Ahmet Necdet Sezer üzerinde uzlaştı. Sezer, 5 Mayıs 2000 tarihinde üçüncü turda 330 oyla onuncu Cumhurbaşkanı seçildi.

Demirel'in 16 Mayıs 1993 ile 16 Mayıs 2000 arasındaki cumhurbaşkanlığı döneminde beş başbakan görev yaptı ve sekiz hükûmet kuruldu.

Tansu Çiller, 13 Haziran 1993 tarihinde Doğru Yol Partisi Genel Başkanı seçildi ve 25 Haziran 1993 tarihinde Sosyaldemokrat Halkçı Parti ile koalisyon halinde 50. Hükûmet'i kurdu. Türkiye'nin ilk kadın başbakanıdır. Ekim 1995'te kurduğu azınlık hükûmeti güvenoyu alamadı; ardından Cumhuriyet Halk Partisi ile koalisyon halinde 52. Hükûmet'i kurarak ülkeyi 24 Aralık 1995 seçimine götürdü. Başbakanlığı 6 Mart 1996 tarihinde sona erdi.

Mesut Yılmaz, 6 Mart 1996 tarihinde Anavatan Partisi ile Doğru Yol Partisi koalisyonu olan 53. Hükûmet'i kurdu. Hükûmet, iki parti arasındaki anlaşmazlıklar sebebiyle 28 Haziran 1996 tarihinde sona erdi.

Necmettin Erbakan, 28 Haziran 1996 tarihinde Refah Partisi ile Doğru Yol Partisi koalisyonu olan 54. Hükûmet'i kurdu; Çiller Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı oldu. Erbakan, 28 Şubat 1997 Millî Güvenlik Kurulu kararlarının ardından gelişen süreçte 18 Haziran 1997 tarihinde istifa etti.

Mesut Yılmaz ikinci kez, 30 Haziran 1997 tarihinde Anavatan Partisi, Demokratik Sol Parti ve Demokrat Türkiye Partisi'nden oluşan 55. Hükûmet'i kurdu. Cumhuriyet Halk Partisi'nin dışarıdan desteğiyle çalışan bu hükûmet, 25 Kasım 1998 tarihinde gensoruyla düşürüldü; görevi 11 Ocak 1999 tarihine kadar sürdü.

Bülent Ecevit, 11 Ocak 1999 tarihinde Demokratik Sol Parti azınlık hükûmeti olan 56. Hükûmet'i kurdu ve ülkeyi 18 Nisan 1999 seçimine götürdü. Seçimden sonra 28 Mayıs 1999 tarihinde Demokratik Sol Parti, Milliyetçi Hareket Partisi ve Anavatan Partisi koalisyonu olan 57. Hükûmet'i kurdu. Bu hükûmet, Demirel'in görev süresinin bitiminden sonra da 18 Kasım 2002 tarihine kadar görevde kaldı.

Demirel, Anayasa'nın verdiği yetkiyle hükûmet kurma görevini verirken bazı tercihler yaptı; 1997'de görevi Çiller yerine Yılmaz'a vermesi bunların en çok tartışılanıdır. Cumhurbaşkanlığı boyunca hiçbir hükûmet tam dönem görev yapamadı.

Demirel, 16 Mayıs 2000 tarihinde yedi yıllık görev süresini tamamladı ve Cumhurbaşkanlığı'nı Ahmet Necdet Sezer'e devretti. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde yapılan devir teslim töreninin ardından Çankaya Köşkü'nden ayrılarak Ankara'daki Güniz Sokak'taki evine döndü.

Görevden ayrılan Demirel, aktif siyasete dönmedi ve herhangi bir partide görev almadı. Buna karşılık kamusal hayattan çekilmedi. Üniversitelerde konferanslar verdi, uluslararası toplantılara katıldı, gazete ve televizyon söyleşilerinde güncel gelişmeler hakkında görüş açıkladı. Yakın tarih üzerine anlattıkları, dönemin araştırmacıları için önemli bir sözlü kaynak oldu.

Demirel bu yıllarda demokrasi, laiklik ve hukuk devleti üzerine görüşlerini sık sık dile getirdi. Yarım asrı aşan siyasi hayatının deneyimiyle konuşması, farklı siyasi çevrelerce dinlenen bir ses olmasını sağladı. Güniz Sokak'taki evi, siyasetçilerin ve gazetecilerin ziyaret ettiği bir mekân olmayı sürdürdü.

Uluslararası alanda da tanınırlığını korudu. Cumhurbaşkanlığı döneminde geliştirdiği Kafkasya ve Orta Asya bağlantıları sebebiyle bölge ülkelerinde saygın bir isim olarak anıldı; Azerbaycan ve Türk cumhuriyetleri liderleri onunla ilişkilerini sürdürdü.

Özel hayatında bu yıllar kayıplarla geçti. Eşi Nazmiye Demirel, 2005 yılından itibaren Alzheimer hastalığı sebebiyle tedavi gördü ve 27 Mayıs 2013 tarihinde öldü. Kız kardeşi Afife Ünlü ve kardeşi Hacı Ali Demirel 2014 yılında hayatını kaybetti.

Demirel'in sağlığı son yıllarında zayıfladı ve zaman zaman hastanede tedavi gördü. Doksanıncı yaşını 1 Kasım 2014 tarihinde doldurdu. Hayatının son dönemine kadar Türk siyasetinin yaşayan hafızası olarak nitelendi.

Süleyman Demirel, 17 Haziran 2015 tarihinde Ankara'da, tedavi gördüğü Güven Hastanesi'nde öldü. Ölüm nedeni solunum yolu enfeksiyonu ve kalp yetmezliği olarak açıklandı. Doksan yaşındaydı. Ölümünün ardından 17-19 Haziran tarihlerinde ulusal yas ilan edildi.

Cenaze töreni 19 Haziran 2015 tarihinde Ankara'da başladı. Naaşı, yıllarca yaşadığı Güniz Sokak'taki evinin önünden alınarak Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne götürüldü. Meclis'te düzenlenen devlet töreninde Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Meclis Başkanı Cemil Çiçek, Başbakan Ahmet Davutoğlu, siyasi parti liderleri ve çok sayıda ülkenin temsilcisi hazır bulundu.

Devlet töreninin ardından cenaze namazı Kocatepe Camii'nde kılındı. Törene on binlerce kişi katıldı. Cenaze aynı gün uçakla Isparta'ya götürüldü ve doğduğu köy İslamköy'de, kendisi için ayrılan alana defnedildi.

İslamköy'deki mezar alanı sonraki yıllarda anıt mezar olarak düzenlendi ve 2019 yılında tamamlandı. Süleyman Demirel Anıt Mezarı, Isparta'nın ziyaret edilen yerlerinden biri oldu. Eşi Nazmiye Demirel de burada yatmaktadır.

Demirel, doğduğu köye defnedilen ikinci cumhurbaşkanıdır; kendisinden önce Celal Bayar 1986 yılında Bursa Gemlik'e bağlı Umurbey'e defnedilmişti. Ankara'daki Devlet Mezarlığı'nda Cemal Gürsel, Cevdet Sunay ve Fahri Korutürk yatmakta; Atatürk ve İsmet İnönü Anıtkabir'de, Turgut Özal İstanbul Topkapı'da bulunmaktadır.

Ölümü yurt içinde ve dışında geniş yankı buldu. Farklı siyasi görüşlerden liderler, yarım asırlık siyasi hayatını ve demokrasiye bağlılığını vurgulayan mesajlar yayımladı.

Süleyman Demirel, Türk siyasi tarihinde en uzun süre etkin kalan liderlerden biridir. 1964'te başlayan parti liderliği ve 1965'te başlayan başbakanlığı, 2000 yılında biten cumhurbaşkanlığına kadar otuz beş yılı aşan bir kamu hayatına yayıldı. Yedi kez hükûmet kurması, çok partili dönemde bir başbakan için ulaşılmış en yüksek sayıdır.

Siyasi mirası, merkez sağ geleneğin taşıyıcılığıyla anılır. Demokrat Parti'nin kapatılmasından sonra dağılan seçmeni Adalet Partisi çatısı altında topladı; 1980 sonrasında aynı geleneği Doğru Yol Partisi'nde sürdürdü. Kırsal kesimle kurduğu bağ, sade ve halk diliyle konuşması ve kalkınma vurgusu, bu geleneğin belirleyici özellikleri oldu.

İki askerî müdahaleyle görevinden uzaklaştırılıp her ikisinden sonra seçimle geri dönmesi, siyasi hayatının en çok vurgulanan yönüdür. Bu dayanıklılık, hem destekçileri hem eleştirmenleri tarafından kabul edilen bir özelliktir. Demokrasilerde çarelerin tükenmeyeceğine ilişkin sözü, bu tutumun özeti olarak anılır.

Altyapı ve kalkınma alanında Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü'nden başlayan baraj, sulama ve enerji vurgusu, başbakanlıklarında Keban Barajı, Boğaziçi Köprüsü ve büyük sanayi yatırımlarıyla sürdü. Cumhurbaşkanlığı döneminde Bakü-Tiflis-Ceyhan Boru Hattı için verilen destek, bu çizginin dış politikaya taşınmış hali sayılır.

Mirası eleştiriden uzak değildir. 1970'li yılların koalisyonları ve siyasi şiddet ortamı, ekonomik krizler, 1990'lı yılların hükûmet istikrarsızlığı ve cumhurbaşkanı olarak hükûmet kurma görevinin verilmesindeki tercihleri tartışılmıştır. Bu tartışmalar, Türk siyasetinin yarım asrına damga vurmuş bir ismin etkisinin doğal sonucudur.

Adı, 11 Temmuz 1992 tarihinde 3837 sayılı kanunla Isparta'da kurulan Süleyman Demirel Üniversitesi'ne, Isparta'daki havalimanına, çok sayıda bulvar, okul ve kültür merkezine verildi. İslamköy'deki anıt mezar ve çevresinde kurulan müze, hayatını ve dönemini belgelemektedir.

Süleyman Demirel hakkında yazılan kaynaklar, siyasi hayatının uzunluğuyla orantılı olarak geniştir. Gazeteciler tarafından hazırlanan biyografiler, uzun söyleşilere dayanan nehir söyleşi kitapları ve dönem tanıklarının hatıratları başlıca kaynaklardır. Kendi anlattıklarına dayanan çok ciltli söyleşi kitapları, Cumhuriyet tarihinin 1950'lerden 2000'lere uzanan dönemine ilişkin birinci elden bir kaynak niteliği taşır.

Akademik alanda Adalet Partisi ve merkez sağ siyaset, 12 Mart ve 12 Eylül süreçleri, Milliyetçi Cephe hükûmetleri, 1987 halk oylaması ve 1990'lı yılların koalisyon dönemi üzerine çok sayıda tez, makale ve kitap yayımlandı. Demirel'in liderlik tarzı, söylemi ve seçmenle ilişkisi siyaset bilimi çalışmalarının konusu oldu. Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Cumhurbaşkanlığı'nın resmî yayınlarında biyografisi yer alır.

Basında Demirel'in sözleri ayrı bir yer tutar. Yollar yürümekle aşınmaz, dün dündür bugün bugündür, demokrasilerde çareler tükenmez gibi ifadeleri Türk siyasi dilinin kalıcı deyimleri haline geldi. Fötr şapkası, siyasi kimliğinin görsel simgesi olarak karikatürlerde ve haberlerde kullanıldı.

Görsel medyada Demirel dönemi belgesellere ve arşiv programlarına konu oldu. 1965 seçim zaferi, 12 Mart ve 12 Eylül günlerine ait görüntüler, 1987 halk oylaması kampanyası ve 1993 cumhurbaşkanlığı seçimi en sık kullanılan kayıtlardır.

Anma törenleri her yıl 17 Haziran'da İslamköy'deki anıt mezarda ve Ankara'da düzenlenir. Süleyman Demirel Üniversitesi, adını taşıdığı kişiyi anma etkinlikleri ve sempozyumlarla yaşatır. İslamköy'deki müze, kişisel eşyalarını, belgelerini ve fotoğraflarını sergiler.

Hakkındaki değerlendirmeler siyasi tutumlara göre farklılaşmakla birlikte, Türkiye'nin çok partili hayatının yarım asrını biçimlendiren isimlerden biri olduğu konusunda geniş bir mutabakat vardır.

1993: İsrail ile Filistin Kurtuluş Örgütü arasında 13 Eylül 1993 tarihinde Oslo Anlaşması imzalandı.

1993: Maastricht Antlaşması 1 Kasım 1993 tarihinde yürürlüğe girdi; Avrupa Birliği kuruldu.

1994: Güney Afrika'da ilk çok ırklı seçimin ardından Nelson Mandela 10 Mayıs 1994 tarihinde devlet başkanı oldu.

1995: Bosna Savaşı'nı sona erdiren Dayton Anlaşması Kasım 1995'te parafe edildi, 14 Aralık 1995'te Paris'te imzalandı.

1997: Hong Kong 1 Temmuz 1997 tarihinde İngiltere'den Çin'e devredildi.

1999: Avrupa ortak para birimi euro 1 Ocak 1999 tarihinde kaydi para olarak yürürlüğe girdi.

1999: NATO, Kosova krizi sebebiyle 24 Mart 1999 tarihinde Yugoslavya'ya karşı hava harekâtı başlattı.

1999: Rusya Devlet Başkanı Boris Yeltsin 31 Aralık 1999 tarihinde istifa etti; yerine Vladimir Putin vekâleten geçti.