IV. Mehmed

IV. Mehmed, 2 Ocak 1642 tarihinde İstanbul'da doğan ve 8 Ağustos 1648 ile 8 Kasım 1687 arasında hüküm süren on dokuzuncu Osmanlı padişahıdır. Sultan İbrahim ile Turhan Hatice Sultan'ın oğludur. Babasının tahttan indirilmesiyle altı yaşında cülus etti; otuz dokuz yıllık saltanatı, Kanuni Sultan Süleyman'dan sonra Osmanlı tarihinin en uzun ikinci saltanatıdır. Ava düşkünlüğü nedeniyle Avcı Mehmed olarak anılır. Saltanatı üç döneme ayrılır. 1648-1656 arasında devlet, büyükannesi Kösem Sultan ile annesi Turhan Sultan'ın mücadelesi, yeniçeri ağalarının hâkimiyeti ve Venedik'in Çanakkale ablukası altında çöküşün eşiğine geldi; 1651'de Kösem Sultan öldürüldü, 1656'da Çınar Vakası'nda saray ağaları asıldı. 1656-1683 arasında Köprülü Mehmed Paşa, oğlu Fazıl Ahmed Paşa ve damadı Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın sadrazamlığında devlet toparlandı, Kandiye (1669), Uyvar (1663) ve Kamaniçe (1672) fethedildi ve Osmanlı toprakları en geniş sınırlarına ulaştı. 1683'te II. Viyana Kuşatması'nın başarısızlığıyla başlayan üçüncü dönemde Kutsal İttifak orduları Budin'i (1686) aldı, Mohaç'ta (1687) Osmanlı ordusunu dağıttı ve asker ayaklanması padişahı tahttan indirdi. IV. Mehmed'in kendisi seferlere 1672 Kamaniçe seferi dışında bizzat katılmadı; saltanatının büyük kısmını Edirne'de, av partileri, sünnet düğünleri ve şenliklerle geçirdi. Buna karşılık Köprülü ailesine tam yetki vererek devletin toparlanmasını mümkün kıldı. Annesi Turhan Sultan'ın 1665'te tamamlattığı Yeni Cami ve Mısır Çarşısı, hocası Vani Mehmed Efendi'nin etkisiyle güçlenen Kadızadeli akımı ve 1675 Edirne şenliği bu dönemin kültürel izleridir. Tahttan indirildikten sonra beş yıl Edirne Sarayı'nda yaşadı ve 6 Ocak 1693 tarihinde orada öldü; İstanbul'da Yeni Cami'nin yanındaki annesinin türbesine gömüldü. Oğulları II. Mustafa ve III. Ahmed padişah oldu; 1703'ten sonraki bütün Osmanlı padişahları onun soyundan gelir.

IV. Mehmed 2 Ocak 1642 tarihinde İstanbul'da, Topkapı Sarayı'nda doğdu. Babası Sultan İbrahim, tahta çıkalı iki yıl olmuştu ve o güne kadar hanedanın tek erkeğiydi; Mehmed'in doğumu hanedanın devamını güvence altına aldığı için sarayda günlerce şenlik yapıldı. Annesi Turhan Hatice Sultan, 1627 civarında Rutenya'da (bugünkü Ukrayna) doğmuş, Tatar akınında esir alınarak Kösem Sultan tarafından hareme hediye edilmiş bir cariyeydi; oğlunun doğumuyla haseki sultan (padişahın gözde eşi) oldu.

Üvey kardeşleri hızla doğdu: Saliha Dilaşub Sultan'dan Süleyman (15 Nisan 1642), Muazzez Sultan'dan Ahmed (25 Şubat 1643). Bu iki kardeş sonradan II. Süleyman ve II. Ahmed olarak tahta çıkacaktı. Kız kardeşleri Gevherhan Sultan (1642 civarı), Ümmügülsüm Sultan (1642 civarı), Fatma Sultan (1642 civarı), Ayşe Sultan (1643 civarı), Atike Sultan (1644 civarı) ve Beyhan Sultan (1645 civarı) da bu yıllarda doğdu. Mehmed'in çocukluğuna ilişkin en bilinen anlatı, babasının bir öfke anında onu havuza attığı ya da yüzünde kalıcı bir yara izi bıraktığı yolundaki hikâyedir; bu anlatının çağdaş kaynağı zayıftır ve tarihçiler tarafından ihtiyatla aktarılır.

Eğitimi, altı yaşında tahta çıktığı için saltanat döneminde verildi. İlk hocaları arasında Şami Yusuf Efendi ve sonradan şeyhülislam olacak alimler bulundu; 1660'lardan itibaren Kadızadeli vaiz Vani Mehmed Efendi padişahın hocası ve en etkili danışmanı oldu. Mehmed'in Kur'an, Arapça, Farsça ve hat öğrendiği, ancak eğitiminin sürekli av ve gezi ile bölündüğü kaydedilir. Tarihçi Abdurrahman Abdi Paşa, padişahın nedimi (sohbet arkadaşı) olarak günlük hayatını kaydetti; Vekayiname adlı eseri bu saltanatın en ayrıntılı iç kaynağıdır.

Babası Sultan İbrahim'in 1644'ten sonraki savurgan yönetimi, 1647 samur ve amber vergileri ve Girit'e ikmal gönderilememesi 1648 yazında ayaklanmaya yol açtı. 7 Ağustos 1648'de yeniçeri ağaları ve ulema Orta Camii'de toplandı; sadrazam Hezarpare Ahmed Paşa öldürüldü. Ertesi gün asiler, büyükanne Kösem Sultan'dan padişahın tahttan indirilip yerine altı yaşındaki torununun geçirilmesini istedi. Kösem Sultan bu talebi kabul etti; kaynaklara göre oğlunun hayatının bağışlanması koşulunu koydu, ancak İbrahim on gün sonra öldürüldü.

IV. Mehmed 8 Ağustos 1648 tarihinde, Şeyhülislam Abdürrahim Efendi'nin hal fetvasıyla babasının tahttan indirilmesinin ardından Topkapı Sarayı'nda cülus etti. Altı yaşında ve yedi aylıktı; Osmanlı tarihinde bu yaşta tahta çıkan tek padişahtır. Cülus töreninde kaynaklara göre padişah ağladı ve tahta oturmak istemedi; büyükannesi onu ikna etti. Sofu Mehmed Paşa aynı gün sadrazam yapıldı.

Devletin yönetimi bir çocuğun adına, üç odak arasında paylaşıldı. Kösem Sultan, iki oğlunun ardından torununun da naibesi (padişah adına yöneten vekili) olmak istedi ve 'büyük valide' unvanıyla makamını korudu. Turhan Sultan, yirmi bir yaşında valide sultan (padişah annesi) unvanını aldı ama ilk yıllarda güçsüzdü. Yeniçeri ağaları, 1648 ayaklanmasının gerçek galibi olarak divanı (devletin en üst karar kurulunu) denetledi; Kara Murad Ağa, Bektaş Ağa, Kara Çavuş ve Muslihiddin Ağa gibi isimler 'ağalar saltanatı' adı verilen dönemi başlattı.

Cülusun hemen ardından ilk ayaklanma yaşandı. Sipahiler, cülus bahşişinden (yeni padişahın kapıkulu askerine dağıttığı paradan) pay alamadıkları gerekçesiyle Ekim 1648'de At Meydanı'nda toplandı; yeniçeriler Sultan Ahmed Camii'nde sipahileri kılıçtan geçirdi. Bu olay, yeniçeri ağalarının iktidarını pekiştirdi. 1649 Mayıs ayında Sofu Mehmed Paşa azledilip idam edildi; yerine yeniçeri ağası Kara Murad Paşa sadrazam oldu.

Cülus bahşişi ve tahttan indirilen padişahın harcamaları hazineyi boşaltmıştı. Kandiye kuşatması 1648 Mayıs ayından beri sürüyor, Venedik donanması Çanakkale Boğazı'nı abluka altında tutuyordu; 1649'da Foça'da Osmanlı donanması yenildi. Yeni saltanat, hanedanın en zayıf ve devletin en yoksul anında başladı.

1648-1651 yılları Kösem Sultan ile Turhan Sultan arasındaki mücadeleyle geçti. Kösem Sultan yeniçeri ağalarıyla, Turhan Sultan ise saray ağaları ve özellikle Darüssaade Ağası (harem ağalarının başı) Uzun Süleyman Ağa ile ittifak kurdu. Kaynaklara göre Kösem Sultan, torununu tahttan indirip daha küçük olan Şehzade Süleyman'ı çıkarmayı planladı; bu planın Turhan Sultan'a ulaşması üzerine 2 Eylül 1651 gecesi saray ağaları Kösem Sultan'ı haremde boğdu. Ölümünün ayrıntıları, planın gerçek olup olmadığı ve Turhan Sultan'ın kararı bizzat verip vermediği tartışmalıdır; bir görüşe göre Kösem Sultan iktidarı bırakmayan bir siyasetçi olarak öldürüldü, diğer görüşe göre plan uydurmaydı ve cinayet Süleyman Ağa'nın kişisel hırsının ürünüydü. Yeniçeri ağaları öldürüldü ya da sürüldü; Turhan Sultan valide sultan olarak sarayın tek hâkimi oldu.

Sadrazamlar bu dönemde hızla değişti. Kara Murad Paşa (21 Mayıs 1649 - 5 Ağustos 1650) yeniçeri ağalığından gelmişti. Melek Ahmed Paşa (5 Ağustos 1650 - 22 Ağustos 1651), IV. Murad'ın kızı Kaya Sultan'ın kocasıydı; para değerini düşüren zorunlu sikke kuru uygulaması esnafı ayaklandırdı ve azledildi. Abaza Siyavuş Paşa (21 Ağustos 1651 - 27 Eylül 1651) kısa süre görev yaptı. Gürcü Mehmed Paşa (27 Eylül 1651 - 20 Haziran 1652) Kösem Sultan'ın ölümünden sonraki geçiş döneminin sadrazamıydı. Tarhuncu Ahmed Paşa (20 Haziran 1652 - 21 Mart 1653) Osmanlı tarihinde ilk kez gelir ve giderleri karşılaştıran bir bütçe hazırladı, saray harcamalarını kısmaya çalıştı ve bu yüzden idam edildi; bütçesi 17. yüzyıl maliyesinin en önemli belgesidir. Koca Derviş Mehmed Paşa (21 Mart 1653 - 28 Ekim 1654) 1654'te Çanakkale'de Venedik ablukasını kırdırdı. Anadolu'dan getirilen bu sert paşa yeniçerilerce idam edildi. Kara Murad Paşa ikinci kez (11 Mayıs 1655 - 19 Ağustos 1655) sadrazam oldu. Malatyalı Süleyman Paşa (19 Ağustos 1655 - 28 Şubat 1656) hazineyi dolduramadı. Zurnazen Mustafa Paşa 5 Mart 1656'da yalnızca birkaç saat sadrazam kaldı; Osmanlı tarihinin en kısa sadrazamlığıdır. Abaza Siyavuş Paşa ikinci kez (5 Mart 1656 - 25 Nisan 1656) görev aldı ve öldü. Boynuyaralı Mehmed Paşa (26 Nisan 1656 - 15 Eylül 1656), Köprülü'den önceki son sadrazamdır.

4 Mart 1656'da Çınar Vakası (Vaka-i Vakvakiye) yaşandı. Sipahiler ve yeniçeriler, maaşlarının düşük ayarlı akçeyle ödenmesini gerekçe göstererek ayaklandı; saray ağalarının ve otuz kadar görevlinin başını istedi. Padişah bu kişileri teslim etmek zorunda kaldı; cesetler At Meydanı'ndaki bir çınar ağacına asıldı. Bu olay, on dört yaşındaki padişahın ilk büyük aşağılanmasıydı ve sarayın ağalar üzerindeki son denetimini de kırdı.

Aynı yılın Haziran ayında Venedik donanması Çanakkale'de Osmanlı donanmasını ağır yenilgiye uğrattı, Bozcaada ve Limni'yi işgal etti; İstanbul'a tahıl akışı kesildi ve şehirde kıtlık başladı. Turhan Sultan, bu felaket ortamında, seksen yaşına yaklaşan Köprülü Mehmed Paşa'yı sadrazamlığa çağırdı. Köprülü, dört koşul ileri sürdü: kararlarına karışılmaması, atamalarda serbestlik, hakkında söylenenlerin dinlenmemesi ve mutlak yetki. Koşullar kabul edildi ve 15 Eylül 1656'da mühür kendisine verildi.

Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazamlığı (15 Eylül 1656 - 31 Ekim 1661) Osmanlı tarihinin en sert tasfiye dönemlerinden biridir. Sadrazam önce İstanbul'da sipahi ve yeniçeri zorbalarını, ardından Kadızadeli vaizleri sürdü; 1657'de Çanakkale'de Venedik ablukasını kırdı, Bozcaada ve Limni'yi geri aldı. 1658'de Erdel Prensi II. Rakoczi'yi cezalandırmak için sefere çıktı ve Yanova'yı aldı. Aynı yıl Anadolu'da Abaza Hasan Paşa isyanı patlak verdi; Halep'e kadar yayılan bu isyan, Şubat 1659'da isyancı paşaların Halep'te bir ziyafette öldürülmesiyle bastırıldı. Kaynaklar Köprülü'nün beş yılda on binlerce kişiyi idam ettirdiğini yazar; sayı tartışmalıdır ama sertliğin boyutu değildir. Köprülü 31 Ekim 1661'de öldü; padişah, onun tavsiyesiyle oğlu Fazıl Ahmed Paşa'yı sadrazam yaptı.

Köprülü Fazıl Ahmed Paşa (31 Ekim 1661 - 19 Ekim 1676), on beş yıl süren sadrazamlığıyla 17. yüzyılın en uzun görev yapan sadrazamıdır. Babasının şiddetini sürdürmedi; medreseli bir alim olarak ulemayla, sefer komutanı olarak orduyla uyum içinde çalıştı. Uyvar (1663), Kandiye (1669) ve Kamaniçe (1672) onun sadrazamlığında fethedildi; Vasvar (1664), Kandiye (1669) ve Bucaş (1672) antlaşmaları imzalandı. Devlet gelirleri düzenlendi, hazine fazla verdi. Fazıl Ahmed Paşa 19 Ekim 1676'da Edirne yakınlarında öldü.

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa (19 Ekim 1676 - 25 Aralık 1683), Köprülü Mehmed Paşa'nın damadı ve evlatlığıydı. 1678 Çehrin seferini yönetti, 1681'de Rusya ile Bahçesaray Antlaşması'nı yaptı ve 1683'te Viyana'yı kuşattı. Kuşatmanın başarısızlığından sonra padişahın emriyle 25 Aralık 1683'te Belgrad'da idam edildi.

Padişah bu yirmi yedi yılda devlet işlerini büyük ölçüde sadrazamlara bıraktı, ancak iki alanda kendi iradesini gösterdi. Birincisi Edirne'ye yerleşmesidir: 1660'lardan itibaren yılın büyük kısmını Edirne Sarayı'nda geçirdi, divan orada toplandı ve İstanbul fiilen ikinci başkent haline geldi. İkincisi din siyasetidir: hocası Vani Mehmed Efendi'nin etkisiyle Kadızadeli akımı saray desteği kazandı; 1666'da Mevlevi seması yasaklandı, Halveti tekkelerine baskı yapıldı, 1670'te içki yasağı yenilendi. Vani Efendi 1683 Viyana yenilgisinden sonra gözden düştü ve sürüldü.

1683-1687 yılları çöküş dönemidir. Bayburtlu Kara İbrahim Paşa (15 Aralık 1683 - 18 Kasım 1685) Merzifonlu'nun düşürülmesinde rol oynadı, cephede başarısız oldu ve idam edildi. Sarı Süleyman Paşa (18 Aralık 1685 - 23 Eylül 1687) Budin'in kaybını ve Mohaç yenilgisini yaşadı; ordu ayaklanınca kaçtı, yakalanıp idam edildi. Ordunun Mohaç'tan sonra İstanbul'a yürümesi, padişahın tahttan indirilmesiyle sonuçlandı.

IV. Mehmed'in saltanatı Osmanlı tarihinin en çok savaş görmüş dönemlerindendir. Bu bölüm çatışmaları cephe ve dönem sırasıyla ele alır.

Girit ve Ege cephesi (1648-1669). Kandiye kuşatması 1 Mayıs 1648'de başlamıştı ve saltanatın ilk yirmi bir yılı boyunca sürdü. Venedik, Çanakkale Boğazı'nı abluka altına alarak Girit'e ikmali kesmeye çalıştı. Foça Deniz Muharebesi 12 Mayıs 1649'da Venedik zaferiyle sonuçlandı; Osmanlı donanması Foça limanında bastırıldı. Nakşa (Naxos) Deniz Muharebesi 10 Temmuz 1651'de Venedik amirali Mocenigo'nun Osmanlı donanmasını yenmesiyle sonuçlandı. Perast Muharebesi 15 Mayıs 1654'te Kotor Körfezi'nde Osmanlı saldırısının püskürtülmesidir. Çanakkale'de 1654'te Osmanlı donanması ablukayı yardı; 1655'te Venedik üstün geldi; 26 Haziran 1656'daki Çanakkale Deniz Muharebesi Osmanlı donanmasının en ağır yenilgisi oldu, Bozcaada ve Limni işgal edildi. 17 Temmuz 1657'de Köprülü Mehmed Paşa'nın hazırlattığı donanma Çanakkale'de ablukayı kırdı, Mocenigo öldü; Bozcaada ve Limni aynı yıl geri alındı. Kalamata 1659'da Venedik amirali Morosini tarafından geçici olarak ele geçirildi. 27 Ağustos 1661'de Milos açıklarında ve 29 Eylül 1662'de İstanköy açıklarında Venedik, Osmanlı konvoylarını vurdu. Fazıl Ahmed Paşa 1666'da Girit'e geçti; Kandiye, Venedik'in Fransız yardımının çekilmesinden sonra 27 Eylül 1669'da teslim oldu.

Habsburg cephesi (1663-1664). Erdel meselesi yüzünden 1663'te savaş başladı. Fazıl Ahmed Paşa Uyvar'ı kuşattı; Gbelce (Köbölkút) Muharebesi 6 Ağustos 1663'te Osmanlı zaferiyle sonuçlandı, Uyvar 24 Eylül 1663'te düştü. Zerinvar (Zrínyiújvár) yakınında 13 Ağustos 1663'te Zrínyi'nin kuvvetleri Osmanlı öncülerini geri attı. Starý Hrozenkov Muharebesi 6 Ekim 1663'te Tatar akıncılarının Moravya'da püskürtülmesidir. Várad Muharebesi 27 Mayıs 1664'te Habsburg komutanı Souches'un Osmanlı kuvvetini yenmesidir. Léva Kuşatması 19 Temmuz 1664'te yine Souches'un zaferiyle sonuçlandı. Saint Gotthard Muharebesi 1 Ağustos 1664'te Raab Nehri kıyısında yapıldı; Montecuccoli komutasındaki Habsburg-Fransız-Alman ordusu, nehri geçen Osmanlı kuvvetlerini yendi. Yenilgiye rağmen 10 Ağustos 1664 Vasvar Antlaşması Uyvar'ı Osmanlı'ya bıraktı.

Lehistan cephesi (1672-1676). Ukrayna Kazaklarının hetmanı Doroşenko'nun Osmanlı himayesine girmesi Lehistan ile savaşa yol açtı. 1672'de padişah bizzat orduyla Kamaniçe'ye yürüdü; kale 27 Ağustos 1672'de düştü. Lviv kuşatması Eylül 1672'de fidye karşılığı kaldırıldı. Ladjin (Ladyzhyn) Muharebesi 18 Temmuz 1672'de Osmanlı-Kazak zaferiyle sonuçlandı. Krasnobród (5 Ekim), Niemirów (7 Ekim), Komarno (9 Ekim) ve Kalush (14 Ekim 1672) muharebelerinde Sobieski, Tatar akıncı kollarını yendi. 18 Ekim 1672 Bucaş Antlaşması Podolya'yı Osmanlı'ya verdi. Leh Diyet'i antlaşmayı reddetti; Hotin Muharebesi 11 Kasım 1673'te Sobieski'nin Osmanlı ordusunu ağır yenilgiye uğratmasıyla sonuçlandı. Lwów (Lesienice) Muharebesi 24 Ağustos 1675'te Sobieski'nin bir başka zaferidir; Trembowla kuşatması Eylül-Ekim 1675'te başarısız kaldı. İzvança (Żurawno) Muharebesi 25 Eylül 1676'da başladı, sonuçsuz kaldı ve 17 Ekim 1676 İzvança Antlaşması'yla bitti.

Rusya cephesi (1677-1681). Ukrayna için Rusya ile ilk büyük savaş 1677'de başladı. Çehrin 1677'de alınamadı; 1678'de Merzifonlu Kara Mustafa Paşa kaleyi ele geçirip yıktı. 1681 Bahçesaray Antlaşması Dinyeper'i sınır yaptı.

Viyana ve çöküş (1683-1687). Merzifonlu Kara Mustafa Paşa 14 Temmuz 1683'te Viyana'yı kuşattı. 12 Eylül 1683'te Kahlenberg'den inen Sobieski komutasındaki Leh-Alman ordusu Osmanlı ordusunu dağıttı. Ciğerdelen (Párkány) Muharebesi 7-9 Ekim 1683'te yapıldı: ilk gün Osmanlı kuvvetleri Leh öncülerini yendi, ikinci gün birleşik ordu Osmanlıları bozguna uğrattı ve Estergon düştü. 1684'te Kutsal İttifak kuruldu. Vác Muharebesi 27 Haziran 1684'te Habsburg zaferidir. Jazłowiec Muharebesi Ağustos 1684'te Leh kuvvetlerinin kaleyi almasıdır. Eperjes Muharebesi 11 Ağustos 1685'te ve Kassa Muharebesi 18 Ekim 1685'te Habsburgların Yukarı Macaristan'ı ele geçirmesidir. Boiany Muharebesi 1 Ekim 1685'te Boğdan'da Leh ordusuyla Osmanlı-Tatar kuvvetleri arasında sonuçsuz kaldı. Budin Kuşatması 18 Haziran 1686'da başladı; şehir 2 Eylül 1686'da 145 yıllık Osmanlı hâkimiyetinden sonra düştü. Mohaç Muharebesi 12 Ağustos 1687'de Harşan Dağı yakınlarında yapıldı; Lorraine Dükü Charles komutasındaki Habsburg ordusu Sarı Süleyman Paşa'nın ordusunu dağıttı. Bu yenilgi, padişahın tahttan indirilmesine yol açan asker ayaklanmasını başlattı.

IV. Mehmed döneminde imzalanan antlaşmalar, Osmanlı sınırlarının hem en geniş noktasını hem de gerilemenin başlangıcını belirler.

Vasvar Antlaşması 10 Ağustos 1664'te Habsburglarla imzalandı. Saint Gotthard yenilgisine rağmen Osmanlı, Uyvar ve Varat'ı elinde tuttu; Erdel'de Osmanlı'nın seçtiği Mihail Apafi prens olarak tanındı, Habsburglar Zerinvar'ı yeniden inşa etmemeyi kabul etti. Antlaşma yirmi yıl için yapıldı ve Macar soylularının büyük tepkisine yol açtı.

Kandiye Antlaşması 27 Eylül 1669'da Venedik ile yapıldı. Girit'in tamamı Osmanlı'ya geçti; Venedik yalnızca Suda, Spinalonga ve Granbusa adlı üç küçük kale-adayı elinde tuttu. Venedik'e Osmanlı sularında ticaret hakkı verildi. Bu antlaşma Girit'in 1898'e kadar sürecek Osmanlı dönemini başlattı.

Bucaş Antlaşması 18 Ekim 1672'de Lehistan ile imzalandı; Podolya ve Kamaniçe Osmanlı'ya, Ukrayna'nın batısı Osmanlı himayesindeki Kazaklara bırakıldı, Lehistan yıllık vergi ödemeyi kabul etti. Leh Diyet'i antlaşmayı onaylamadı ve savaş sürdü. İzvança (Żurawno) Antlaşması 17 Ekim 1676'da yapıldı; Podolya Osmanlı'da kaldı, vergi hükmü kaldırıldı. Bu iki antlaşma Osmanlı Avrupa topraklarının en geniş halini temsil eder.

Bahçesaray Antlaşması 1681'de Rusya ile imzalandı; Dinyeper Nehri sınır kabul edildi, Kiev Rusya'da kaldı, iki taraf Dinyeper ile Bug arasında tampon bölge bırakmayı kabul etti. Bu, Osmanlı ile Rusya arasındaki ilk kapsamlı antlaşmadır.

Diplomasi alanında Fransa ile ilişkiler 1673'te kapitülasyonların yenilenmesiyle güçlendi; Fransız elçisi Nointel bu antlaşmayı müzakere etti. İngiltere 1675'te kapitülasyonlarını yeniledi. Kırım Hanlığı Osmanlı seferlerinin vazgeçilmez ortağıydı, ancak 1683'te Han Murad Giray'ın Viyana'da isteksiz davrandığı ileri sürüldü. Erdel, Eflak ve Boğdan üzerindeki Osmanlı denetimi bu dönemde en yüksek düzeydeydi; Macaristan'daki Habsburg karşıtı Thököly hareketi Osmanlı'ca desteklendi ve Thököly 1682'de Orta Macar kralı olarak tanındı. Viyana yenilgisinden sonra 1684'te Papa XI. Innocentius'un öncülüğünde Habsburg, Lehistan ve Venedik'in kurduğu Kutsal İttifak'a 1686'da Rusya da katıldı; Osmanlı bu dört devlete karşı aynı anda savaşmak zorunda kaldı.

IV. Mehmed'in saltanatı, mali açıdan 1648-1656 çöküşü, 1656-1683 toparlanması ve 1683 sonrası yeni çöküşü izler. İlk dönemde hazine boştu; 1650'de Melek Ahmed Paşa akçenin kurunu zorla düşürerek esnafı ayaklandırdı, 1651'de Kösem Sultan'ın ölümüyle sarayın harcamaları kısıldı. Tarhuncu Ahmed Paşa 1653'te ilk Osmanlı bütçesini hazırladı: gelirler yaklaşık 530 milyon akçe, giderler yaklaşık 690 milyon akçe olarak hesaplandı; açık, saray ve kapıkulu harcamalarından kaynaklanıyordu. Tarhuncu'nun saray giderlerini kısma girişimi idamına yol açtı, ancak bütçesi sonraki sadrazamların başvuru belgesi oldu. 1656 Çınar Vakası'nın nedeni, maaşların düşük ayarlı akçe ve züyuf (bozuk) sikkeyle ödenmesiydi.

Köprülü Mehmed Paşa 1656'dan sonra müsadere (mal ve mülke el konması), avarız (olağanüstü savaş vergisi) ve cizye (gayrimüslimlerden alınan baş vergisi) tahsilatını sıkılaştırdı. Fazıl Ahmed Paşa döneminde hazine fazla verdi; Kandiye ve Kamaniçe seferleri bu birikimle karşılandı. 1670'lerde yeni bir sikke, kuruşun altında gümüş para olarak zolota ve para basıldı; akçe küçüldü ve hesap birimi olarak kaldı. Cizye 1691'de II. Süleyman döneminde köklü biçimde yeniden düzenlenecekti; bu reformun hazırlığı Mehmed döneminde başladı.

Toprak düzeninde tımar sistemi (askere maaş yerine toprak geliri verme usulü) gerilemeye devam etti; boşalan tımarlar mukataa (kiraya verilen gelir kaynağı) haline getirildi ve iltizama (vergi toplama hakkının peşin bedelle kiralanması) verildi. Malikane usulü (ömür boyu iltizam) henüz başlamamıştı; 1695'te II. Mustafa döneminde kurulacaktı. Girit'te fetihten sonra 1670 tahriri yapıldı ve ada, tımar yerine doğrudan mukataa düzeniyle yönetildi; bu, Osmanlı toprak sisteminde yeni bir modeldi.

Ticaret yollarında Venedik ablukasının 1657'de kırılması İstanbul'un iaşesini (yiyecek ikmalini) güvenceye aldı; Mısır tahılı yeniden düzenli aktı. 1660 İstanbul yangını, 24 Temmuz 1660'ta Ayazmakapı'dan başlayıp şehrin büyük kısmını yakarak çarşıları ve Yahudi mahallesini yok etti; Yeni Cami ve Mısır Çarşısı bu yangından sonra yapıldı. Kandiye'nin fethi Akdeniz ticaretinde Osmanlı denetimini genişletti; Fransa 1673 kapitülasyonuyla Levant ticaretinde öne geçti, İngiltere ve Hollanda onu izledi. Kamaniçe'nin fethiyle Lehistan üzerinden Baltık ticareti kısa süre Osmanlı denetimine girdi. 1683'ten sonra savaşın maliyeti hazineyi yeniden boşalttı ve 1687'de ordunun maaşı ödenemedi; Mohaç sonrası ayaklanmanın doğrudan nedeni budur.

IV. Mehmed'in adına bağlı en büyük yapı, annesi Turhan Sultan'ın tamamlattığı Yeni Cami'dir. Safiye Sultan'ın 1597'de başlattığı ve yarım kalan cami, 1660 yangınından sonra Turhan Sultan'ın emriyle mimar Mustafa Ağa tarafından yeniden ele alındı ve 1665'te açıldı. Külliyenin parçası olan Mısır Çarşısı 1664'te tamamlandı; hünkâr kasrı, sıbyan mektebi, sebil, darülkurra ve Turhan Sultan'ın türbesi aynı külliyededir. Bu türbe, IV. Mehmed'in de gömüldüğü yerdir. Külliye bugün ayaktadır ve Eminönü'nün simgesidir.

Padişahın Edirne'de av köşkleri, Edirne Sarayı'na ek daireler ve Kamaniçe'de camiye çevrilen katedral için minber yaptırdığı da bilinir. Köprülü Mehmed Paşa'nın Çemberlitaş'taki külliyesi (1661) ve Fazıl Ahmed Paşa'nın kütüphanesi bu döneme aittir; Köprülü Kütüphanesi Osmanlı'nın ilk bağımsız kütüphane binasıdır ve bugün de hizmet vermektedir.

Edebiyatta dönemin en büyük şairi Nabi'dir; 1675 Edirne şenliğini anlatan Surname'si ve Hayriyye'si bu dönemde yazıldı. Neşati, Nail-i Kadim, Fehim-i Kadim ve Sabit de bu yılların şairleridir. Tarih yazımında Abdurrahman Abdi Paşa'nın Vekayiname'si padişahın günlük hayatını anlatır; Evliya Çelebi Seyahatname'nin büyük kısmını bu dönemde yazdı ve 1670'te hacca gitti; Hezarfen Hüseyin Efendi Tenkih-i Tevarih'i, Katip Çelebi ölümünden (1657) önce Cihannüma'yı tamamladı. Mehmed Halife'nin Tarih-i Gılmani'si 1648-1665 arasını anlatır. 1675 Edirne şenliği, Şehzade Mustafa ve Şehzade Ahmed'in sünneti ile Hatice Sultan'ın düğünü için düzenlendi; on beş gün süren şenlik, esnaf alayları, fişek gösterileri ve Nabi'nin Surname'siyle Osmanlı şenlik kültürünün doruklarından biridir.

Din ve düşünce alanında Kadızadeliler ile Sivasiler tartışması saltanat boyunca sürdü. Vani Mehmed Efendi'nin saray hocalığı, 1666 Mevlevi seması yasağı ve tekke baskıları bu akımın etkisidir; Köprülü Mehmed Paşa ise 1656'da Kadızadeli vaizleri Kıbrıs'a sürerek akımı geçici olarak bastırmıştı. Hat sanatında Hafız Osman bu dönemde yetişti; II. Mustafa ve III. Ahmed'in hat hocası oldu. Musikide Hafız Post ve Buhurizade Mustafa Itri bu yıllarda etkindi; Itri'nin en ünlü eserleri bu saltanatta bestelendi. Minyatürde 1675 şenliği Surname minyatürleriyle resmedildi.

IV. Mehmed'in hareminde en etkili kadın, annesi Turhan Hatice Sultan'dı. 1648-1683 arasında valide sultan olarak, 1651'den sonra ise sarayın tek hâkimi olarak devlet işlerine katıldı; Köprülü Mehmed Paşa'yı sadrazamlığa getiren kararı verdi ve Yeni Cami'yi tamamlattı. 4 Ağustos 1683'te, Viyana yenilgisinden bir ay önce öldü ve kendi türbesine gömüldü. Kaynaklar onu, kadınlar saltanatı denen dönemi kapatan valide olarak tanımlar.

Mehmed'in haseki sultanı Emetullah Rabia Gülnuş Sultan kaynaklardan iyi bilinir. 1642 civarında Girit'in Resmo şehrinde doğdu, 1646 fethinde esir alınarak saraya getirildi. İki oğlu padişah oldu: Mustafa (5 Haziran 1664, Edirne) ve Ahmed (30 Aralık 1673, Hacıoğlupazarcığı). Gülnuş Sultan, iki oğlunun saltanatında da valide sultan olarak Üsküdar'daki Yeni Valide Camii'ni yaptırdı ve 1715'te öldü. Bazı kaynaklar Afife Kadın adlı bir ikinci eşten söz eder; ayrıntı yoktur.

II. Mustafa 1695-1703 arasında padişahlık yaptı; kendisi de tahttan indirildi ve 28 Aralık 1703'te öldü. III. Ahmed 1703-1730 arasında hüküm sürdü, Lale Devri'nin padişahıdır. Hatice Sultan 1660 civarında doğdu; 1675 Edirne şenliğinde Musahip Mustafa Paşa ile evlendirildi, sonra Moralı Damad Hasan Paşa ile evlendi ve 5 Temmuz 1743'te Edirne'de öldü. Şehzade Selim 1659 civarında doğdu ve 1679 civarında öldü. Ümmügülsüm Sultan 1670 civarında Edirne'de doğdu. Fatma Sultan 1680 civarında Edirne'de doğdu; Çerkez İbrahim Paşa ve Topal Yusuf Paşa ile evlendi, 6 Aralık 1700'de Edirne'de öldü. Kaynaklar ayrıca Şehzade Bayezid, Şehzade İbrahim, Şehzade Süleyman adlı erken ölen oğullardan ve Safiye Sultan gibi kızlardan söz eder.

Kardeşleriyle ilişkisi, Osmanlı geleneğinin tersine, kardeş katliyle değil kırk yıllık kafes hayatıyla belirlendi. Üvey kardeşleri Süleyman ve Ahmed, 1648'den 1687'ye kadar Topkapı'nın kapalı dairesinde yaşadı; Mehmed onları öldürtmedi. Bunda hem yeniçerilerin kardeş katline tepkisi hem Turhan Sultan'ın tutumu etkili oldu. Bu iki kardeş, Mehmed'in tahttan indirilmesinden sonra sırayla padişah oldu. Kız kardeşleri vezirlerle evlendirildi: Gevherhan Sultan 27 Ekim 1694'te, Ayşe Sultan 1673 civarında Kahire'de, Atike Sultan 1667 civarında, Beyhan Sultan 5 Mart 1701'de öldü.

Harem, Mehmed'in Edirne'ye yerleşmesiyle iki merkezli hale geldi. Edirne Sarayı'ndaki harem genişletildi; padişahın çocuklarının çoğu Edirne'de doğdu. 1687'de tahttan indirildikten sonra Gülnuş Sultan Eski Saray'a gönderildi; 1695'te oğlu tahta çıkınca valide olarak geri döndü.

IV. Mehmed, kaynaklarda orta boylu, esmer, kara sakallı ve sağlam yapılı bir adam olarak tasvir edilir. Çocukluğunda yüzünde bir yara izi olduğu anlatısı sonraki kaynaklarda geçer. Minyatürlerde iri sarıklı, ciddi bakışlı ve çoğunlukla at üzerinde ya da av sahnesinde gösterilir. Avrupa gravürleri onu 'Türk imparatoru' klişesiyle, kavuk ve kaftanla resmetti.

Kişiliğinin en belirgin özelliği ava düşkünlüğüdür ve lakabı buradan gelir. Edirne, Yanbolu, Çatalca ve Filibe çevresindeki av partileri haftalarca sürerdi; binlerce köylü sürgün avı (avı belli bir yöne sürme) için toplanır, av köşkleri yaptırılırdı. Abdi Paşa'nın Vekayiname'si bu av partilerini gün gün kaydeder ve bazı tarihçiler bu kayıtlardan yola çıkarak padişahın devlet işlerini avdan sonraya bıraktığını yazar. Diğer görüşe göre av, 17. yüzyılda ordunun talimi ve taşranın denetimi için bir araçtı; Mehmed'in Edirne'de kalması, Avrupa cephesine yakın olma tercihinin sonucuydu.

Dindarlığı belirgindi; Vani Efendi'nin vaazlarını dinledi, sema ve içki yasaklarını destekledi, hutbelerde adının okunmasına özen gösterdi. Aynı zamanda şenlik ve gösteriye düşkündü: 1675 Edirne şenliği, 1670'lerdeki Kamaniçe zafer alayı ve sünnet düğünleri dönemin en görkemli törenleriydi. Devlet işlerinde sadrazamlara tam yetki verdi; Köprülü Mehmed Paşa'nın koşullarını kabul etmesi ve Fazıl Ahmed Paşa'yı on beş yıl görevde tutması, kaynaklarda güven ve istikrarın göstergesi olarak yorumlanır. Merzifonlu'yu Viyana yenilgisinden sonra idam ettirmesi ise bu güvenin sınırını gösterir.

Günlük hayatı sarayla sınırlı değildi; padişahlar arasında en çok seyahat edenlerden biriydi. İstanbul-Edirne yolunu yılda birkaç kez kat etti, Bursa'ya, Çanakkale'ye ve 1672'de Kamaniçe'ye gitti. Hastalıklarına ilişkin kayıt azdır; 1687'de tahttan indirildiğinde kırk beş yaşındaydı ve sağlığı yerindeydi. Edirne'deki son beş yılında hastalandı ve gut ile ilişkili bir rahatsızlıktan öldüğü kaydedilir; ölüm sebebi kesin değildir.

12 Ağustos 1687 Mohaç yenilgisinden sonra ordu dağıldı; Sarı Süleyman Paşa askerin öfkesinden kaçarak İstanbul'a geldi, ordu ise Belgrad'a çekilip ayaklandı. Asker, sadrazamın idamını ve maaşların ödenmesini istedi; Sarı Süleyman Paşa 23 Eylül 1687'de azledildi ve kısa süre sonra idam edildi. Ordu, Abaza Siyavuş Paşa'yı (1651 ve 1656'daki aynı adlı sadrazamdan farklı bir kişi) serdar seçip İstanbul'a yürüdü. Ekim 1687'de Edirne'de ve İstanbul'da padişahın av düşkünlüğü, seferlere katılmaması ve hazineyi boşaltması suçlamalarıyla hal tartışması başladı. Şeyhülislam Debbağzade Mehmed Efendi hal fetvasını verdi.

8 Kasım 1687'de IV. Mehmed tahttan indirildi; yerine kırk beş yaşındaki kardeşi II. Süleyman geçirildi. Mehmed öldürülmedi; Osmanlı tarihinde tahttan indirilip yaşamına devam eden padişahlar arasındadır. Önce Topkapı'da kapalı daireye kondu, sonra Edirne Sarayı'na gönderildi. Kaynaklara göre Mehmed, tahttan indirilirken kardeşini uyararak devlet işlerini bırakmamasını öğütledi; bu anlatının doğruluğu kesin değildir. Yeniçeriler, 1688 başında İstanbul'da bir kez daha ayaklandı; Siyavuş Paşa'nın konağı basıldı ve sadrazam öldürüldü.

Mehmed, Edirne'de beş yıl yaşadı. II. Süleyman'ın 1691'de ölümünde ve II. Ahmed'in tahta çıkışında yeniden tahta getirilmesi yönünde bazı sesler çıktı; kaynaklar bunun ciddi bir girişime dönüşmediğini yazar. 6 Ocak 1693 tarihinde Edirne Sarayı'nda öldü; bazı kaynaklar 7 Ocak tarihini verir. Elli bir yaşındaydı. Cenazesi İstanbul'a getirildi ve Yeni Cami'nin yanındaki Turhan Sultan Türbesi'ne, annesinin yanına gömüldü. Türbe Eminönü'nde ayaktadır ve ziyarete açıktır; oğlu II. Mustafa ile III. Ahmed de aynı türbededir.

Ölümünden sonra Osmanlı-Kutsal İttifak savaşı 1699 Karlofça Antlaşması'na kadar sürdü. Mehmed'in yitirdiği Macaristan geri alınamadı. Oğlu II. Mustafa 1695'te, III. Ahmed 1703'te tahta çıktı; hanedan 1922'ye kadar bu iki oğlunun soyundan devam etti.

Osmanlı tarihçileri IV. Mehmed'i sadrazamlarının gölgesinde değerlendirdi. Naima, saltanatın ilk yıllarını ağalar saltanatı ve Çınar Vakası ile anlatır, Köprülü'nün gelişini kurtuluş sayar ve bu bölümde biter. Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa, Silahdar Tarihi'nde 1654-1695 arasını anlatır; Viyana bozgununu ve tahttan indirilmeyi ayrıntılı kaydeder, padişahı av düşkünlüğü ve seferlere katılmamakla eleştirir. Abdi Paşa'nın Vekayiname'si ise padişahın nedimi tarafından yazıldığı için onu olumlu bir dille anlatır. Raşid Tarihi 1660'lardan itibaren dönemi kapsar. Bu tarihçilerin ortak yargısı, Mehmed'in Köprülüler'i seçmesinin ve tutmasının doğru, Merzifonlu'ya Viyana'yı bırakmasının yanlış olduğudur.

Cumhuriyet dönemi Türk tarihçileri saltanatı Köprülüler dönemi başlığı altında ele aldı. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, 1656-1683 arasını 17. yüzyılın 'ikinci yükseliş' dönemi olarak niteler ve bunu padişaha değil sadrazam ailesine bağlar. Halil İnalcık, Köprülü modelini padişahın yetkilerini sadrazama devrettiği yeni bir yönetim biçimi olarak tanımlar; bu model 18. yüzyılda kurumsallaşacaktı. Mehmed'in kişisel rolü konusunda tarihçiler ikiye ayrılır: bir görüş onu edilgen ve ilgisiz bulur, diğer görüş 1672 Kamaniçe seferine bizzat çıkmasını, Fazıl Ahmed Paşa'yı on beş yıl tutmasını ve 1656'daki kararı Turhan Sultan ile birlikte vermesini bilinçli siyaset sayar.

Yabancı tarihçiler için 1683 Viyana Kuşatması bu saltanatın merkezidir. Avrupa tarih yazımında 12 Eylül 1683, Osmanlı'nın Avrupa'daki ilerleyişinin sonu ve 'Türk tehlikesi'nin bitişi olarak anılır. Kutsal İttifak savaşı, Habsburg İmparatorluğu'nun büyük güç olarak doğuşuyla ilişkilendirilir. Bazı tarihçiler ise 1669 Kandiye ve 1672 Kamaniçe fetihlerine dikkat çekerek Osmanlı'nın 17. yüzyılın ikinci yarısında hâlâ genişleyen bir güç olduğunu vurgular; Mehmed dönemi Osmanlı topraklarının en geniş sınırlarına ulaştığı dönemdir.

Popüler kültürde IV. Mehmed, çocukluğu ile Kösem Sultan'ın hayatını konu alan televizyon dizisinde yer aldı; dizide Kösem Sultan'ın öldürülmesi torununun saltanatı bağlamında işlendi. Viyana kuşatmasını konu alan Türk ve Avrupa filmleri, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'yı öne çıkarır, padişahı arka planda tutar. Evliya Çelebi ve Köprülüler üzerine roman ve belgesellerde dönemin çerçevesi olarak görünür. Ders kitaplarında Avcı Mehmed, Köprülüler ve II. Viyana Kuşatması ile anılır.

IV. Mehmed'in otuz dokuz yıllık saltanatı, Avrupa'da mutlakiyetçiliğin yükselişiyle çakışır. Fransa'da XIV. Louis 1661'de Mazarin'in ölümüyle kişisel yönetimine başladı, Versailles'ı inşa ettirdi ve 1667-1668 ile 1672-1678 savaşlarıyla Avrupa'nın en güçlü devletini kurdu; Osmanlı, Fransa'yı Habsburglara karşı doğal müttefik saydı. İngiltere'de 1649'da I. Charles idam edildi, Cromwell cumhuriyeti kurdu, 1660'ta II. Charles tahta döndü; 1665 vebası ve 1666 Londra yangını İstanbul'un 1660 yangınıyla aynı yıllara düşer. Hollanda 1652-1674 arasında İngiltere ile üç deniz savaşı yaptı. Habsburg tahtında 1658'den itibaren I. Leopold vardı; Viyana'yı savunan ve Macaristan'ı geri alan hükümdar odur. Lehistan'da Jan Sobieski 1674'te kral seçildi.

Rusya'da Çar Aleksey 1654'te Ukrayna Kazaklarını himayesine aldı, Lehistan ile on üç yıl savaştı ve 1667 Andrusovo Antlaşması ile Kiev'i kazandı; oğlu Fyodor 1681'de Osmanlı ile Bahçesaray'ı imzaladı, 1682'de Petro çocuk yaşta tahta çıktı. İran'da Şah II. Abbas 1666'da öldü, Şah Süleyman döneminde Kasr-ı Şirin barışı korundu. Hindistan'da Evrengzib 1658'de Babür tahtını ele geçirdi ve imparatorluğu en geniş sınırlarına taşıdı. Çin'de Qing Hanedanı Ming direnişini kırdı; Kangxi 1661'de tahta çıktı ve 1683'te Tayvan'ı aldı. Japonya'da Tokugawa şogunluğu dışa kapalı barış dönemini sürdürdü.

Bilimde Kraliyet Cemiyeti 1660'ta Londra'da kuruldu; Newton 1687'de, Mehmed'in tahttan indirildiği yıl, Principia'yı yayımladı. Huygens 1656'da sarkaçlı saati yaptı, Leeuwenhoek 1670'lerde mikroskopla mikroorganizmaları gördü. Amerika'da 1664'te Yeni Amsterdam İngilizlerin eline geçip New York oldu; Fransızlar Mississippi'yi keşfetti. 1683 Viyana bozgunu Avrupa tarih yazımında 'Türk tehlikesi'nin sonu olarak anıldı ve Habsburg İmparatorluğu'nun büyük güç olarak doğuşunu başlattı.