Cemal Gürsel

Cemal Gürsel, 1895 yılında Erzurum'un Hınıs ilçesinde doğdu ve 14 Eylül 1966 tarihinde Ankara'da öldü. Türkiye Cumhuriyeti'nin dördüncü Cumhurbaşkanıdır. Kırk beş yıl süren askerlik hayatında Çanakkale, Filistin ve Kurtuluş Savaşı cephelerinde bulundu, 1957 yılında orgeneral oldu ve 1958 yılında Kara Kuvvetleri Komutanlığına atandı.

27 Mayıs 1960 tarihinde Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koyduğunda Millî Birlik Komitesi Başkanlığına getirildi; Devlet Başkanı, Başbakan ve Millî Savunma Bakanı yetkilerini üstlendi. Bu dönemde yeni anayasa hazırlandı, 9 Temmuz 1961 tarihinde halkoylamasıyla kabul edildi ve 15 Ekim 1961 tarihinde genel seçim yapıldı. Yeni Türkiye Büyük Millet Meclisi 26 Ekim 1961 tarihinde Gürsel'i Cumhurbaşkanı seçti.

Cumhurbaşkanlığı döneminde koalisyon hükûmetleri kuruldu, Anayasa Mahkemesi çalışmaya başladı, Avrupa Ekonomik Topluluğu ile Ankara Anlaşması imzalandı ve Kıbrıs bunalımı yaşandı. 1966 yılının başında ağırlaşan hastalığı sebebiyle görevini sürdüremeyecek duruma geldi; Türkiye Büyük Millet Meclisi 28 Mart 1966 tarihinde görevine son verdi. Aynı yıl öldü ve Anıtkabir'e defnedildi; naaşı 1988 yılında Devlet Mezarlığı'na nakledildi.

Cemal Gürsel 1895 yılında Erzurum'un Hınıs ilçesinde doğdu. Doğum günü kaynaklarda farklı verilir; bazı kaynaklara göre 10 Haziran, bazılarına göre 13 Ekim 1895'tir. Resmî biyografide yalnızca yıl ve Erzurum kaydı yer alır.

Babası Osmanlı ordusunda subay olan Abidin Bey'dir. Asker bir ailenin beş çocuğundan ikincisi olarak büyüdü. Babasının görev yerleri sebebiyle çocukluğu Anadolu'nun farklı şehirlerinde geçti; ilköğrenimini Ordu ilinde tamamladı.

27 Ocak 1927 tarihinde Melahat Hanım ile evlendi. Melahat Gürsel 1899 yılında doğdu, 1974 yılında İzmir'de öldü. Çiftin 1928 yılında doğan Özdemir adında bir oğlu oldu; Özdemir Gürsel 1995 yılında öldü. Melahat Gürsel, eşinin Devlet Başkanlığı ve Cumhurbaşkanlığı döneminde 1960-1966 yılları arasında Çankaya Köşkü'nde yaşadı ve sade yaşayışıyla anıldı.

Askerî öğrencilik yıllarından itibaren arkadaşları arasında 'Ağa' lakabıyla anıldı; kamuoyunda da ömrünün sonuna kadar 'Cemal Ağa' olarak bilindi. Bu lakap, yakın çevresinin tarif ettiği babacan ve doğrudan konuşan kişiliğine bağlanır. Resmî yazışmalarda ve devlet törenlerinde ise Cemal Paşa olarak anıldı.

İlköğrenimini Ordu'da tamamladıktan sonra askerî öğrenci oldu. Orta öğrenimini Erzincan Askerî Rüştiyesi'nde yaptı, ardından İstanbul'daki Kuleli Askerî İdadisi'ne girdi. Kuleli'de son sınıf öğrencisiyken Birinci Dünya Savaşı başladı. Osmanlı Devleti savaşa Kasım 1914'te girdi.

Savaşın başlaması üzerine öğrenimine ara verdi ve 16 Ekim 1914 tarihinde 4. Kolordu'da subay olarak göreve başladı. Dönemin uygulamasına göre son sınıf askerî öğrenciler kısa bir hazırlık eğitimiyle cepheye gönderiliyordu. Gürsel topçu sınıfını seçti ve 1915 yılında teğmen oldu.

Harp Okulu eğitimini Kurtuluş Savaşı'ndan sonra tamamladı. Bir yıl Kara Harp Okulu'nda okudu ve 1924 yılında mezun oldu. 1 Ekim 1926 tarihinde kurmay subay yetiştiren Harp Akademisi'ne girdi; 1 Eylül 1929 tarihinde bu okulu bitirerek kurmay subay oldu.

Kurmaylık eğitimi, sonraki yıllarda tümen, kolordu ve ordu kademelerinde komutanlık görevlerine getirilmesinin temelini oluşturdu. Askerî eğitiminin savaş sebebiyle bölünmüş olması, kuşağındaki birçok subayla ortak bir özelliktir: Çanakkale ve Kurtuluş Savaşı'nda savaşan bu subaylar Harp Okulu ve Harp Akademisi eğitimlerini barış döneminde tamamladı.

Aktif askerlik hayatına Çanakkale Cephesi'nde başladı. 1915-1917 yılları arasında topçu teğmeni olarak 1. Topçu Alayı'nın 1. Bataryası'nda görev yaptı. Anafartalar ve Seddülbahir bölgelerindeki muharebelerde bulundu.

1 Eylül 1917 tarihinde 41. Tümen Obüs Bataryası Komutanlığına atanarak Suriye ve Filistin Cephesi'ne gönderildi. Bu cephedeki muharebelerde batarya komutanı olarak görev aldı. Eylül 1918'de Gazze bölgesinde İngiliz kuvvetlerine esir düştü ve Mısır'daki esir kamplarında iki yıl kaldı.

6 Ekim 1920 tarihinde serbest bırakıldı ve İstanbul'a döndü. Kısa süre sonra Anadolu'ya geçerek Kurtuluş Savaşı'na katıldı. Batı Cephesi'ndeki muharebelerde topçu subayı olarak görev yaptı; İkinci İnönü, Kütahya-Eskişehir, Sakarya ve Büyük Taarruz muharebelerinde bulundu. Büyük Taarruz'da fiilen muharebede bulunması sebebiyle Harp Madalyası ve İstiklal Madalyası ile ödüllendirildi.

1 Eylül 1922 tarihinde yüzbaşı oldu. Kurtuluş Savaşı'nın sona ermesiyle birlikte sekiz yıl süren savaş dönemi kapandı; Gürsel bu dönemde Osmanlı ordusunun iki cephesinde ve Millî Mücadele'nin Batı Cephesi'nde görev yapmış, esaret yaşamış bir subay olarak barış dönemine girdi. Yirmi yedi yaşındaydı ve yedi yıldır kesintisiz cephede ya da esaretteydi.

Kurtuluş Savaşı'ndan sonra Harp Okulu ve Harp Akademisi eğitimlerini tamamladı. 1929 yılında kurmay subay oldu. Sonraki yıllarda çeşitli birlik komutanlıkları ve karargâh görevlerinde bulundu. 1931 yılında binbaşı, 1936 yılında yarbay, 1940 yılında albay rütbelerine yükseldi.

İkinci Dünya Savaşı yıllarını albay rütbesiyle Türkiye içindeki görevlerde geçirdi. 30 Ağustos 1946 tarihinde tuğgeneral oldu ve tümen komutanlığı yaptı. Tümgeneral ve korgeneral rütbelerine yükselme tarihleri kaynaklarda farklı verilir; bu dönemde 12. Tümen, 18. Kolordu ve 2. Yurtiçi Bölge komutanlıklarında bulundu.

30 Ağustos 1957 tarihinde orgeneral oldu ve 7 Aralık 1957 tarihinde Erzurum'daki 3. Ordu'nun başına getirildi. Ağustos 1958'de Kara Kuvvetleri Komutanlığına atandı. Bu görev, kırk beş yıllık askerlik hayatının son kademesi oldu.

Kara Kuvvetleri Komutanı olduğu dönem, Demokrat Parti iktidarı ile muhalefet arasındaki gerginliğin arttığı yıllara denk geldi. Ordunun siyasetten uzak tutulması gerektiği görüşünü savunduğu, ancak ordu içindeki huzursuzluğun ve hükûmete yönelik tepkilerin farkında olduğu kaynaklarda belirtilir. Emeklilik yaşına yaklaşan komutan, 1960 baharında görevinin son aylarındaydı.

1960 yılının Nisan ayında Tahkikat Komisyonu'nun kurulması ve ardından Ankara ile İstanbul'da öğrenci gösterilerinin başlaması siyasi gerginliği artırdı. 2 Mayıs 1960 tarihinde Gürsel, Millî Savunma Bakanı Ethem Menderes ile görüşerek ordunun ve ülkenin durumuna ilişkin görüşlerini aktardı.

3 Mayıs 1960 tarihinde Millî Savunma Bakanı'na hitaben yazdığı mektupta hükûmete bir dizi öneri sundu. Mektupta Cumhurbaşkanı Celâl Bayar'ın istifa etmesi ve Cumhurbaşkanlığına Başbakan Adnan Menderes'in getirilmesi öneriliyordu; Gürsel, Menderes'in halkın çoğunluğu tarafından sevildiğini ve bu sevginin kırgınlıkları gidermek için kullanılması gerektiğini yazdı. Ayrıca sıkıyönetimin kaldırılması, tutuklu öğrencilerin serbest bırakılması ve basın üzerindeki kısıtlamaların gevşetilmesi gibi öneriler yer aldı.

Mektup, 27 Mayıs'tan sonra 12 Temmuz 1960 tarihinde Resmî Gazete'de yayımlandı; ancak Menderes'e ilişkin olumlu ifadeler yayımlanan metinden çıkarılmıştı. Orijinal metin ile yayımlanan metin arasındaki bu fark, sonraki yıllarda tarihçiler tarafından ortaya konuldu.

Aynı gün Gürsel, Silahlı Kuvvetler'in bütün kademelerine hitaben bir veda mektubu yazdı. Bu mektupta subaylara ordunun şerefini yüksek tutmalarını ve ne pahasına olursa olsun siyasetten uzak kalmalarını öğütledi. Mektubun ardından zorunlu izne ayrıldı ve İzmir'e gitti; emekliye sevk edilmesi bekleniyordu. 27 Mayıs 1960 sabahı İzmir'de izindeydi.

27 Mayıs 1960 tarihinde sabaha karşı Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu. Harekâtı albay ve daha alt rütbeli bir subay grubu gerçekleştirdi; radyodan okunan bildiride kardeş kavgasının önlenmesi ve en kısa sürede adil ve serbest seçim yapılması amaçları sayıldı. Hareketin başında kıdemli bir komutan bulunmuyordu.

Aynı gün Gürsel askerî uçakla İzmir'den Ankara'ya getirildi ve Millî Birlik Komitesi Başkanlığını üstlendi. Ordu içindeki kıdem düzeni ve Gürsel'in Kara Kuvvetleri Komutanı olarak tanınmış olması, bu tercihte belirleyici oldu. 27 Mayıs günü saat 16.00'da radyodan halka hitap etti. Ertesi gün yaptığı açıklamada seçimlerin üç ay içinde yapılacağını ve seçimlerden hemen sonra siyasi ve askerî hayattan çekileceğini söyledi; seçimler öngörülenden daha geç, Ekim 1961'de yapılabildi.

Millî Birlik Komitesi, 38 subaydan oluştu ve 13 Haziran 1960 tarihinde üye listesi açıklandı. Komite yasama ve yürütme yetkilerini elinde topladı; Türkiye Büyük Millet Meclisi feshedildi, siyasi parti faaliyetleri durduruldu. 28 Mayıs 1960 tarihinde Gürsel, Devlet Başkanı ve Hükûmet Başkanı yetkilerini üstlendi.

27 Mayıs günü öğleden sonra Gürsel, İstanbul ve Ankara üniversitelerinin hukuk fakültelerinden Sıddık Sami Onar başkanlığındaki bir öğretim üyesi heyetini kabul etti ve heyeti yeni anayasa taslağını hazırlamakla görevlendirdi.

Komite içinde yönetimin süresi konusunda görüş ayrılığı çıktı. 13 Kasım 1960 tarihinde, aralarında Alparslan Türkeş'in de bulunduğu 14 üye komiteden çıkarılarak yurt dışı görevlere gönderildi; bu grup 'On Dörtler' olarak anıldı. Komite kalan üyelerle çalışmayı sürdürdü.

Gürsel 30 Mayıs 1960 tarihinde hükûmetini kurdu ve programını Meclis binasında okuttu. Aynı gün Millî Savunma Bakanlığı görevini de üstlendi; bu görevi 9 Haziran 1960 tarihine kadar sürdürdü. Hükûmet programında 'İkinci Cumhuriyet' ifadesi kullanıldı ve yeni anayasanın Birleşmiş Milletler Antlaşması, İnsan Hakları Evrensel Bildirisi ve millî geleneklerden ilham alınarak hazırlanacağı belirtildi.

Bu dönemde tutuklu öğrenciler ve gazeteciler serbest bırakıldı, kapatılmış gazetelerin yeniden çıkması sağlandı. Ekonomide planlı kalkınma anlayışı benimsendi ve 1960 yılında Devlet Planlama Teşkilatı kuruldu.

27 Ekim 1960 tarihinde 147 üniversite öğretim üyesi görevden uzaklaştırıldı; bu karar akademik çevrelerde geniş tepki gördü ve öğretim üyelerinin büyük bölümü 1962 yılında görevlerine döndü. Aynı dönemde çok sayıda general ve subay emekliye sevk edildi.

5 Ocak 1961 tarihinde ikinci Gürsel hükûmeti kuruldu. Bu hükûmet, Kurucu Meclis'in çalıştığı ve seçime gidilen dönemi yönetti; 15 Ekim 1961 seçimlerinin ardından yeni hükûmet kurulana kadar, 20 Kasım 1961 tarihine kadar görevde kaldı.

Gürsel, Devlet Başkanlığı ve Cumhurbaşkanlığı görevlerinde devletten maaş almadan emekli asker maaşıyla yaşadığını açıkladı. 16 Temmuz 1960 tarihinde Cumhuriyet gazetesine verdiği demeçte, ordunun siyasete katılmasına karşı olduğunu, ancak gelişmeler karşısında genç subayları görevlerinde serbest bıraktığını ve bütün hedefinin adalet ve ahlak ilkelerine dayalı bir yönetimi yeniden kurmak olduğunu söyledi.

Yeni anayasayı hazırlamak üzere Millî Birlik Komitesi ile sivil temsilcilerden oluşan Kurucu Meclis 6 Ocak 1961 tarihinde açıldı. Temsilciler Meclisi adı verilen sivil kanat; siyasi partilerin, baroların, üniversitelerin, basının ve meslek kuruluşlarının temsilcilerinden oluşuyordu. Anayasa taslağını Sıddık Sami Onar başkanlığındaki bilim kurulu hazırladı.

Anayasa metni Kurucu Meclis'te kabul edildi ve 9 Temmuz 1961 tarihinde halkoylamasına sunuldu. Türkiye tarihinin ilk halkoylamasında katılım yüzde 80'i aştı; anayasa yüzde 61,7 evet oyuyla kabul edildi. Hayır oylarının oranı yüzde 38,3 idi.

1961 Anayasası iki meclisli bir yapı kurdu: Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu. Kanunların anayasaya uygunluğunu denetleyecek Anayasa Mahkemesi, üniversitelere ve Türkiye Radyo Televizyon Kurumu'na özerklik, Yüksek Hâkimler Kurulu, sosyal devlet ilkesi, sendika kurma ve grev hakkı bu anayasayla getirildi. Millî Birlik Komitesi üyeleri Cumhuriyet Senatosu'nun tabii üyesi oldu.

Gürsel anayasayı sunuş konuşmasında, anayasanın teminatının kâğıt üzerindeki yazılar değil, onu uygulayacak insanların kişiliği ve ahlaki niteliği olduğunu söyledi. Halkoylaması öncesinde radyodan yaptığı konuşmalarda vatandaşları evet oyu vermeye çağırdı.

Anayasanın kabulünün ardından 15 Ekim 1961 tarihinde nispi temsil sistemiyle genel seçim yapıldı. Cumhuriyet Halk Partisi 173, Adalet Partisi 158, Yeni Türkiye Partisi 65 ve Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi 54 milletvekilliği kazandı. Yeni Türkiye Büyük Millet Meclisi 25 Ekim 1961 tarihinde toplandı ve Millî Birlik Komitesi'nin yönetimi sona erdi.

27 Mayıs 1960 sonrasında Demokrat Parti'nin Cumhurbaşkanı, Başbakan, bakan ve milletvekilleri ile bazı kamu görevlileri tutuklandı ve İstanbul açıklarındaki Yassıada'da toplandı. Yargılamayı yapmak üzere Yüksek Adalet Divanı adıyla özel bir mahkeme kuruldu; mahkemenin başkanlığını Salim Başol yaptı.

Duruşmalar 14 Ekim 1960 tarihinde başladı ve 15 Eylül 1961 tarihinde sona erdi. Toplam 592 sanık hakkında 19 ayrı dava görüldü; anayasayı ihlal davası bunların en kapsamlısıydı.

Yüksek Adalet Divanı 15 Eylül 1961 tarihinde kararını açıkladı. Aralarında Celâl Bayar, Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan'ın bulunduğu 15 sanık hakkında idam, 31 sanık hakkında müebbet hapis ve çok sayıda sanık hakkında çeşitli hapis cezaları verildi; bir bölüm sanık beraat etti.

Kararların kesinleşmesi Millî Birlik Komitesi'nin onayına bağlıydı. Komite, idam cezalarından üçünü onayladı ve diğerlerini müebbet hapse çevirdi; Celâl Bayar'ın cezası yaşı sebebiyle müebbet hapse çevrildi. Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan 16 Eylül 1961, Adnan Menderes 17 Eylül 1961 tarihinde İmralı Adası'nda idam edildi.

Türkiye Büyük Millet Meclisi 1990 yılında çıkardığı kanunla idam edilen üç devlet adamının itibarını iade etti; naaşları 17 Eylül 1990 tarihinde İstanbul'da yapılan devlet töreniyle Topkapı'daki anıt mezara nakledildi. Yassıada yargılamaları ve idamlar, Türkiye'nin yakın tarihinin en çok tartışılan konuları arasında yer almaktadır.

15 Ekim 1961 seçimlerinin ardından Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu'ndan oluşan Türkiye Büyük Millet Meclisi 25 Ekim 1961 tarihinde toplandı. 1961 Anayasası'na göre Cumhurbaşkanı, iki meclisin birleşik toplantısında ve yedi yıl için seçilecekti.

Cumhurbaşkanlığı seçimi 26 Ekim 1961 tarihinde yapıldı. Toplam 638 üyenin 607'si oy kullandı. Cemal Gürsel 434 oy alarak ilk turda Türkiye'nin dördüncü Cumhurbaşkanı seçildi. 156 oy boş çıktı; İsmet İnönü, Ali Fuat Başgil, Suat Hayri Ürgüplü ve Osman Bölükbaşı gibi isimlere dağılan az sayıda oy vardı. Gürsel bağımsız adaydı ve herhangi bir partiye üye değildi.

Seçim öncesinde eski Demokrat Parti tabanına dayanan Adalet Partisi çevrelerinde Ali Fuat Başgil'in adaylığı gündeme gelmişti; Başgil adaylıktan çekildi. Gürsel'in seçilmesi, Millî Birlik Komitesi döneminden sivil yönetime geçişin son adımı olarak değerlendirildi.

Yeni Cumhurbaşkanı, hiçbir partinin tek başına çoğunluğu bulunmayan Meclis'te hükûmetin kurulması için Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkanı İsmet İnönü'yü görevlendirdi. Türkiye'nin ilk koalisyon hükûmeti 20 Kasım 1961 tarihinde CHP ile Adalet Partisi arasında kuruldu.

Gürsel'in Cumhurbaşkanlığı 26 Ekim 1961 tarihinden 28 Mart 1966 tarihine kadar yaklaşık dört yıl beş ay sürdü; yedi yıllık görev süresi sağlık sebebiyle tamamlanamadı. Cumhurbaşkanlığı öncesindeki Devlet Başkanlığı dönemiyle birlikte devletin başında geçirdiği süre 27 Mayıs 1960 ile 28 Mart 1966 arasında yaklaşık altı yıldır.

Cumhurbaşkanlığının ilk yılları, askerî müdahale sonrasında sivil siyasetin yeniden kurulmasıyla geçti. Ordu içinde seçim sonuçlarına ve eski Demokrat Partililerin siyasete dönmesine tepki gösteren gruplar vardı. 22 Şubat 1962 tarihinde Harp Okulu Komutanı Albay Talat Aydemir'in öncülüğünde Ankara'da bir ayaklanma girişimi oldu; ordunun büyük bölümü hükûmetin yanında yer aldı ve girişim aynı gün sona erdi. 20-21 Mayıs 1963 tarihlerinde Aydemir ikinci bir girişimde bulundu; bu da bastırıldı. Aydemir yargılandı ve idam cezası 5 Temmuz 1964 tarihinde infaz edildi.

Gürsel bu dönemde koalisyon hükûmetlerinin kurulmasında ve sürdürülmesinde arabulucu rol oynadı. Eski Demokrat Partililerin siyasi haklarının iadesi ve Yassıada mahkûmlarının affı, koalisyon ortakları arasındaki başlıca tartışma konularıydı. Yassıada mahkûmları 1962 ve 1964 yıllarında kademeli olarak tahliye edildi; Celâl Bayar 1964 yılında sağlık sebebiyle serbest bırakıldı.

25 Nisan 1962 tarihinde Anayasa Mahkemesi çalışmaya başladı. Gürsel mahkemenin açılışını yaptı. 1961 Anayasası'nın getirdiği Yüksek Hâkimler Kurulu, Cumhuriyet Senatosu ve özerk kurumlar bu dönemde işlerlik kazandı. 1963 yılında sendikalar, toplu sözleşme ve grev kanunları çıkarıldı.

10 Ekim 1965 genel seçimlerinde Adalet Partisi yüzde 52,9 oyla 240 milletvekilliği kazanarak tek başına iktidara geldi. Gürsel, 27 Ekim 1965 tarihinde Süleyman Demirel'i hükûmeti kurmakla görevlendirdi. Böylece 27 Mayıs sonrasının ilk tek parti hükûmeti kuruldu.

22 Haziran 1965 tarihinde Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun kabul edildi.

Gürsel döneminde Türkiye'nin dış politikası Batı ittifakı içinde sürdü. Türkiye 1961 yılında Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi geçici üyeliğine seçildi. Ekim 1962'deki Küba Füze Krizi, Türkiye'de konuşlu Jüpiter füzelerini gündeme getirdi; füzeler 1963 yılında sökülerek kaldırıldı.

12 Eylül 1963 tarihinde Avrupa Ekonomik Topluluğu ile Ankara Anlaşması imzalandı. Anlaşma, gümrük birliğine ve nihai üyeliğe götürecek üç aşamalı bir ortaklık öngörüyordu ve 1 Aralık 1964 tarihinde yürürlüğe girdi. Anlaşma Türkiye'nin Avrupa ile bütünleşme sürecinin hukuki temeli sayılır.

Dönemin en ağır dış politika sorunu Kıbrıs oldu. 16 Ağustos 1960 tarihinde kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti'nde iki toplum arasındaki anayasa anlaşmazlığı 1963 yılında çatışmaya dönüştü. 21 Aralık 1963 tarihinde başlayan ve Kanlı Noel olarak anılan saldırılarda çok sayıda Kıbrıslı Türk öldü ve on binlercesi köylerinden ayrılmak zorunda kaldı. Türk savaş uçakları 25 Aralık 1963 tarihinde Lefkoşa üzerinde uyarı uçuşu yaptı.

1964 yılında Türkiye'nin garantör devlet olarak adaya müdahale hazırlığı üzerine ABD Başkanı Lyndon B. Johnson, Başbakan İsmet İnönü'ye 5 Haziran 1964 tarihli bir mektup gönderdi. Mektup, Türkiye'nin NATO silahlarını Kıbrıs'ta kullanamayacağını ve olası bir Sovyet müdahalesi durumunda NATO desteğinin tartışmalı olacağını bildiriyordu. Mektup Türk-Amerikan ilişkilerinde uzun süreli bir kırılma yarattı.

Ağustos 1964'te Erenköy bölgesindeki Türk köylerine yönelik saldırılar üzerine Türk Hava Kuvvetleri 7 Ağustos 1964 tarihinde uyarı uçuşu, 8 Ağustos 1964 tarihinde ise askerî hedeflere karşı harekât yaptı. Çatışmalar 10 Ağustos 1964 tarihinde sona erdi. Aynı dönemde Türkiye, İran ve Pakistan ile Bölgesel Kalkınma için İşbirliği örgütü kuruldu ve Sovyetler Birliği ile ilişkilerde yumuşama başladı.

27 Mayıs sonrası dönemin ekonomi anlayışı planlı kalkınma oldu. 1960 yılında kurulan Devlet Planlama Teşkilatı, 1961 Anayasası'nda anayasal kurum olarak yer aldı. Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı 1963 yılında uygulamaya konuldu; plan, yıllık yüzde 7 büyüme hedefi koyuyor ve sanayileşmeyi öne çıkarıyordu.

Gürsel, yerli sanayi konusunda kişisel ilgi gösterdi. 15 Mayıs 1961 tarihinde açtığı Otomotiv Endüstrisi Kongresi'nde modern bir ülkenin kendi ulaşım araçlarını üretmesi gerektiğini söyledi ve yerli otomobil üretimi talimatı verdi. Eskişehir Demiryolu Fabrikası'nda 24 mühendisin yaklaşık 130 günde tasarlayıp ürettiği Devrim otomobilinin dört prototipi 29 Ekim 1961 tarihinde Ankara'da Cumhuriyet Bayramı töreninde tanıtıldı. Gürsel'in bindiği siyah araç, güvenlik gerekçesiyle az yakıt konulduğu için yüz metre kadar gidip durdu; Gürsel krem rengi ikinci araçla Anıtkabir'e gitti. Devrim seri üretime geçmedi.

1963 yılında Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu kuruldu. Aynı dönemde Devlet İstatistik Enstitüsü yeniden yapılandırıldı, Turizm ve Tanıtma Bakanlığı kuruldu ve 1964 yılında Türkiye Radyo Televizyon Kurumu özerk bir kamu kurumu olarak faaliyete geçti.

15 Aralık 1960 tarihinde Erzurum Radyosu yayına başladı. Ankara ve İstanbul radyolarının dinlenemediği Doğu Anadolu'ya yönelik bu istasyonun açılış konuşmasını Gürsel yaptı. İletişim altyapısında Avrupa ile Asya'yı bağlayan mikrodalga radyo hattı bu dönemde kuruldu.

Sosyal politikada 1961 Anayasası'nın getirdiği sendika, toplu sözleşme ve grev hakları 1963 yılında kanunlaştı. Bu düzenlemeler, sonraki on yılın işçi hareketinin hukuki zeminini oluşturdu.

Gürsel'in devletin başında bulunduğu 27 Mayıs 1960 ile 28 Mart 1966 arasındaki dönemde yedi hükûmet görev yaptı. İlk ikisini kendisi kurdu: Birinci Gürsel Hükûmeti 30 Mayıs 1960 ile 5 Ocak 1961, İkinci Gürsel Hükûmeti 5 Ocak 1961 ile 20 Kasım 1961 tarihleri arasında görev yaptı. Bu hükûmetlerde Gürsel, Devlet Başkanı ve Başbakan sıfatlarını birlikte taşıdı; bakanların çoğu sivil uzmanlardan seçildi.

Cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından İsmet İnönü üç koalisyon hükûmeti kurdu. Sekizinci İnönü Hükûmeti 20 Kasım 1961 ile 25 Haziran 1962 arasında CHP-AP ortaklığıyla; Dokuzuncu İnönü Hükûmeti 25 Haziran 1962 ile 25 Aralık 1963 arasında CHP, YTP, CKMP ve bağımsızlarla; Onuncu İnönü Hükûmeti 25 Aralık 1963 ile 20 Şubat 1965 arasında CHP ve bağımsızlarla azınlık hükûmeti olarak görev yaptı. Ankara Anlaşması, Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı ve Kıbrıs bunalımı bu hükûmetler döneminde yaşandı.

Şubat 1965'te bütçenin reddedilmesi üzerine İnönü istifa etti. Gürsel, bağımsız senatör Suat Hayri Ürgüplü'yü görevlendirdi; Ürgüplü Hükûmeti 20 Şubat 1965 ile 27 Ekim 1965 arasında AP, YTP, CKMP ve MP ortaklığıyla görev yaptı ve ülkeyi seçime götürdü.

10 Ekim 1965 seçimlerinin ardından 27 Ekim 1965 tarihinde Süleyman Demirel'in Adalet Partisi hükûmeti kuruldu. Gürsel'in görevinin sona erdiği 28 Mart 1966 tarihinde bu hükûmet görevdeydi.

Gürsel, hükûmet kurma görevlerinde Meclis aritmetiğini gözetti ve koalisyon pazarlıklarında parti liderleriyle doğrudan görüştü. Askerî kökenli bir Cumhurbaşkanı olarak sivil hükûmetlerle çalışması, 1961 Anayasası düzeninin oturmasında etkili oldu.

Gürsel'in sağlık sorunları Devlet Başkanlığı döneminde başladı ve sonraki yıllarda ilerledi. 1966 yılının başında durumu ağırlaştı; 2 Şubat 1966 tarihinde ABD Başkanı Johnson'ın gönderdiği özel uçakla tedavi için Amerika Birleşik Devletleri'ne götürüldü ve orada askerî bir hastanede tedavi altına alındı.

Şubat ayında komaya girdi ve bilinci geri gelmedi. 26 Mart 1966 tarihinde Ankara'ya getirildi ve Gülhane Askerî Tıp Akademisi'ne yatırıldı. Aynı gün 38 hekimden oluşan sağlık kurulu, Cumhurbaşkanı'nın görevini sürdürmesine engel olacak sürekli bir sağlık durumu bulunduğuna ilişkin rapor verdi.

1961 Anayasası, Cumhurbaşkanlığının sağlık sebebiyle boşalması halini düzenliyordu. Türkiye Büyük Millet Meclisi 28 Mart 1966 tarihinde sağlık kurulu raporuna dayanarak Gürsel'in Cumhurbaşkanlığı görevinin sona erdiğine karar verdi. Bu, Türkiye tarihinde bir Cumhurbaşkanı'nın görevinin sağlık sebebiyle Meclis kararıyla sona erdirildiği tek örnektir.

Aynı gün eski Genelkurmay Başkanı ve kontenjan senatörü Cevdet Sunay Cumhurbaşkanı seçildi. Gürsel, Ankara'da hastanede tedavi altında kalmaya devam etti; yaklaşık yedi buçuk ay komada kaldı.

Cemal Gürsel 14 Eylül 1966 tarihinde sabah saatlerinde Ankara'da Gülhane Askerî Tıp Akademisi'nde öldü. Yetmiş bir yaşındaydı. Geriye herhangi bir vasiyet bırakmadı.

Cenazesi 18 Eylül 1966 Pazar günü devlet töreniyle Anıtkabir'in Devrim Şehitleri bölümünde toprağa verildi. Törene Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay, Başbakan Süleyman Demirel, eski Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Silahlı Kuvvetler komuta kademesi ve yabancı temsilciler katıldı.

1981 yılında çıkarılan 2549 sayılı kanunla Ankara'da Devlet Mezarlığı kuruldu ve eski cumhurbaşkanları ile Kurtuluş Savaşı komutanlarının buraya nakledilmesi kararlaştırıldı. Gürsel'in naaşı 1988 yılında Anıtkabir'den alınarak Devlet Mezarlığı'na nakledildi. Aynı dönemde Cevdet Sunay ve Kurtuluş Savaşı komutanlarının naaşları da buraya taşındı.

Eşi Melahat Gürsel 1974 yılında İzmir'de, oğlu Özdemir Gürsel 1995 yılında öldü. Gürsel'in kabri, Devlet Mezarlığı'nda eski cumhurbaşkanları Cevdet Sunay ve Fahri Korutürk'ün kabirleriyle aynı bölümde yer alır.

Gürsel'in devlet hayatındaki yeri, 27 Mayıs 1960 sonrasının geçiş dönemiyle tanımlanır. Askerî müdahaleyi planlayan ve gerçekleştiren kişi değildi; müdahalenin ardından yönetimin başına getirildi ve yaklaşık on yedi ay süren Millî Birlik Komitesi döneminde devletin başında bulundu. Bu dönemde yeni anayasanın hazırlanması, halkoylamasına sunulması ve seçimlerin yapılması onun başkanlığında gerçekleşti.

1961 Anayasası, Gürsel döneminin en kalıcı ürünüdür. Anayasa Mahkemesi, Cumhuriyet Senatosu, Yüksek Hâkimler Kurulu, üniversite ve TRT özerkliği, sendikal haklar ve sosyal devlet ilkesi bu anayasayla Türk hukuk düzenine girdi. Bu kurumların bir bölümü 1982 Anayasası ile değiştirildi, ancak Anayasa Mahkemesi gibi kurumlar varlığını sürdürdü.

Yassıada yargılamaları ve 1961 idamları, Gürsel döneminin en çok tartışılan konusudur. Kararların Yüksek Adalet Divanı tarafından verildiği ve Millî Birlik Komitesi tarafından onaylandığı dönemde Gürsel Devlet Başkanı ve komite başkanıydı. Bu konu, hakkındaki değerlendirmelerde sürekli yer alır.

Cumhurbaşkanlığı döneminde koalisyon hükûmetleriyle çalışması, iki ayaklanma girişiminin bastırılması ve 1965 seçimleriyle tek parti hükûmetine geçilmesi, sivil yönetime dönüşün tamamlanması olarak değerlendirilir. Planlı kalkınma anlayışı, Devlet Planlama Teşkilatı ve Ankara Anlaşması bu dönemden kalan diğer kurumsal miraslardır.

Adı Türkiye'nin birçok şehrinde cadde, bulvar ve okullara verildi. Devrim otomobili, Türk sanayi tarihinin sembolik girişimlerinden biri olarak Eskişehir'de sergilenmektedir.

Gürsel hakkındaki yazılı kaynakların çoğu 27 Mayıs dönemini konu alır. Millî Birlik Komitesi üyelerinin hatıraları, dönemin gazetecilerinin tanıklıkları ve Kurucu Meclis tutanakları, Gürsel'in bu dönemdeki rolüne ilişkin başlıca birinci el kaynaklardır.

3 Mayıs 1960 tarihli mektubun orijinal metni ile Resmî Gazete'de yayımlanan metin arasındaki fark, 2000'li yıllarda akademik çalışmalarla ortaya konuldu. Bu çalışmalar, mektupta Adnan Menderes'e ilişkin olumlu ifadelerin yayımlanan metinden çıkarıldığını belgeledi.

Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'nde Gürsel için ayrı bir madde yer alır. Millî Savunma Bakanlığı ve Cumhurbaşkanlığı internet sitelerinde resmî biyografisi bulunur. Devrim otomobili üzerine yazılan kitaplar ve 2008 yılında çekilen 'Devrim Arabaları' filmi, Gürsel'i yerli sanayi girişiminin destekçisi olarak konu alır.

Ölüm yıl dönümü olan 14 Eylül'de Devlet Mezarlığı'ndaki kabri başında anma töreni düzenlenir. Erzurum'da adını taşıyan cadde ve okullar bulunur.

Gürsel hakkındaki değerlendirmeler, 27 Mayıs'a bakışa göre farklılaşır. Bir yaklaşım onu askerî müdahale sonrasında sivil düzene dönüşü sağlayan ölçülü bir devlet adamı olarak görür; diğer yaklaşım Yassıada yargılamaları ve idamlar döneminde devletin başında bulunmasını öne çıkarır.

1960: Afrika'da on yedi ülke bağımsızlığını kazandı; Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu; ABD'de John F. Kennedy başkan seçildi.

1961: Yuri Gagarin uzaya çıkan ilk insan oldu; Berlin Duvarı örüldü.

1962: Küba Füze Krizi yaşandı; Cezayir bağımsızlığını kazandı.

1963: Kısmi Nükleer Deneme Yasağı Antlaşması imzalandı; Kennedy Dallas'ta öldürüldü.

1964: Sovyetler Birliği'nde Kruşçev görevden alındı; ABD Vietnam'a müdahalesini genişletti.

1965: ABD Vietnam'a kara birlikleri gönderdi; Hindistan ile Pakistan arasında savaş çıktı.

1966: Çin'de Kültür Devrimi başladı; Fransa NATO'nun askerî kanadından çekildi.