I. Mustafa

I. Mustafa, 24 Haziran 1591 tarihinde doğan, 22 Kasım 1617 ile 26 Şubat 1618 arasında ve 20 Mayıs 1622 ile 10 Eylül 1623 arasında iki kez Osmanlı tahtında oturan on beşinci padişahtır. III. Mehmed'in oğlu, I. Ahmed'in kardeşidir. Osmanlı tarihinde tahta oğul yerine kardeşin geçtiği ilk örnektir; bu geçiş, hanedanın en yaşlı erkeğinin tahta çıkması demek olan ekberiyet usulünün başlangıcı sayılır. Hayatının büyük bölümünü sarayın kapalı dairesinde, sonradan kafes adı verilen şehzade bölümünde geçirdi. Ağabeyi I. Ahmed 1603 yılında tahta çıktığında kardeş katli geleneğini uygulamadı; Mustafa on dört yıl boyunca dış dünyadan yalıtılmış olarak yaşadı. Bu uzun kapalılık, çağdaşı olan tarihçilerin onun ruh sağlığı hakkında yazdıklarının temel gerekçesi olarak gösterilir. Toplam saltanatı on dokuz aya bile ulaşmaz; iki dönemde de devleti fiilen annesi Halime Sultan, saray ağaları ve sadrazamlar yönetti. İlk tahttan indirilişi 1618'de sessizce, ikincisi 1623'te ulema ve ordunun ortak kararıyla gerçekleşti. İki saltanat arasındaki dört yılda yeğeni Genç Osman hüküm sürdü; 1622 yeniçeri ayaklanması Genç Osman'ın öldürülmesiyle sonuçlanınca Mustafa yeniden tahta oturtuldu. Bu ikinci dönem, Osmanlı merkez otoritesinin en zayıf anlarından biridir: Anadolu'da Abaza Mehmed Paşa isyanı başladı, İstanbul'da sadrazamlar birkaç ayda bir değişti, hazine iki kez cülus bahşişi ödemek zorunda kaldı. 20 Ocak 1639 tarihinde İstanbul'da öldü ve Ayasofya'nın eski vaftizhanesinden çevrilen türbeye gömüldü. Kendi adına yaptırdığı bir eser bilinmez; mirası, tahta çıkış kurallarını ve sarayın iç dengelerini kalıcı biçimde değiştirmiş olmasıdır.

I. Mustafa, 24 Haziran 1591 tarihinde doğdu. Bazı kaynaklar doğum yerini babasının o sırada sancakbeyi olarak bulunduğu Manisa olarak verir; doğum tarihi konusunda da 1591 ile 1592 arasında değişen kayıtlar vardır. Babası, 1595-1603 yılları arasında hüküm süren on üçüncü padişah III. Mehmed'dir. Annesi, Abhaz kökenli bir cariye olan Halime Sultan'dır. Halime Sultan'ın 1576 yılı civarında doğduğu kabul edilir; Mustafa'dan başka Şehzade Mahmud, Hatice Sultan ve kendisiyle aynı adı taşıyan bir kız çocuğu daha vardı.

Babası III. Mehmed 1595 yılında tahta çıktığında on dokuz erkek kardeşini idam ettirmişti; bu, Osmanlı tarihinde tek seferde uygulanan en kapsamlı kardeş katlidir. Mustafa böyle bir sarayda büyüdü. Büyük kardeşleri arasında 1590 doğumlu Ahmed (sonraki I. Ahmed), 1582 civarında doğan Mahmud ve 1585 civarında doğan Selim vardı. Şehzade Selim 20 Nisan 1597 tarihinde kızıl hastalığından öldü. Şehzade Mahmud ise 7 Haziran 1603 tarihinde babasının emriyle boğduruldu; kaynaklara göre Mahmud'un annesi Halime Sultan'ın bir şeyhe gönderdiği mektup, padişahın kuşkusunu çekmişti. Mustafa böylece on iki yaşında öz ağabeyini saray içi bir infazla kaybetti.

III. Mehmed 22 Aralık 1603 tarihinde öldü ve tahta on üç yaşındaki Ahmed çıktı. Ahmed'in henüz çocuğu yoktu; hanedanın devamı için tek erkek Mustafa'ydı. Bu koşullar altında I. Ahmed, Fatih Kanunnamesi'nin kardeş katlini meşru sayan hükmünü uygulamadı. Mustafa'nın küçük yaşta olması, hasta ya da zayıf görülmesi ve Ahmed'in oğlu doğana kadar geçen bir yıllık belirsizlik, bu kararın gerekçeleri arasında sayılır. 1605 yılında Ahmed'in ilk oğlu Osman doğduktan sonra da Mustafa'ya dokunulmadı. Bazı tarihçilere göre Ahmed, kardeşinin idamı için birkaç kez emir vermeye yaklaştı ancak her seferinde vazgeçti; bu anlatının doğruluğu kesin değildir.

Mustafa sancağa hiç çıkmadı. 16. yüzyılda şehzadeler Manisa, Amasya ya da Kütahya gibi sancaklarda vali olarak yetişirken, III. Mehmed'den sonra bu uygulama sona ermişti. Mustafa'nın eğitimi hakkında kayıt yoktur; ne hocasının adı ne de okuduğu kitaplar bilinir. Topkapı Sarayı'nın harem bölümünde annesinin gözetiminde, dış dünyadan kopuk bir hayat sürdü. Sonraki yüzyılda kafes adıyla anılacak olan kapalı şehzade dairesi, tam da bu yıllarda fiilen ortaya çıktı. Şehzadenin tek arkadaşlığı annesi, birkaç hizmetkâr ve saray ağalarıydı.

Gençlik yıllarına ait tek somut olay, I. Ahmed'in 1617 sonbaharında hastalanmasıdır. Ahmed tifüsten 22 Kasım 1617 tarihinde öldüğünde en büyük oğlu Osman on üç yaşındaydı. Mustafa ise yirmi altı yaşında, hanedanın en yaşlı erkeğiydi ve on dört yıldır kapalı dairede yaşıyordu.

I. Ahmed'in ölümü, Osmanlı veraset düzeninde o güne kadar görülmemiş bir soru doğurdu. 1603'e kadar her padişah babasının yerine geçmiş, kardeşler ya ölmüş ya da öldürülmüştü. Bu kez ortada iki aday vardı: ölen padişahın on üç yaşındaki oğlu Osman ve yirmi altı yaşındaki kardeşi Mustafa. Karar, sarayın üst yönetimini elinde tutan üç kişinin elindeydi: Şeyhülislam Hocazade Esad Efendi, Darüssaade Ağası (harem ağalarının başı) Mustafa Ağa ve sadrazam kaymakamı Sofu Mehmed Paşa. Asıl sadrazam Damad Halil Paşa o sırada İran seferinde, orduyla birlikte doğudaydı.

Bu üç ismin yaşça büyük olan Mustafa'yı seçmesinin gerekçeleri kaynaklarda farklı anlatılır. Bir görüşe göre Osman'ın çocuk yaşı, İran savaşı sürerken devletin bir çocuk padişahla yönetilemeyeceği kaygısı doğurdu. Diğer görüşe göre Mustafa Ağa ve Esad Efendi, kolay yönlendirilebilecek bir hükümdar istiyordu; Mustafa'nın kapalı hayatı ve zayıf iradesi bu hesabın parçasıydı. Her iki gerekçe de o dönemin tarihçilerinin metinlerinde geçer. Sonuçta Mustafa 22 Kasım 1617 tarihinde, ağabeyinin öldüğü gün, Topkapı Sarayı'nda cülus etti (tahta çıktı).

Bu cülus iki bakımdan ilktir. Birincisi, tahta oğul yerine kardeşin geçmesi; Osmanlı tarihçileri bu uygulamayı ekberiyet (en yaşlı olanın öncelik hakkı) ya da erşediyet (en olgun olanın hakkı) adıyla anar. Sonraki üç yüz yıl boyunca, birkaç istisna dışında, taht hanedanın en yaşlı erkeğine geçti. İkincisi, cülus bahşişi konusudur: yeni padişah geleneğe uyarak kapıkuluna (padişahın maaşlı merkez ordusuna) bahşiş dağıttı; bu ödeme hazineyi zorladı ve dört yıl sonra ikinci kez tekrarlanacaktı.

Mustafa'nın tahta çıkışını destekleyenler kısa sürede yanıldıklarını anladı. Yeni padişahın devlet işlerine ilgisi yoktu; divan toplantılarında (devletin en üst karar kurulu) beklenmeyen davranışlar sergilediği, vezirlerin kavuklarını çekiştirdiği, sarayda gece dolaşıp kapılara vurduğu kaynaklarda yazılıdır. Bu anlatılar sonraki dönemde yazıldığı için abartılı olabilir; ancak Mustafa Ağa'nın üç ay içinde fikir değiştirmesi, sorunun gerçek olduğunu düşündürür. 26 Şubat 1618 tarihinde aynı Mustafa Ağa, Şeyhülislam Esad Efendi ve kaymakam paşa, padişahı tahttan indirip on üç yaşındaki Genç Osman'ı cülus ettirdi. Mustafa öldürülmedi; annesiyle birlikte eski dairesine geri gönderildi. İlk saltanatı doksan altı gün sürmüştü.

I. Mustafa'nın ruh sağlığı, Osmanlı tarihinde en çok tartışılan konulardan biridir. Çağdaşı olan tarihçiler onun için sonradan yerleşen 'Deli' lakabını kullanmış, davranışlarını 'cinnet' ve 'aklında noksanlık' gibi ifadelerle anlatmıştır. Bu lakap bugün de yaygın olarak kullanılır; ancak bir ansiklopedi maddesinde bu ifade tıbbi bir teşhis değil, dönemin siyasi diliyle üretilmiş bir yakıştırma olarak ele alınmalıdır.

Kaynaklarda anlatılan davranışlar şöyle özetlenebilir: Boğaz kıyısında balıklara ve kuşlara altın para atmak, divan toplantısında sessizce oturup kararlara katılmamak, saray koridorlarında gece yürüyüp kapı çalmak, yanına gelenlere anlamsız sorular sormak, ikinci saltanatında 'ağabeyim Ahmed nerede' diye Genç Osman'ı ya da I. Ahmed'i aramak. Bu anlatıların bir kısmı Osmanlı vakanüvislerinden (resmi tarih yazıcılarından), bir kısmı İstanbul'daki Venedik ve Fransız elçilerinin raporlarından gelir.

Tarihçiler bu anlatıları farklı biçimde yorumlar. Bir görüşe göre Mustafa, on dört yıl boyunca dış dünyadan kopuk yaşamanın ve her an idam edilme korkusunun etkisiyle ağır bir ruhsal çöküntü yaşadı; bu yorum, tahta çıkarıldığında yaşadığı sıkıntının nedenini kapalı hayatta arar. Diğer görüşe göre Mustafa doğuştan zihinsel bir gerilik ya da hastalık taşıyordu ve I. Ahmed'in onu öldürtmemesinin nedeni tam olarak buydu: tehlike oluşturmayacak kadar zayıf görülüyordu. Üçüncü bir görüş, sorunu abartılmış bulur: Mustafa'yı iki kez tahttan indirenlerin, kendi kararlarını meşru göstermek için padişahın halini olabildiğince kötü anlatmakta çıkarı vardı. Özellikle 1623'te alınan hal (tahttan indirme) fetvası, padişahın aklının devlet işlerine yetmediğini gerekçe gösterdiği için, bu gerekçenin kaynaklara ne ölçüde yansıdığı sorgulanır.

Bu üç yorumdan hangisinin doğru olduğunu bugünkü bilgiyle söylemek mümkün değildir. Mustafa'nın tıbbi durumu hakkında bir hekim raporu bulunmaz; kaynakların tamamı saray dışından ya da onun düşmesinden sonra yazılmıştır. Kesin olan şudur: Mustafa'nın devleti yönetme yeteneği hem 1618'de hem 1623'te devletin en üst makamlarınca yetersiz bulunmuş ve iki tahttan indirme kararı da bu gerekçeyle alınmıştır. Aynı zamanda, çağdaşlarının bu yargısına rağmen, hiçbir dönemde ona kişisel zulüm ya da ağır bir suç yakıştırılmamıştır.

I. Mustafa'nın iki saltanatında da devlet, padişahın kendisi tarafından yönetilmedi. İlk dönemde (Kasım 1617 - Şubat 1618) karar mekanizması Darüssaade Ağası Mustafa Ağa, Şeyhülislam Esad Efendi ve kaymakam Sofu Mehmed Paşa'nın elindeydi; sadrazam Damad Halil Paşa İran cephesindeydi. Bu doksan altı günde alınan tek önemli karar, padişahın kendisinin değiştirilmesi oldu.

İkinci saltanat (Mayıs 1622 - Eylül 1623) çok daha çalkantılıdır. Genç Osman'ı deviren yeniçeri ve sipahi ayaklanması 19 Mayıs 1622 tarihinde Mustafa'yı haremdeki dairesinden çıkarıp tahta oturttu; resmi cülus tarihi 20 Mayıs 1622 olarak kaydedilir. Aynı gün Kara Davud Paşa sadrazam yapıldı. Kara Davud Paşa, Mustafa'nın kız kardeşi Dilruba Sultan ile evli olduğu için padişahın eniştesiydi ve iktidarı fiilen valide sultan ile birlikte elinde tuttu. Genç Osman'ın Yedikule'de öldürülmesi emrini verenin Kara Davud Paşa olduğu konusunda kaynaklar hemfikirdir; ancak bu emrin Halime Sultan'dan mı geldiği, yoksa paşanın kendi kararı mı olduğu tartışmalıdır.

Valide Halime Sultan bu dönemde devletin gerçek yöneticisi durumundaydı. Vezir atamalarında, hazine harcamalarında ve orduyla pazarlıkta son söz onundu. Kadınlar saltanatı adı verilen, valide ve haseki sultanların siyasete ağırlık koyduğu dönemin bir halkası olarak değerlendirilir; ancak Kösem Sultan ya da Turhan Sultan'ın aksine kalıcı bir hizip kuramadı. Sadrazam değişimleri bu istikrarsızlığın göstergesidir: Kara Davud Paşa 20 Mayıs 1622 ile 13 Haziran 1622 arasında yalnızca yirmi dört gün görevde kaldı, yerine Mere Hüseyin Paşa geçti; o da 8 Temmuz 1622 tarihinde azledildi. Ardından Lefkeli Mustafa Paşa 8 Temmuz - 21 Eylül 1622 arasında sadrazamlık yaptı; onun yerine Gürcü Hadım Mehmed Paşa getirildi ve Şubat 1623'e kadar görev yaptı. 5 Şubat 1623 tarihinde Mere Hüseyin Paşa ikinci kez sadrazam oldu ve 30 Ağustos 1623'e kadar kaldı. Son olarak 30 Ağustos 1623 tarihinde Kemankeş Kara Ali Paşa atandı; Mustafa tahttan indirildiğinde sadrazam oydu ve görevine IV. Murad'ın ilk aylarında da devam etti. On altı ayda beş kişi altı kez sadrazamlık yaptı.

Dönemin en önemli iç olayı, Genç Osman'ın kanının hesabını sorma çağrısıyla başlayan Abaza Mehmed Paşa isyanıdır. Erzurum beylerbeyi Abaza Mehmed Paşa 1622 yazından itibaren, padişah katilinin cezalandırılmasını gerekçe göstererek Anadolu'daki yeniçerileri öldürtmeye, kaleleri ele geçirmeye başladı. İsyan Erzurum'dan Sivas ve Ankara yönüne yayıldı ve Mustafa'nın saltanatı boyunca bastırılamadı; ancak 1628'de IV. Murad döneminde sona erdi. İstanbul'da ise yeniçeriler, padişahın öldürülmesinden duyulan toplumsal tepkiyi yatıştırmak için Kara Davud Paşa'nın idamını istedi. Kara Davud Paşa Ocak 1623'te kısas (öldürenin öldürülmesi) hükmüyle idam edildi; bu, bir sadrazamın padişah katli suçundan cezalandırıldığı tek örnektir.

Hazine durumu ağırdı. 1617 ve 1622'de iki cülus bahşişi ödenmiş, 1622 ayaklanmasında ordu ek ödeme koparmıştı. Akçe zaten 1585-1586 tağşişinden (sikkenin gümüş oranının düşürülmesinden) beri değer kaybediyordu; Mustafa döneminde para değerinde yeni bir düzenleme yapılmadı. Taşrada ise devlet otoritesinin zayıflığı vergi toplanmasını aksattı. Bütün bu tablo, 1623 yazında ulema, kapıkulu ağaları ve vezirlerin ortak bir kararla padişahı değiştirmeye yönelmesinin arka planıdır.

I. Mustafa hiçbir sefere çıkmadı ve hiçbir savaşta ordunun başında bulunmadı. Saltanat yıllarına düşen çatışmalar, İran cephesinde, Akdeniz'de ve Suriye'de, merkezden bağımsız yürüyen olaylardır.

İlki, 1618 yılındaki Pül-i Şikeste Muharebesi'dir. Osmanlı-Safevi savaşı 1603'ten beri sürüyordu ve Sadrazam Damad Halil Paşa'nın komutasındaki ordu 1618 yazında Azerbaycan'a girdi. Kırım kuvvetleriyle desteklenen Osmanlı ordusu, Erdebil yönünde ilerlerken Şah I. Abbas'ın komutasındaki Safevi kuvvetlerinin pususuna düştü. Pül-i Şikeste (Kırık Köprü) adı verilen mevkide Osmanlı öncü birlikleri ağır kayıp verdi; savaş Osmanlı yenilgisiyle sonuçlandı. Bu yenilgi, 26 Eylül 1618 tarihinde imzalanan Serav Antlaşması'na yol açtı; antlaşma Genç Osman'ın saltanatına düştüğü için o maddede ayrıntılı anlatılır.

İkincisi, 1 Kasım 1623 tarihli Encer (Anjar) Muharebesi'dir. Lübnan Dürzi emiri Fahreddin Maanoğlu, Toskana ile ilişkileri nedeniyle 1613'te sürgüne gitmiş, 1618'de dönmüş ve bölgede gücünü yeniden kurmuştu. 1623 sonbaharında Şam beylerbeyi Mustafa Paşa'nın kuvvetleriyle Bekaa Vadisi'nde, Encer mevkiinde karşılaştı. Çatışma Fahreddin'in kesin zaferiyle sonuçlandı; Şam beylerbeyi esir düştü. Bu savaş kaynaklarda hem Mustafa'ya hem IV. Murad'a kaydedilmiştir, çünkü Mustafa 10 Eylül 1623 tarihinde tahttan indirilmiş, savaş ise yedi hafta sonra yapılmıştır. Merkezin bu dönemde Suriye'deki gelişmelere müdahale gücü yoktu; Fahreddin ancak 1633-1635 yıllarında IV. Murad'ın gönderdiği kuvvetlerle yenilgiye uğratıldı.

Asıl askeri gelişme, dış cephede değil iç cephedeydi. Abaza Mehmed Paşa'nın 1622'de Erzurum'da başlattığı isyan bir iç savaş boyutu kazandı. Abaza, yeniçerileri padişah katili sayarak Anadolu'daki garnizonları kılıçtan geçirdi; 1623'te Sivas ve Ankara üzerine yürüdü. Merkezden gönderilen kuvvetler onu durduramadı. Bu isyanın bastırılamaması, 1623'te padişahın değiştirilmesi kararında etkili oldu.

I. Mustafa döneminde Osmanlı Devleti'nin kendisinin imzaladığı bir antlaşma yoktur. Dış ilişkiler, sadrazam ve kaymakam paşalar ile İstanbul'daki yabancı elçiler arasında yürüdü.

İlk saltanatta (1617-1618) en önemli dış mesele İran savaşıydı. Sadrazam Damad Halil Paşa'nın 1617 yazında başlattığı sefer, Mustafa'nın tahta çıktığı aylarda kış konaklamasındaydı. Merkezden yeni bir talimat gitmedi; savaş 1618'de Genç Osman döneminde Serav Antlaşması ile sona erdi. Avrupa cephesinde 1606 Zitvatorok Antlaşması ile kurulan Habsburg barışı sürüyordu ve Mustafa döneminde bozulmadı. Lehistan ile ilişkiler ise Kazak akınları ve Boğdan meselesi yüzünden gergindi; bu gerginlik 1620-1621'de Genç Osman'ın Hotin seferine yol açacaktı.

İkinci saltanatta (1622-1623) dış ilişkiler tamamen ikinci plana düştü. İstanbul'daki Venedik balyosu (elçisi) ve Fransız elçisi, raporlarında padişahın durumu, sadrazam değişimleri ve yeniçeri ayaklanmaları hakkında ayrıntılı bilgi gönderdi; Avrupa devletleri bu raporlardan Osmanlı merkezinin zayıfladığı sonucunu çıkardı. Lehistan ile Hotin sonrası yapılan 1621 barışı yürürlükteydi; Kırım Hanlığı üzerinden Kazak sorunu sürdü. Safevi Şahı I. Abbas bu zayıflığı fırsat bildi: 1623 sonunda Bağdat'a yürüdü ve şehri Ocak 1624'te ele geçirdi. Bağdat'ın kaybı IV. Murad döneminde gerçekleşti; ancak Şah'ın harekete geçme kararı, Mustafa'nın ikinci saltanatındaki otorite boşluğuyla doğrudan bağlantılıdır.

Akdeniz'de Osmanlı kıyıları ve gemileri, Malta şövalyeleri, Toskana ve İspanya filolarının baskınlarına açıktı. Merkezi donanma bu yıllarda Kaptan-ı Derya Güzelce Ali Paşa'nın 1618-1619'daki bazı başarıları dışında etkin bir varlık gösteremedi. Lübnan'da Fahreddin Maanoğlu ile Toskana Büyük Dükalığı arasındaki ittifak da bu dönemde merkezin denetimi dışında gelişti.

I. Mustafa'nın saltanat yılları, Osmanlı maliyesinin uzun süreli krizinin ortasına düşer. 1585-1586'da akçenin gümüş içeriği yarıya yakın düşürülmüş, 60 akçelik altın kuru 120 akçeye çıkmıştı. 17. yüzyıl başında bir altın 120 akçe civarında seyrediyordu; Mustafa döneminde para düzeninde yeni bir tağşiş ya da ıslah yapılmadı. Yeni padişah adına basılan sikkeler, gelenek gereği cülus sonrasında darphanelerden çıkarıldı; hem 1617 hem 1622 tarihli Mustafa sikkeleri bilinir.

Dönemin en ağır mali yükü cülus bahşişidir. Her tahta çıkışta kapıkulu askerine ve saray görevlilerine ödenen bu bahşiş, dört yıl içinde üç kez (1617 Mustafa, 1618 Osman, 1622 Mustafa) ödendi. 1622 ayaklanmasında yeniçeri ve sipahiler ayrıca terakki (maaş zammı) kopardı. Hazinenin bu ödemeleri karşılamak için iç hazineye, yani padişahın kişisel rezervine başvurduğu kaydedilir. Kara Davud Paşa'nın kısa sadrazamlığında yeniçeri taleplerini karşılamak için sarayın gümüş eşyasının darphaneye gönderildiği yolunda kayıtlar vardır; bu bilginin ayrıntısı kaynaklarda farklı verilir.

Toprak düzeninde tımar sistemi (askere maaş yerine toprak geliri verme usulü) çözülmeye devam ediyordu. Celali isyanlarının 1596-1610 arasında Anadolu'yu boşaltması, 1610'lu yıllarda kısmen toparlanmıştı; Abaza Mehmed Paşa isyanı bu toparlanmayı yeniden kesintiye uğrattı. Erzurum, Sivas ve çevresinde vergi toplanamadı, tımarlı sipahiler ya isyana katıldı ya da dağıldı. İltizam (vergi toplama hakkının peşin bedelle kiralanması) uygulaması hazinenin nakit ihtiyacı yüzünden genişledi.

Ticaret yollarında en önemli gelişme, İran savaşının 1618'de sona ermesiyle ipek ticaretinin kısmen canlanmasıdır. Serav Antlaşması'nın Safevileri yılda belirli miktarda ipek göndermekle yükümlü kılan hükmü, Bursa ve Halep pazarlarına girdi sağladı. Öte yandan Akdeniz'de korsan baskınları ve Karadeniz'de Kazak akınları deniz ticaretini vuruyordu. Mustafa dönemi bu yapısal sorunların hiçbirine çözüm üretmedi; ancak sorunları yaratmış da değildi. Kısa saltanatları, kalıcı bir ekonomik düzenlemeye zaman tanımayacak kadar kısaydı.

I. Mustafa'nın yaptırdığı cami, medrese, çeşme ya da külliye bilinmez. Osmanlı padişahlarının çoğu saltanatlarının ilk yıllarında kendi adlarını taşıyan bir yapı başlattığı halde, Mustafa'nın iki dönemi de bunun için ne yeterince uzun ne de mali açıdan elverişliydi. Adını taşıyan tek yapı, ölümünden sonra gömüldüğü Ayasofya'daki türbedir; bu türbe Ayasofya'nın Bizans dönemi vaftizhanesinden dönüştürülmüştür ve mimari olarak Mustafa'nın değil, IV. Murad'ın kararıdır.

Buna karşılık dönemin kültür ortamı canlıydı ve Mustafa'nın saltanat yılları bu ortamı kesintiye uğratmadı. I. Ahmed'in 1609'da başlatıp 1617'de tamamlanan Sultan Ahmed Camii, Mustafa'nın ilk cülusundan birkaç ay önce açılmıştı; caminin çini programı ve altı minaresi dönemin en büyük sanat yatırımıydı. Sarayda nakkaşhane (minyatür atölyesi) çalışmaya devam etti. Şeyhülislam Hocazade Esad Efendi, hem Mustafa'yı tahta çıkaran hem indiren kişi olarak, aynı zamanda dönemin önde gelen alimlerinden ve şairlerindendi. Şeyhülislam Yahya Efendi (Zekeriyazade) ise 1622-1623 yıllarında kısa süre görev yaptı ve Mustafa'nın ikinci halinde fetvayı veren isim oldu; Yahya Efendi, 17. yüzyıl divan şiirinin en ünlü adlarındandır.

Divan şiirinde Nef'i bu yıllarda İstanbul'daydı. Nef'i'nin I. Ahmed, Genç Osman ve IV. Murad'a kasideleri bilinir; I. Mustafa'ya sunulmuş bir kasidesi kaynaklarda anılmaz. Bu, padişahın sanat çevresiyle hiç ilişki kurmadığının dolaylı göstergesidir. Mustafa'nın kendisinin şiir yazdığına, bir mahlas (takma ad) kullandığına dair kayıt yoktur. Ahmed'in 'Bahti' ve yeğeni Genç Osman'ın 'Farisi' mahlası gibi bir şairlik kaydı Mustafa için bulunmaz.

Bilim alanında Mustafa'nın himaye ettiği bir alim bilinmez. Dönemin tarih yazımı açısından ise Mustafa'nın saltanatı önemli bir kaynak grubuna konu oldu: Genç Osman'ın öldürülmesini ve Mustafa'nın ikinci cülusunu anlatan Hailei Osmaniye (Osman faciası) adlı anonim ve yarı anonim risaleler bu dönemde yazıldı. Bu metinler, Osmanlı tarih yazımında bir padişah katlinin ilk kez ayrıntılı ve eleştirel biçimde ele alındığı örneklerdir. Tarihçi Peçevi ve Katip Çelebi'nin Fezleke'si de bu yılları anlatır; her ikisi de Mustafa'yı kişisel olarak suçlamaz, ancak devletin başsız kaldığını açıkça yazar.

I. Mustafa'nın aile hayatı hakkında bilinenler, hanedan içinde en az olanlardır. Bu boşluğun nedeni tartışmalıdır: bir görüşe göre şehzadelik yıllarında kapalı dairede tutulduğu için cariye ile ilişkisine izin verilmedi, çünkü hanedanın yan kolundan çocuk doğması I. Ahmed'in soyunu tehdit ederdi. Diğer görüşe göre Mustafa'nın sağlık durumu böyle bir ilişkiye elverişli görülmedi. Her iki durumda da sonuç aynıdır: I. Mustafa'nın soyu kendisiyle sona erdi ve taht, I. Ahmed'in oğullarına geçti.

Hayatındaki en önemli kadın annesi Halime Sultan'dır. Abhaz kökenli olduğu kabul edilen Halime Sultan, III. Mehmed'in Manisa'daki sancak yıllarında hareme girdi; 1582 civarında Şehzade Mahmud'u, 1591'de Mustafa'yı doğurdu. Mahmud'un 1603'teki idamından sonra oğluyla birlikte kapalı dairede yaşadı. Oğlunun her iki saltanatında da valide sultan (padişah annesi) unvanını taşıdı: 22 Kasım 1617 ile 26 Şubat 1618 arasında ve 19 Mayıs 1622 ile 10 Eylül 1623 arasında. İkinci dönemde devletin fiili yöneticisi oldu; Kara Davud Paşa ile birlikte hareket etti ve yeniçeri ağalarıyla doğrudan pazarlık yaptı. Mustafa'nın 1623'te tahttan indirilmesiyle birlikte Eski Saray'a gönderildi ve kaynaklara göre 1623 yılı civarında öldü; bazı kayıtlar ölümünü daha geç tarihler.

Kardeşleri arasında en önemlisi I. Ahmed'dir. 18 Nisan 1590 tarihinde Manisa'da doğan Ahmed, Handan Sultan'dan olmaydı, yani Mustafa'nın baba bir anne ayrı kardeşiydi. 1603-1617 yılları arasında padişahlık yaptı ve Mustafa'yı sağ bırakarak hanedan geleneğini değiştirdi; 22 Kasım 1617 tarihinde tifüsten öldü. Öz ağabeyi Şehzade Mahmud 7 Haziran 1603 tarihinde İstanbul'da boğduruldu ve Şehzade Camii'ne gömüldü. Şehzade Selim, Handan Sultan'ın oğlu, 20 Nisan 1597 tarihinde kızıldan öldü. Avrupa'da Yahya adıyla dolaşan ve III. Mehmed'in oğlu olduğunu iddia eden bir kişi daha vardır; Kotor'da 1649 civarında öldüğü kaydedilen bu kişinin gerçekten hanedan mensubu olup olmadığı kesin değildir. Kız kardeşi Dilruba Sultan, Kara Davud Paşa ile evliydi; kocasının 1623'teki idamından sonra hayatını sürdürdü. Diğer kız kardeşleri Hatice Sultan, Ayşe Sultan ve Beyhan Sultan hakkında ayrıntılı bilgi yoktur.

Harem düzeni açısından Mustafa dönemi, valide sultanın öne çıktığı ama haseki sultanın hiç bulunmadığı tek dönemdir. I. Ahmed'in hasekisi Kösem Sultan, Mustafa'nın her iki saltanatında da Eski Saray'da tutuldu; 1623'te oğlu IV. Murad tahta çıkınca Topkapı'ya döndü. Mustafa'nın 1623 sonrasında kafeste geçen on altı yılı boyunca yanında kimlerin bulunduğu kaydedilmemiştir.

I. Mustafa'nın görünüşüne dair Osmanlı kaynaklarında ayrıntılı bir tasvir yoktur. Avrupa'da 17. yüzyılda basılan padişah portre dizilerinde yer alan Mustafa tasvirleri, gerçek gözleme değil kalıba dayanır; bu gravürler onu sakallı, iri kavuklu ve donuk bakışlı gösterir. Osmanlı minyatür geleneğinde ise Mustafa'nın gerçek bir portresi bilinmez. Venedik elçi raporlarında orta boylu, solgun ve dalgın olarak anıldığı aktarılır; bu tasvirlerin bir kısmı raporun yazıldığı siyasi bağlamı yansıtır.

Günlük hayatı hakkında bilinenler, kapalı dairedeki yalıtılmış yaşamla sınırlıdır. Kaynaklar Boğaz'da kayıkla dolaşmayı sevdiğini, balıklara ve kuşlara para attığını, sarayın bahçelerinde tek başına yürüdüğünü yazar. Devlet işlerine ilgi göstermediği, divan toplantılarını dinlemekle yetindiği, kendisine sunulan belgeleri okumadığı anlatılır. Bu davranışların bir kısmı, önceki bölümde ele alınan ruh sağlığı tartışmasının malzemesidir.

Kaynakların üzerinde birleştiği tek kişilik özelliği, Mustafa'nın kimseye zarar vermemiş olmasıdır. Ne 1618'de ne 1623'te tahttan indirilirken bir direnç gösterdi; hakkında verilen hal fetvalarında ahlaki bir suçlama bulunmaz. Kardeşi I. Ahmed'in oğullarından hiçbirini öldürtmedi; 1622'de tahta çıkarıldığında Genç Osman'ın öldürülmesinin ardındaki karar ona değil, sadrazam Kara Davud Paşa ve valide sultana bağlanır. Bazı tarihçiler bu edilgenliği zayıflık, bazıları ise dönemin şiddet ortamında bir tür masumiyet olarak yorumlar.

Dindarlığına ilişkin kayıtlar vardır; bazı kaynaklar onun tasavvuf çevreleriyle, özellikle ağabeyi Ahmed'in de bağlı olduğu Halveti şeyhleriyle temas ettiğini yazar. Hastalıklarına dair bir hekim kaydı bulunmaz. 1639'daki ölümüne kadar geçen on altı yılda saray dışına çıktığı, herhangi bir törene katıldığı ya da bir devlet adamıyla görüştüğü kaydedilmemiştir; hayatının son dönemi, ilk şehzadelik yıllarının aynısı olan tam bir kapalılık içinde geçti.

I. Mustafa, Osmanlı tarihinde iki kez tahttan indirilen tek padişahtır. Her iki hal olayının mekanizması farklıdır ve bu fark, sarayın karar yapısındaki değişimi gösterir.

İlk hal 26 Şubat 1618 tarihinde gerçekleşti. Padişahı tahta çıkaran üçlü, Darüssaade Ağası Mustafa Ağa, Şeyhülislam Esad Efendi ve kaymakam Sofu Mehmed Paşa, üç ay içinde aynı kararla onu indirdi. Ortada bir ayaklanma, bir fetva tartışması ya da ordu baskısı yoktu; karar saray içinde alındı ve uygulandı. Gerekçe, padişahın devlet işlerini yürütemediğiydi. Aynı gün on üç yaşındaki Genç Osman cülus etti. Mustafa'nın öldürülmemesi de bu kararın parçasıydı; kardeş katli hükmünü uygulamayan I. Ahmed'in geleneği sürdü. Mustafa annesiyle birlikte harem içindeki eski dairesine döndü ve dört yıl orada yaşadı.

İkinci cülus, ilkinin tam tersine, saray dışından gelen bir zorlamayla oldu. Genç Osman'ın hac bahanesiyle Anadolu'ya geçip yeni bir ordu kurma planı yeniçeri ve sipahileri ayaklandırdı. 18 Mayıs 1622'de başlayan ayaklanma, 19 Mayıs'ta saraya girdi; asiler Mustafa'yı daireden çıkarıp tahta oturttu. Kaynaklara göre Mustafa dairesinin kapısı bulunamayınca çatıdan giriş açıldı ve şehzade susuz, bitkin bir halde bulundu. Kara Davud Paşa sadrazam ilan edildi; Genç Osman ertesi gün Yedikule'de öldürüldü. Bu olay, Osmanlı tarihinde bir padişahın tebaası tarafından öldürüldüğü ilk örnektir ve Mustafa'nın ikinci saltanatını baştan gölgeledi.

İkinci hal ise on altı aylık bir yıpranmanın sonucudur. Abaza Mehmed Paşa isyanının bastırılamaması, sadrazamların birkaç ayda bir değişmesi, hazinenin boşalması ve yeniçerilerle sipahiler arasındaki çatışmalar, 1623 yazında devlet ileri gelenlerini ortak bir karara götürdü. Şeyhülislam Yahya Efendi, padişahın aklının devlet işlerine yetmediği gerekçesiyle hal fetvası verdi. Ulema, kapıkulu ağaları ve sadrazam Kemankeş Kara Ali Paşa'nın anlaşmasıyla 10 Eylül 1623 tarihinde Mustafa tahttan indirildi ve I. Ahmed'in Kösem Sultan'dan olma on bir yaşındaki oğlu IV. Murad cülus etti. Yeniçeri ağalarının koyduğu tek koşul, Mustafa'nın öldürülmemesiydi; bu koşul yerine getirildi. Mustafa yeniden kapalı daireye gönderildi ve on altı yıl orada yaşadı.

Bu iki hal olayının kalıcı sonucu, padişahın değiştirilebilir olduğunun kabul edilmesidir. 1618'de saray, 1622'de ordu, 1623'te ulema ve ordu birlikte bu kararı verdi. Sonraki yüzyıllarda Sultan İbrahim (1648), IV. Mehmed (1687), II. Mustafa (1703) ve III. Ahmed (1730) benzer mekanizmalarla tahttan indirildi. I. Mustafa'nın saltanatı, bu mekanizmanın ilk kez işlediği dönemdir.

10 Eylül 1623 tarihinden sonra I. Mustafa, Topkapı Sarayı'nın harem bölümündeki kapalı dairede yaşamaya devam etti. Bu on altı yıl hakkında Osmanlı kaynakları hemen hiçbir şey yazmaz. IV. Murad'ın 1632'den itibaren iktidarı eline aldığı ve kardeşleri Şehzade Bayezid ile Şehzade Süleyman'ı 1635'te, Şehzade Kasım'ı 1638'de idam ettirdiği bilinir; ancak amcası Mustafa'ya dokunmadı. Bunun nedeni konusunda iki görüş vardır: bir görüşe göre yeniçerilerin 1623'te koyduğu koşul bağlayıcıydı, diğer görüşe göre Mustafa artık hiçbir hizip için taht adayı değildi ve tehlike oluşturmuyordu.

Mustafa 20 Ocak 1639 tarihinde İstanbul'da, Topkapı Sarayı'nda öldü. Kırk yedi yaşındaydı. Ölüm sebebi kaynaklarda yazılı değildir; doğal ölüm olarak kabul edilir, herhangi bir suikast ya da idam iddiası yoktur. Ölümü, IV. Murad'ın Bağdat seferinden dönüşünden hemen sonraya rastlar. Padişah, amcasının defni için Ayasofya'nın yanındaki Bizans dönemi vaftizhanesinin türbeye dönüştürülmesini emretti. Bu yapı, Ayasofya külliyesindeki padişah türbeleri (II. Selim, III. Murad, III. Mehmed) dizisinin dışında, ayrı bir yapıdır.

Türbe sonradan bir kez daha kullanıldı: 1648'de öldürülen Sultan İbrahim de buraya gömüldü. Bu nedenle yapı bugün I. Mustafa ve Sultan İbrahim Türbesi olarak anılır. Kubbeli, sade bir yapıdır; içinde her iki padişahın sandukaları ve bazı hanedan mensuplarının kabirleri bulunur. Yapı günümüzde ayaktadır ve ziyarete açıktır.

Taht devri açısından Mustafa'nın ölümü bir değişiklik yaratmadı; IV. Murad zaten on altı yıldır padişahtı. Ancak Mustafa'nın ölümü, hanedanın I. Ahmed dışındaki son erkek kolunun kapanması demekti. 1639'da hanedanda IV. Murad ve kardeşi İbrahim dışında erkek kalmamıştı; bir yıl sonra Murad'ın ölümüyle taht İbrahim'e geçecek ve hanedanın devamı tek kişiye bağlı kalacaktı.

Osmanlı tarihçileri I. Mustafa'yı bir hükümdar olarak değil, bir kriz simgesi olarak değerlendirmiştir. Peçevi İbrahim Efendi ve Katip Çelebi, saltanatını devletin başsız kaldığı bir dönem olarak anlatır ve padişahın kişisel sorumluluğundan çok onu tahta çıkaranların hesabını sorgular. Naima, 18. yüzyıl başında yazdığı tarihinde 1622 olayını uzun uzun ele alır ve Mustafa'nın ikinci cülusunu 'saltanatın başsızlığı' olarak niteler. Bu tarihçilerin ortak yargısı, Mustafa'nın tahta çıkarılmasının kendisinden çok devletin sistemine zarar verdiğidir.

Cumhuriyet dönemi Türk tarihçileri konuyu daha çok kurumsal açıdan ele aldı. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Mustafa'nın cülusunu ekberiyet usulünün başlangıcı olarak kaydeder ve bu usulün şehzadelerin sancağa çıkmaması, kafeste yetişmesi ve devlet tecrübesinden yoksun kalması gibi sonuçlarını vurgular. Halil İnalcık, 17. yüzyıl krizini tımar sisteminin çözülmesi, para bozulması ve kapıkulu ordusunun siyasallaşması gibi yapısal nedenlere bağlar; Mustafa'nın saltanatı bu krizin görünür yüzlerinden biridir. Bazı tarihçiler, 'Deli' lakabının tarih yazımında eleştirisiz kullanılmasına itiraz eder ve Mustafa'nın durumunun psikolojik bir travma olarak okunması gerektiğini savunur.

Yabancı tarihçiler, özellikle Osmanlı veraset sistemi üzerine çalışanlar, Mustafa örneğini tahtın kardeşe geçişinin ilk uygulaması olarak ele alır. 17. yüzyılda Osmanlı sarayında valide sultanların rolü üzerine yapılan çalışmalar, Halime Sultan'ı Kösem Sultan'dan önceki bir prova olarak değerlendirir. Osmanlı sarayının Avrupa'daki algısını inceleyen araştırmalar ise Venedik elçi raporlarını temel alarak Mustafa döneminin, Avrupa'da Osmanlı'nın zayıfladığı fikrinin yerleşmesinde etkili olduğunu yazar.

Popüler kültürde I. Mustafa, Genç Osman ve Kösem Sultan'ın hikâyesi içinde ikincil bir figür olarak yer alır. Türk televizyonunda Kösem Sultan'ın hayatını konu alan dizide Mustafa, kapalı dairede tutulan ve iki kez tahta çıkarılan şehzade olarak canlandırıldı; dizide ruh sağlığı ve annesiyle ilişkisi dramatik biçimde işlendi. Genç Osman'ın öldürülmesini konu alan romanlar ve tiyatro oyunları, Mustafa'yı olayların edilgen tanığı olarak gösterir. Bu yapımlarda Mustafa'ya yakıştırılan davranışların bir kısmı tarihi kaynaklara, bir kısmı senaryo kurgusuna dayanır. Ders kitaplarında ise adı çoğunlukla ekberiyet usulü ve Genç Osman olayı bağlamında, tek cümleyle geçer.

I. Mustafa'nın iki saltanatı, Avrupa'da Otuz Yıl Savaşları'nın başlangıcına rastlar. 23 Mayıs 1618 tarihinde Prag'da Habsburg temsilcilerinin pencereden atılması olayı, Mustafa'nın ilk halinden üç ay sonra gerçekleşti ve 1648'e kadar sürecek büyük savaşı başlattı. 1620'de Beyaz Dağ Muharebesi ile Bohemya ayaklanması bastırıldı; 1622-1623'te savaş Almanya'nın batısına yayıldı. İngiltere'de I. James hüküm sürüyordu; 1620'de Mayflower gemisi Kuzey Amerika'ya ulaştı ve Plymouth kolonisi kuruldu. Hollanda, İspanya ile 1609'da yapılan on iki yıllık ateşkesin 1621'de sona ermesiyle savaşa döndü; aynı yıl Hollanda Batı Hindistan Kumpanyası kuruldu.

İran'da Şah I. Abbas iktidarının doruğundaydı; 1618'de Osmanlı ordusunu Pül-i Şikeste'de yendi, 1622'de İngilizlerin yardımıyla Portekizlileri Hürmüz'den çıkardı ve 1624 başında Bağdat'ı aldı. Hindistan'da Babür hükümdarı Cihangir hüküm sürüyordu; oğlu Şah Cihan 1622'de babasına karşı ayaklandı. Çin'de Ming Hanedanı'nın son dönemi yaşanıyordu; Mançular 1616'da kuzeyde kendi devletlerini ilan etmişti ve 1619'da Sarhu Muharebesi'nde Ming ordusunu yendi. Japonya'da Tokugawa şogunluğu 1615'te Osaka'yı alarak iç savaşları bitirmiş, ülke dışa kapanma sürecine girmişti.

Bilimde 1618-1621 arasında Kepler gezegen hareketlerinin üçüncü yasasını yayımladı; Galileo 1623'te Il Saggiatore adlı eserini bastırdı. Rusya'da Romanov Hanedanı'nın ilk çarı Mihail 1613'ten beri tahttaydı ve 1618'de Lehistan ile Deulino ateşkesini imzaladı. Lehistan Kralı III. Sigismund, 1620'de Çuçora'da Osmanlı kuvvetlerine yenildi ve 1621'de Hotin'de direndi; bu iki olay Genç Osman'ın saltanatına düşer.