II. Selim

II. Selim, 30 Mayıs 1524'te İstanbul'da doğan, 1566'dan 1574'e kadar sekiz yıl tahtta kalan on birinci Osmanlı padişahıdır. Babası Kanuni Sultan Süleyman, annesi Hürrem Sultan'dır. Sarı saçları ve açık teni nedeniyle "Sarı Selim" lakabıyla anıldı. Kardeşleri Mustafa'nın idamı (1553), Mehmed'in ölümü (1543) ve Bayezid'in İran'da öldürülmesiyle (1561) babasının tek hayatta kalan oğlu olarak Eylül 1566'da tahta çıktı. Selim, sefere hiç çıkmayan ilk Osmanlı padişahıdır. Devlet işlerini babasından devraldığı sadrazam Sokollu Mehmed Paşa'ya bıraktı; Sokollu saltanatın tamamı boyunca görevde kaldı. Bu dönemde Yemen yeniden Osmanlı'ya bağlandı (1568-1570), Tunus kesin olarak fethedildi (1574), Habsburglarla 1568 Edirne Antlaşması imzalandı ve Don-Volga kanal projesiyle Astrahan seferi (1569) denendi. Saltanatın en önemli olayı 1570-1571 Kıbrıs seferidir: Lefkoşa ve Magosa alındı, ada Osmanlı eyaleti oldu; ancak bu fetih 7 Ekim 1571'de İnebahtı'da Osmanlı donanmasının Haçlı donanmasına karşı uğradığı büyük yenilgiye yol açtı. Donanma altı ay içinde yeniden kuruldu ve Venedik 1573'te Kıbrıs'ı bırakan barışı imzaladı. Selim, Mimar Sinan'ın "ustalık eserim" dediği Edirne Selimiye Camii'ni yaptırdı; cami onun ölümünden bir yıl sonra, 1575'te tamamlandı. Konya Selimiye Camii, Ayasofya'ya eklenen iki minare ve payandalar, Bursa'daki Şehzade Mustafa Türbesi ve Mekke'deki Harem onarımları da onun dönemine aittir. Bakî, Hubbî Hatun ve Celal Bey gibi şairleri himaye etti; "Selimî" mahlasıyla şiir yazdı. Selim 15 Aralık 1574'te Topkapı Sarayı'nda elli yaşında öldü; kaynaklar ölüm tarihini 12 ile 15 Aralık arasında farklı verir. Ayasofya'nın haziresinde Sinan'ın yaptığı türbeye gömüldü; Ayasofya'ya gömülen ilk padişahtır. Yerine oğlu III. Murad geçti. Osmanlı tarihçileri onu içkiye ve eğlenceye düşkünlüğüyle anlatırken, çağdaş araştırmalar Sokollu'nun yönettiği bu dönemi kurumların işlediği, sınırların genişlediği bir geçiş dönemi olarak değerlendirir.

Selim, 30 Mayıs 1524'te İstanbul'da Topkapı Sarayı'nda doğdu; bazı kaynaklar 28 Mayıs tarihini verir. Babası tahta çıkalı dört yıl olmuş Kanuni Sultan Süleyman, annesi babasının nikahlı eşi olacak Hürrem Sultan'dır. Hürrem'in dördüncü çocuğuydu: ağabeyi Mehmed 1521'de, ablası Mihrimah 1522'de, ağabeyi Abdullah 1523'te doğmuştu; kardeşleri Bayezid 1525'te, Cihangir 1531'de doğdu. Üvey ağabeyi Mustafa (1515 doğumlu) ise Mahidevran'ın oğluydu. Sarı saçlı, açık tenli ve mavi gözlü olması annesinin Rutenya kökeniyle açıklanır; "Sarı Selim" lakabı buradan gelir.

Selim'in çocukluğu Topkapı Sarayı'nda geçti. 1530'da kardeşleri Mustafa ve Mehmed ile birlikte At Meydanı'nda düzenlenen ve günlerce süren sünnet düğünü çağdaş kaynaklarda anlatılır. Sarayda Kur'an, Arapça, Farsça ve tarih dersleri aldı; hocaları arasında Şemseddin Ahmed Efendi anılır. Şiire ve edebiyata ilgisi bu dönemde başladı; ok atmada ve avcılıkta erken yaşta ustalaştı.

1542'de on sekiz yaşında Konya (Karaman) sancakbeyi olarak Anadolu'ya gönderildi. Ağabeyi Mehmed'in 7 Kasım 1543'te Manisa'da ölümü Selim'in konumunu değiştirdi: 1544'te Manisa sancakbeyliğine, yani veliaht şehzadelerin klasik sancağına atandı. Manisa'da on dört yıl kaldı. Burada Nurbanu adlı cariyeden 4 Temmuz 1546'da oğlu Murad doğdu; kızları Şah, Gevherhan ve Esmehan da Manisa yıllarının çocuklarıdır. Kaynaklar Selim'in Manisa'da şairlerle, musahiplerle (padişah ya da şehzadenin sohbet arkadaşları) ve av partileriyle geçen serbest bir hayat sürdüğünü yazar.

1553'te üvey ağabeyi Mustafa'nın Ereğli'de boğdurulması ve yedi hafta sonra Cihangir'in ölümü, tahtın Selim ile Bayezid arasında kalacağını kesinleştirdi. Babası 1558'de iki oğlunu birbirinden uzak ve merkeze eşit mesafede sancaklara atadı: Selim Konya'ya, Bayezid Amasya'ya gitti. Bayezid bu atamayı kendisine karşı yapılmış saydı ve asker toplamaya başladı. Kanuni, Sokollu Mehmed Paşa'yı kapıkulu askeriyle Selim'e yardıma gönderdi.

İki kardeşin orduları 30 Mayıs 1559'da Konya önünde karşılaştı; bazı kaynaklar Gregoryen takvimle 9 Haziran tarihini verir. Selim'in düzenli birlikleri Bayezid'in Türkmen ve sekban (ücretli tüfekli asker) kuvvetlerini iki günde dağıttı. Bayezid Amasya'ya çekildi, sonra dört oğluyla İran'a kaçtı; Şah Tahmasb onu iki yıl tuttu, 25 Eylül 1561'de Osmanlı elçilerine teslim etti ve Bayezid ile oğulları Kazvin'de boğduruldu. Selim, kardeşinin ölümünden sonra 1562'de Kütahya sancakbeyi oldu ve babasının ölümüne kadar orada kaldı.

Kanuni Sultan Süleyman 6 Eylül 1566 gecesi Zigetvar önünde öldü. Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa ölümü gizledi ve Kütahya'daki Selim'e gizli bir haberci gönderdi. Selim, İstanbul'a giderek Eylül 1566'nın son günlerinde Topkapı Sarayı'nda tahta çıktı; kaynaklar cülus için 24 ile 30 Eylül arasında farklı günler verir. Kırk iki yaşındaydı ve rakibi yoktu; Osmanlı hanedanında art arda ikinci kez kardeş katli olmadan taht devri gerçekleşti.

Selim, İstanbul'dan Belgrad'a gitti ve ordu ile orada buluştu. Süleyman'ın ölümü ancak o zaman, kırk sekiz gün sonra ilan edildi. Belgrad'da yeniçeriler cülus bahşişi (tahta çıkışta askere dağıtılan para) istedi; Selim bahşişi Belgrad'da değil İstanbul'da vereceğini söyleyince askerler homurdandı. Aralık 1566'da İstanbul'a dönüşte yeniçeriler padişahın alayının önünü kesti ve Sokollu'nun atını durdurdu; Selim bahşişi dağıtmak ve vezirlerin ricasıyla artırmak zorunda kaldı. Bu olay, yeniçerilerin cülus bahşişini bir hak olarak dayatmasının ilk örneğidir.

Yeni padişah babasının kadrosunu korudu. Sokollu Mehmed Paşa sadrazamlıkta kaldı; Selim'in kızı Esmehan Sultan ile 1562'de evlenmiş olan Sokollu, hem damat hem devletin gerçek yöneticisiydi. Piyale Paşa Kaptan-ı Derya, Lala Mustafa Paşa ve Pertev Paşa vezir olarak divanda kaldı. Şeyhülislam Ebussuud Efendi görevini sürdürdü. Selim, babasının Zigetvar'da başlattığı işleri bitirmeyi Sokollu'ya bıraktı ve 1568'de Habsburglarla barışa yöneldi.

Selim'in tahta çıkışıyla Osmanlı yönetim tarzı değişti. Padişah divan toplantılarına katılmadı, sefere çıkmadı, elçileri Sokollu kabul etti. Bu, Osmanlı tarihinde "sadrazam yönetimi"nin başlangıcı sayılır. Selim zamanını Edirne'de avla, sarayda şairler ve musahiplerle geçirdi; en yakın musahibi Celal Bey ve Şemsi Ahmed Paşa'nın padişah üzerindeki etkisi Sokollu'nun tek rakibiydi.

II. Selim döneminin tek sadrazamı Sokollu Mehmed Paşa'dır. Bosna'nın Sokol köyünden devşirilmiş, Kaptan-ı Derya, Rumeli beylerbeyi ve vezir olarak yükselmiş bu devlet adamı Haziran 1565'te sadrazam olmuş, Süleyman'ın ölümünü gizleyerek Selim'in cülusunu sağlamıştı. Selim döneminin bütün büyük kararları (Kıbrıs seferi, Yemen'in geri alınması, Edirne Antlaşması, Süveyş ve Don-Volga kanal projeleri, İnebahtı sonrası donanmanın yeniden yapımı) onun elinden çıktı. Sokollu, Selim'in ölümünden sonra III. Murad döneminde de görevde kaldı ve 1579'da bir meczubun hançeriyle öldürüldü.

Sokollu'nun gücü rakipsiz değildi. Padişahın musahibi Celal Bey, lalası ve sonraki vezir Lala Mustafa Paşa, Kaptan-ı Derya Piyale Paşa ve Şemsi Ahmed Paşa, Sokollu'ya karşı saray içinde bir grup oluşturdu. Kıbrıs seferi bu çekişmenin ürünüdür: Sokollu Venedik ile barışın sürmesini istiyordu; Lala Mustafa Paşa ve Şeyhülislam Ebussuud'un fetvası padişahı sefer yönünde ikna etti. Yahudi banker Yasef Nasi'nin (Joseph Nassi) Kıbrıs'a ilgisi de kaynaklarda anılır; Selim'in ona Naksos dukalığını vermesi ve Kıbrıs krallığı vaat ettiği söylentisi Venedik raporlarında geçer.

Divan-ı Hümayun düzenli toplandı ve kanunnameler yürürlükte kaldı. Selim döneminde Kıbrıs için yeni bir kanunname hazırlandı, adaya Anadolu'dan Türkmen ve Rum nüfus yerleştirildi. Ebussuud Efendi 1574'teki ölümüne kadar şeyhülislamlıkta kalarak fetva düzenini sürdürdü. Selim, 1568'de İstanbul'da meyhanelerin yeniden açılmasına izin verdi; babası son yıllarında kapattırmıştı. Bu karar, padişahın kişisel eğilimiyle birlikte, şarap vergisinin hazineye katkısıyla açıklanır.

İsyanlar dönemin dış çeperinde yaşandı. Yemen'de Zeydi İmam Mutahhar 1567'de ayaklanıp San'a'yı ele geçirdi; Osmanlı yönetimi Zebid'e sıkıştı. Sokollu, önce Özdemiroğlu Osman Paşa'yı, sonra Mısır beylerbeyi Koca Sinan Paşa'yı gönderdi; San'a 1569'da, Kevkeban ve Sa'de 1570'te geri alındı, Yemen tek eyalet olarak yeniden düzenlendi. Basra'da 1567'de Uleyyan Bey isyanı bastırıldı. Anadolu'da Kızılbaş kovuşturmaları sürdü; Selim döneminde de İran'a göç yasaktı. İstanbul'da 1569'da Yahudi mahallesini yakan büyük yangın şehrin altı bin evini yok etti.

Kıbrıs'ın idari düzeni Selim döneminin en kalıcı iç düzenlemesidir. Ada 1571'de beylerbeylik yapıldı; Lefkoşa merkez olmak üzere Magosa, Baf, Girne, Limasol ve Tuzla sancakları kuruldu. Venedik döneminin serf (toprağa bağlı köylü) statüsündeki Rum köylüler Osmanlı reayası sayılarak toprak tasarruf hakkı kazandı; Latin Katolik kilisesi kaldırılıp Ortodoks Kıbrıs Kilisesi'ne başpiskoposluk hakkı geri verildi. Anadolu'nun Karaman, İçel, Teke ve Alaiye sancaklarından her on haneden birinin Kıbrıs'a sürülmesi emredildi; 1572-1581 arasında binlerce hane adaya taşındı ve adadaki Türk nüfusunun temelini oluşturdu. Bu iskan siyaseti, Osmanlı'nın fethedilen topraklara nüfus yerleştirme geleneğinin son büyük örneğidir.

Sarayın iç dengesi Nurbanu Sultan'ın yükselişiyle değişti. Selim'in hasekisi (gözde eşi) Nurbanu, Şehzade Murad'ın annesi olarak haremin en güçlü kadını oldu; Sokollu ile iş birliği yaptı ve 1574'te oğlunun tahta çıkışını düzenledi. Selim'in başka cariyelerden olan oğulları Murad'ın cülusunda boğduruldu. Nurbanu, oğlunun saltanatında valide sultan olarak 1583'e kadar devletin en etkili kişilerinden biri kaldı; Selim döneminde hazırlanan bu güç, "kadınlar saltanatı" denilen dönemin başlangıcı sayılır.

Selim sefere çıkmadı; savaşlar vezirler ve kaptanlar eliyle yürütüldü. Saltanatı Zigetvar'ın bitirilmesiyle başladı: kale 7 Eylül 1566'da düşmüş, Sokollu 1566 sonbaharında Macaristan'daki küçük kaleleri alarak seferi tamamlamıştı. 1568'de Habsburglarla imzalanan Edirne Antlaşması bu cepheyi sekiz yıllığına kapattı. Selim'in dönemi böylece Akdeniz, Kızıldeniz ve Karadeniz'e yöneldi.

Yemen 1567'de tamamen elden çıkmıştı. Zeydi İmam Mutahhar bin Şerefeddin, San'a'yı almış, Osmanlı garnizonlarını kıyıya sürmüştü. 1568'de Özdemiroğlu Osman Paşa Zebid'i savundu; 1569'da Mısır beylerbeyi Koca Sinan Paşa büyük bir orduyla Yemen'e girdi. Mayıs 1569'da Kahire (Yemen'de Taiz yakınındaki el-Kahire kalesi) önünde İmam'ın kuvvetleri yenildi; San'a Temmuz 1569'da geri alındı, Kevkeban ve Sa'de 1570'te teslim oldu. Mutahhar dağlara çekildi ve 1572'de öldü. Sinan Paşa bu seferle "Yemen Fatihi" unvanını aldı; Yemen 1635'e kadar Osmanlı elinde kaldı.

Kuzeyde Sokollu'nun en cüretkar projesi 1569 Astrahan seferidir. Rusya 1556'da Astrahan'ı alarak Hazar'a inmişti; Sokollu, Don ile Volga arasında bir kanal açıp Osmanlı donanmasını Hazar'a taşımayı ve Astrahan'ı alarak Kırım, Orta Asya ve İran'a giden yolu açmayı planladı. Kefe beylerbeyi Kasım Paşa komutasındaki ordu 1569 yazında kanal kazmaya başladı, mevsim ilerleyince kazı bırakıldı; Astrahan kuşatması Kırım Hanı Devlet Giray'ın isteksizliği ve kış yüzünden başarısız oldu. Ordu Azak'a dönerken ağır kayıp verdi. Bu, Osmanlı ile Rusya arasındaki ilk doğrudan savaştır. Devlet Giray 1571'de Moskova'yı yaktı; 1572'de Osmanlı yeniçerileriyle takviyeli Kırım ordusu Moskova yakınında Molodi'de Rus ordusuna yenildi ve Kırım'ın Rusya'ya karşı üstünlüğü sona erdi.

Kuzey Afrika'da Cezayir beylerbeyi Uluç Ali (sonradan Kılıç Ali Paşa) 1569 sonbaharında Tunus'a yürüdü; Kasım 1569'da Bace (Beja) yakınında Hafsi sultanı Hamid'in İspanyol destekli ordusunu yendi ve Ocak 1570'te Tunus'a girdi. İspanyollar liman kalesi Halkulvad'ı ellerinde tuttu. Temmuz 1570'te Uluç Ali, Gozo açıklarında Malta Şövalyeleri'nin dört kadırgasını ele geçirdi; bu, Kıbrıs seferi öncesinde Akdeniz'deki son Osmanlı zaferidir.

Kıbrıs seferi Selim döneminin ana olayıdır. Ada 1489'dan beri Venedik'in elindeydi; Osmanlı kıyılarına yakınlığı, Mısır-İstanbul deniz yolunu tehdit etmesi ve korsan yatağı olması gerekçesiyle Ebussuud, daha önce Müslüman toprağı olan bir yerin geri alınmasının caiz olduğuna fetva verdi. Venedik'e verilen ültimatom Mart 1570'te reddedildi. Lala Mustafa Paşa komutasındaki ordu ve Piyale Paşa'nın donanması Temmuz 1570'te Limasol'a çıktı. Lefkoşa 22 Temmuz'da kuşatıldı ve 9 Eylül 1570'te alındı; şehirde yağma ve katliam yaşandı. Magosa (Famagusta) 17 Eylül 1570'te kuşatıldı; Marcantonio Bragadin'in savunduğu kale on bir ay dayandı ve 1 Ağustos 1571'de teslim oldu. Teslim şartlarına rağmen Bragadin'in derisi yüzülerek öldürülmesi Avrupa'da büyük tepki yarattı. 1571'de Osmanlı akıncıları Venedik'e ait Dalmaçya'daki Brač Adası'na baskın yaptı.

Kıbrıs'ın düşüşü Papa V. Pius'un çağrısıyla Kutsal İttifak'ı doğurdu: İspanya, Venedik, Papalık, Ceneviz, Malta ve Savoya donanmaları Don Juan de Austria'nın komutasında birleşti. Osmanlı donanması Müezzinzade Ali Paşa komutasında Korint Körfezi'nin girişindeki İnebahtı'da (Lepanto) demirliydi. 7 Ekim 1571'de yapılan savaşta iki yüz otuzdan fazla Osmanlı gemisine karşı iki yüzü aşkın Haçlı gemisi çarpıştı; kaynaklar tarihi Gregoryen takvimle 17 Ekim 1571 olarak da verir. Haçlıların altı büyük kadırga (galeas) gemisi ve tüfekli askerleri Osmanlı hattını parçaladı. Müezzinzade Ali Paşa öldü; iki yüz kadar Osmanlı gemisi battı ya da ele geçirildi, on binlerce Osmanlı denizcisi öldü, Haçlı gemilerindeki on iki bin Müslüman esir kurtarıldı. Yalnızca Uluç Ali'nin sol kanadı düzenli biçimde çekilebildi. Bu, Osmanlı donanmasının Preveze'den beri uğradığı ilk büyük yenilgidir.

Sokollu yenilgiye tersaneyi seferber ederek cevap verdi. 1572 baharında yüz elli yeni kadırga ve sekiz galeas denize indirildi; Uluç Ali, Kılıç Ali adıyla Kaptan-ı Derya oldu. Ağustos 1572'de Kılıç Ali, Mora açıklarında Don Juan'ın donanmasıyla karşılaştı; Çuha (Cerigo) kanalındaki çarpışmada her iki taraf da meydan savaşını göze alamadı ve İttifak dağıldı. Venedik 7 Mart 1573'te ayrı barış imzaladı. 1574'te Kılıç Ali ve Koca Sinan Paşa iki yüz elli gemi ile Tunus'a döndü; Temmuz 1574'te başlayan harekatta Halkulvad 24 Ağustos'ta, Tunus 13 Eylül 1574'te alındı ve İspanyol varlığı Tunus'tan silindi. Bu, İnebahtı'dan üç yıl sonra Osmanlı deniz gücünün toparlandığının kanıtıydı.

Boğdan'da Voyvoda Ioan cel Cumplit (Korkunç İvan) 1574'te vergiyi reddedip Osmanlı garnizonlarına saldırdı. Eflak voyvodasının ve Silistre kuvvetlerinin desteğiyle Osmanlı ordusu Haziran 1574'te Kahul Gölü kıyısındaki Kartal Ovası'nda Boğdan ordusunu ezdi; kaynaklar savaşı 10 ya da 20 Haziran olarak tarihler. İvan yakalanıp öldürüldü ve Boğdan'a Osmanlı yanlısı Petru Şchiopul getirildi.

Selim döneminin ilk büyük antlaşması, 17 Şubat 1568'de Habsburg İmparatoru II. Maximilian ile imzalanan Edirne Antlaşması'dır. Sekiz yıllık barış, Zigetvar seferinin sonuçlarını dondurdu: Macaristan Osmanlı, Habsburg ve Erdel arasında bölünmüş kaldı, Maximilian Osmanlı Macaristanı için yıllık 30.000 duka ödemeyi sürdürdü. Antlaşma 1576, 1584 ve 1591'de yenilendi ve 1593'e kadar Osmanlı-Habsburg cephesini sessiz tuttu. Bu barış, Sokollu'nun gücünü Akdeniz'e yöneltmesini sağladı.

Fransa ile kapitülasyonlar 1569'da yenilendi; Fransız elçisi Grantrie de Grandchamp, Fransız tüccarların Osmanlı limanlarında öteki Avrupalılara üstün statüsünü onaylattı. Venedik ile 1540'tan beri süren barış Kıbrıs seferiyle bozuldu ve 7 Mart 1573'te yeni barış imzalandı: Venedik Kıbrıs'ı Osmanlı'ya bıraktı, 300.000 duka savaş tazminatı ödedi, Zante için ödediği yıllık vergiyi artırdı ve Dalmaçya'daki bazı kaleleri devretti. İnebahtı'yı kazanan tarafın barışta toprak kaybetmesi Avrupa'da alay konusu oldu; Sokollu'nun Venedik elçisine söylediği rivayet edilen "Biz sizden Kıbrıs'ı alarak kolunuzu kestik, siz donanmamızı yenerek sakalımızı tıraş ettiniz; kesilen kol yerine gelmez, tıraş edilen sakal daha gür çıkar" sözü bu dönemin sembolüdür.

İspanya ile açık savaş 1574 Tunus'undan sonra da devam etti ancak iki taraf da yorulmuştu; 1580'de imzalanacak Osmanlı-İspanya mütarekesinin görüşmeleri Selim'in son yıllarında başladı. Papalık ile ilişki yoktu; Papa V. Pius'un 1572'de ölümü Kutsal İttifak'ın dağılmasını hızlandırdı. Lehistan Kralı II. Zygmunt August'un 1572'de ölümüyle boşalan Lehistan tahtı için Osmanlı, Fransız prens Henri de Valois'yı destekledi; Henri 1573'te kral seçildi, 1574'te Fransa'ya kaçtı.

Doğuda 1555 Amasya Antlaşması yürürlükteydi ve Şah Tahmasb barışı korudu. Tahmasb, Selim'in cülusunu kutlamak için 1567'de görkemli bir elçilik gönderdi; elçi Şah Kulu Han'ın getirdiği hediyeler arasında Firdevsî'nin ünlü Şahname nüshası vardı. Bu, Osmanlı-Safevi ilişkilerinin en dostane anıdır. Rusya ile ilişki ise 1569 Astrahan seferiyle düşmanca başladı; Çar IV. İvan 1570'te İstanbul'a elçi gönderip barış istedi, Osmanlı Kırım Hanlığı'nın Moskova'ya akınlarını sürdürdü. Kırım Hanı Devlet Giray, 1571 Moskova baskını ve 1572 Molodi yenilgisiyle bu ilişkinin sınırlarını belirledi.

Hint Okyanusu'nda Osmanlı, Açe Sultanlığı'na Portekiz'e karşı yardım gönderdi: 1568'de Açe elçisinin isteğiyle topçular ve tüfekçiler Sumatra'ya ulaştı ve Malakka kuşatmasında görev aldı. Sokollu'nun Süveyş Kanalı projesi (1568) Kızıldeniz ile Akdeniz'i bağlayarak Hint Okyanusu'na kalıcı bir filo taşımayı hedefliyordu; keşif çalışmaları yapıldı ama kazıya başlanmadı. Mekke Şerifliği ve Habeş eyaleti Osmanlı'ya bağlı kaldı.

Selim, babasından dolu bir hazine ve işleyen bir tımar düzeni devraldı. Saltanatının başındaki cülus bahşişi, Kıbrıs seferi ve İnebahtı sonrası donanmanın yeniden yapımı hazineyi zorladı; ancak Rüstem Paşa ve Sokollu'nun kurduğu gelir sistemi bu yükü taşıdı. Akçenin gümüş oranı Selim döneminde korundu; büyük tağşiş (para değerini düşürme) 1585'te, oğlunun döneminde gelecekti. Altın sultani 60 akçe dolayında kaldı. Amerika gümüşünün Akdeniz'e girişi bu yıllarda hızlandı ve fiyatlar yavaş yavaş yükselmeye başladı; Osmanlı bu dalganın etkisini henüz hissetmiyordu.

Kıbrıs'ın fethi yeni bir eyalet ve yeni bir vergi tabanı kazandırdı. 1572'de yapılan Kıbrıs tahriri (nüfus ve arazi sayımı) adanın Venedik dönemindeki angarya ve serflik düzenini kaldırdı; Rum köylüler Osmanlı reayası olarak çift resmi ve cizye ödemeye başladı, Venedik'in yıllık 8.000 duka olarak ödediği Kıbrıs vergisi doğrudan gelire dönüştü. Anadolu'dan Kıbrıs'a Türkmen, esnaf ve çiftçi sürgünü (zorunlu iskan) yapıldı; sürgün edilenlere iki yıl vergi muafiyeti tanındı. Adanın pamuk, şeker ve tuz üretimi Osmanlı pazarına bağlandı.

Yemen'in geri alınması Kızıldeniz ticaretini ve kahve yolunu güvence altına aldı. Yemen kahvesi 1550'lerde İstanbul'a girmişti; Selim döneminde kahvehaneler İstanbul'un sosyal hayatının parçası oldu ve kahve gümrüğü Mısır hazinesinin önemli bir kalemine dönüştü. Mısır irsaliyesi (yıllık sabit hazine payı) düzenli olarak İstanbul'a geldi; Sinan Paşa'nın Yemen seferi Mısır hazinesinden finanse edildi.

Sokollu'nun kanal projeleri ekonomik hedefliydi. Don-Volga kanalı Orta Asya ipek ve kürk yolunu, Süveyş kanalı Hint baharat yolunu Osmanlı'ya bağlayacaktı; ikisi de gerçekleşmedi. Buna karşılık Sokollu, Edirne yolunda Lüleburgaz'da (1569-1570), Payas'ta (1574) ve Bosna'da Vişegrad'da (1571-1577) Mimar Sinan'a yaptırdığı kervansaray, köprü ve külliyelerle ticaret yollarını güçlendirdi. Vişegrad'daki Drina Köprüsü Sokollu'nun doğduğu bölgeye armağanıdır.

Tımar düzeni işlemeye devam etti ama ilk çatlaklar görülmeye başlandı. Kıbrıs ve Yemen seferlerinin uzun sürmesi tımarlı sipahilerin masrafını artırdı; sekban adı verilen ücretli tüfekli askerlerin kullanımı Bayezid olayında ve Yemen'de yaygınlaştı. Yeniçeri sayısı Selim döneminde on üç bin dolayındaydı ve cülus bahşişi krizi askerin maaş ve bahşiş taleplerinin gelecekteki büyümesinin habercisiydi. Selim'in kendi harcamaları, özellikle Edirne'deki av masrafları ve saray eğlenceleri, tarihçilerce israf olarak eleştirildi.

Selim'in adını yaşatan eser Edirne'deki Selimiye Camii'dir. Mimar Sinan seksen yaşını aşmışken 1568'de başladığı camiyi 1575'te, padişahın ölümünden bir yıl sonra bitirdi. 31,3 metre çapındaki kubbe sekiz fil ayağı üzerine oturur ve Ayasofya'nın kubbesiyle boy ölçüşür; 70,9 metrelik dört minaresi Osmanlı'nın en yükseğidir. Sinan, Tezkiretü'l-Bünyan'da bu yapıyı "ustalık eserim" olarak tanımlar. Külliye cami, iki medrese, arasta (çarşı) ve sonradan eklenen sıbyan mektebinden oluşur; Selimiye Kütüphanesi medrese odalarında kurulmuş, 1574'te vakfedilmiş kitaplarla bugün Edirne'de Selimiye Yazma Eser Kütüphanesi olarak hizmet vermektedir. Cami 2011'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı.

Selim'in şehzadeliğinde başlattığı Konya Selimiye Camii, Mevlana Türbesi'nin yanında 1558'de temeli atılıp 1567'de tamamlandı; Sinan'ın planı olduğu kabul edilir. Padişah olduktan sonra Ayasofya'ya el attı: Sinan'ın 1573'te başlayıp III. Murad döneminde bitirdiği onarımla yapıya iki minare ve büyük payandalar eklendi, çevredeki evler yıkılarak cami kurtarıldı. Selim, Ayasofya haziresine kendisi için türbe yaptırdı; Sinan'ın 1577'de tamamladığı sekizgen planlı, çinili türbe Osmanlı türbe mimarisinin en zenginlerinden biridir. Bursa Muradiye'de ağabeyi Şehzade Mustafa için 1573'te türbe yaptırdı; bu türbe Mustafa'nın annesi Mahidevran'ın girişimiyle ve padişahın parasıyla yapıldı.

Kutsal topraklarda Selim'in adı Mekke Harem-i Şerif'inin onarımıyla anılır. 1571-1576 arasında Kabe'yi çevreleyen revakların ahşap çatısı yerine Sinan'ın planıyla kubbeler yapıldı; bu kubbeler 20. yüzyıldaki genişletmelere kadar durdu. Medine'de Mescid-i Nebevi'nin bazı bölümleri de onarıldı. Kıbrıs'ta Lefkoşa'daki Ayasofya Katedrali camiye çevrilerek Selimiye Camii adını aldı.

Kitap sanatında Selim döneminde saray nakkaşhanesi Nakkaş Osman'ın yönetimine girdi. Nüzhet-i Esrarü'l-Ahbar der Sefer-i Sigetvar (Zigetvar seferinin resimli tarihi, 1568-1569) ve Şehnameci Lokman'ın eserleri bu dönemde hazırlandı. Selim'in vakfettiği Kur'an nüshaları bugün Türk ve İslam Eserleri Müzesi'nde korunmaktadır. Şah Tahmasb'ın 1567'de gönderdiği Şahname-i Şahi nüshası, Osmanlı sarayına giren en görkemli İran el yazmasıdır.

Selim'in kendisi "Selimî" mahlasıyla Türkçe şiirler yazdı; divanı küçüktür ama gazelleri antolojilere girmiştir. "Biz bülbül-i muhrik-dem-i gülzar-ı firakız / Ateş kesilir geçse saba gülşenimizden" beyti onun en tanınmış dizesidir. Şair Bakî, Selim döneminde kazasker ve padişahın yakın çevresindeydi; Hubbî Hatun, Osmanlı sarayında yer bulan ilk kadın şair olarak Selim'in eşinin nedimesi ve musahibiydi. Celal Bey (Celalzade Salih değil, musahip Celal Çelebi) padişahın sohbet meclislerini yönetti. Musikide Selim'in sarayı Hindistan'dan ve İran'dan gelen sanatçıları ağırladı. Tarihçi Mustafa Ali ve Selanikî Mustafa Efendi bu döneme tanıklık etti; Selanikî'nin Tarih'i saltanatın en ayrıntılı kaynağıdır. Ebussuud Efendi'nin Kur'an tefsiri İrşadü'l-Aklı's-Selim bu dönemde tamamlandı ve Selim'e sunuldu.

Selim'in hayatındaki en önemli kadın Nurbanu Sultan'dır. 1525 yıllarında doğdu; kökeni tartışmalıdır. Venedik kaynakları onu Venedikli soylu Nicolò Venier'in Paros adasında doğan kızı Cecilia Venier-Baffo olarak tanıtır; başka bir görüş Korfulu Rum bir kız (Kale Kartanou) olduğunu ileri sürer. 1537'de Barbaros'un Ege seferinde esir alınıp saraya getirildiği ve Manisa'da Selim'in hasekisi olduğu kabul edilir. 4 Temmuz 1546'da Murad'ı doğurdu; kızları Şah, Gevherhan, Esmehan ve Fatma da ondandır. Selim'in Nurbanu ile nikah kıydığı bazı kaynaklarda yazılıdır, kesin değildir. Nurbanu, 1574-1583 arasında valide sultan olarak Sokollu ile birlikte devleti yönetti, Venedik ile yazıştı, Üsküdar'da Sinan'a Atik Valide Külliyesi'ni yaptırdı ve 7 Aralık 1583'te öldü; Ayasofya'daki Selim'in türbesine gömüldü.

Selim'in başka cariyelerden de çocukları oldu. Selim'in Murad dışındaki oğulları hakkında bilgi azdır: Abdullah, Cihangir, Mustafa, Süleyman ve Osman adlarındaki şehzadeler, III. Murad'ın Aralık 1574'teki cülusunda Fatih Kanunnamesi'ne dayanılarak boğduruldu ve babalarının türbesine gömüldü. Bu, Osmanlı tarihinde bir cülusta öldürülen kardeş sayısının beşe çıktığı ilk olaydı; on dokuz kardeşin öldürüldüğü 1595 cülusu bundan sonra geldi.

Selim'in kızları Sokollu'nun kurduğu güç ağının halkalarıydı. Şah Sultan, kaynaklarda Manisalı Şah Sultan olarak anılır, 1544 yıllarında Manisa'da doğdu; Çakırcıbaşı Hasan Paşa ile, sonra Zal Mahmud Paşa ile evlendi, Eyüp'te Sinan'a Zal Mahmud Paşa Külliyesi'ni yaptırdı ve 3 Kasım 1577'de öldü. Gevherhan Sultan 1544 yıllarında Konya'da doğdu; Kaptan-ı Derya Piyale Paşa ile 1562'de evlendi, Piyale Paşa'nın 1578'de ölümünden sonra Cerrah Mehmed Paşa ile evlendi, 1624 yılında öldü. Esmehan (İsmihan) Sultan 1545 yıllarında Manisa'da doğdu, 1562'de Sokollu Mehmed Paşa ile evlendi; Kadırga'daki Sokollu Mehmed Paşa Camii onun adına yapıldı, 8 Ağustos 1585'te doğum sonrası öldü ve Ayasofya'ya gömüldü. Fatma Sultan 1559 yıllarında Manisa'da doğdu, Kanijeli Siyavuş Paşa ile evlendi ve Ekim 1580'de doğum sırasında öldü. Ayşe Sultan adında 1548 yıllarında Manisa'da doğan bir kızı daha bilinir; hayatı hakkında bilgi yoktur.

Bu evlilikler Osmanlı yönetiminde "damat vezir" düzenini kurumsallaştırdı: 1562'de aynı törenle üç kız, üç vezirle evlendirildi ve Sokollu, Piyale ve Zal Mahmud paşalar hanedanın damatları olarak divanı doldurdu. Sokollu'nun sadrazamlığı bu akrabalık bağıyla pekişti. Selim'in ablası Mihrimah Sultan da kardeşinin saltanatında etkili kaldı; Sinan'a Edirnekapı'daki camisini yaptırdı ve 1578'de öldü.

Harem düzeni Selim döneminde Hürrem ile başlayan değişimi sürdürdü. Nurbanu, Manisa'dan Topkapı'ya taşındı ve haseki olarak Hürrem'in makamını devraldı; şehzade Murad 1558'de Manisa sancakbeyi olurken annesi onunla gitmedi. Selim'in cariyelerinin sayısı, eğlence meclisleri ve içki alışkanlığı çağdaş kaynaklarda anlatılır; Hubbî Hatun gibi eğitimli kadınların haremde yer bulması da bu dönemin özelliğidir.

Venedik elçilerinin raporları Selim'i kısa boylu, tıknaz, kırmızı yüzlü, sarı saçlı ve mavi gözlü diye anlatır. Şişmanlığı yaşla arttı; kırklı yaşlarında at binmekte zorlandığı ve avda arabayı tercih ettiği kaydedilir. Nakkaş Osman'ın 1579 tarihli Şemailname'sindeki portresi onu kızıl sakallı, sarıklı ve yuvarlak yüzlü gösterir. Lakabı "Sarı Selim" bu görünüşten gelir; Avrupa'da "Selim the Sot" (Ayyaş Selim) diye anıldı.

Günlük hayatı avcılık, şiir ve sohbet meclisleri etrafında dönüyordu. Edirne'yi İstanbul'a tercih etti; saltanatının önemli bölümünü Edirne Sarayı'nda geçirdi ve Selimiye'yi bu yüzden Edirne'ye yaptırdı. Ok atmada ustaydı; Okmeydanı'nda attığı okların menzil taşları dikildi. Musahipleri Celal Bey ve Şemsi Ahmed Paşa ile satranç oynadığı, nükte ve şiir yarışları yaptığı anlatılır. Kıbrıs şarabını sevdiği ve Kıbrıs seferini bu yüzden istediği yolundaki anlatı, Venedik kaynaklı bir söylentidir ve tarihçilerce abartılı sayılır; ancak Selim'in içki içtiği ve 1568'de meyhaneleri açtırdığı kesindir.

Dindarlığı ve dini yapılara ilgisi içki alışkanlığıyla bir arada anılır. Selimiye Camii'ni yaptırırken Sinan ile bizzat ilgilendiği, Kabe'nin onarımına özel önem verdiği, Ayasofya'yı yıkılmaktan kurtardığı bilinir. Ebussuud Efendi ile ilişkisi saygılıydı; şeyhülislamın fetvaları olmadan büyük karar almadı. Selanikî, padişahın cömertliğini ve şairlere verdiği caizeleri (armağanları) över; Mustafa Ali ise devlet işlerini vezirlere bırakmasını eleştirir.

Edirne'ye bağlılığı saltanatının ayırt edici yönüdür. Edirne Sarayı'nı onarttı, Tunca kıyısındaki av köşklerini yeniletti ve kışları çoğunlukla orada geçirdi; Meriç ve Tunca ovalarındaki sürgün avlarına yüzlerce doğancı ve tazıcı katılırdı. İstanbul'daki Okmeydanı ve Edirne'deki ok talimleri için kemankeşleri (okçuları) ödüllendirdi; kendi adına dikilen menzil taşı 16. yüzyıl okçuluk kayıtlarında geçer. Sarayında nedimler, cüceler, dilsizler ve musahiplerden oluşan geniş bir eğlence kadrosu vardı; Selanikî bu kadroya yapılan harcamaları ayrıntılı kaydeder. Padişahın kahveye alıştığı ve sarayda kahve ikramının onun döneminde yerleştiği anlatılır.

Sağlığı saltanatının sonlarına doğru bozuldu. 1574 sonbaharında Edirne'den İstanbul'a döndü; Aralık başında hastalandı. Ölümüne yol açan olay hakkında iki anlatı vardır: yaygın rivayete göre yeni yapılan hamamda sarhoşken kayıp düştü ve başını mermere vurdu; başka bir anlatıya göre birkaç günlük ateşli hastalıktan öldü. Selanikî yalnızca hastalandığını yazar. Elli yaşındaydı.

Selim, 15 Aralık 1574'te Topkapı Sarayı'nda öldü; kaynaklar ölüm tarihini 12 ile 15 Aralık arasında farklı verir. Hamam kazası anlatısı Osmanlı ve Avrupa kaynaklarında yer alır ancak kesin değildir; ölümün sebebini hastalık olarak veren kaynaklar da vardır. Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa, tıpkı sekiz yıl önce Süleyman için yaptığı gibi, ölümü Manisa'daki Şehzade Murad gelene kadar gizledi. Nurbanu Sultan cenazeyi buzhanede sakladı ve oğlunun gelişini bekledi.

Murad, Manisa'dan İstanbul'a fırtınalı bir deniz yolculuğuyla ulaştı ve 22 Aralık 1574'te tahta çıktı; kaynaklar 15 ile 22 Aralık arasında farklı günler verir. Cülusunun ilk gecesi beş küçük kardeşi boğduruldu. Selim'in cenazesi Ayasofya haziresinde hazırlanan yere gömüldü; Sinan'ın türbesi 1577'de tamamlanınca padişahın sandukası türbeye taşındı. Türbede Selim ile birlikte Nurbanu Sultan, boğdurulan beş şehzade, kızı Esmehan Sultan ve III. Murad'ın bazı çocukları yatar; türbe 2010'larda onarılıp ziyarete açıldı.

Selim'in ölümü Sokollu'nun konumunu değiştirmedi ama gücünü aşındırmaya başladı. III. Murad, annesi Nurbanu ve hocası Hoca Sadeddin Efendi ile Sokollu'ya karşı bir denge kurdu; Sokollu 1579'da öldürüldü. Selim'in bıraktığı devlet Kıbrıs, Yemen ve Tunus ile babasının sınırlarını aşmıştı; donanma İnebahtı'dan toparlanmış, hazine sağlamdı. Ölümünden bir yıl sonra Selimiye Camii ibadete açıldı.

Osmanlı tarih yazımı Selim'e karşı acımasızdı. Mustafa Ali, Künhü'l-Ahbar'da onu devlet işlerinden uzak, içkiye ve eğlenceye düşkün bir padişah olarak anlatır; Peçevi ve Solakzade bu görüşü sürdürdü. 17. yüzyıl ıslahat yazarları, "padişahın sefere çıkmaması" ve "vezirlerin her şeye hakim olması" gibi bozulma belirtilerini Selim'den başlatır. Buna karşılık Selanikî Mustafa Efendi, padişahın cömertliğini, hayır işlerini ve Selimiye'yi öne çıkarır; Sokollu'nun yönetimini olumlu anlatır.

Cumhuriyet dönemi tarihçileri daha ölçülü bir tablo çizer. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Selim dönemini "Sokollu devri" olarak adlandırır ve Kıbrıs, Yemen, Tunus fetihleriyle Osmanlı gücünün sürdüğünü vurgular. Halil İnalcık, İnebahtı yenilgisini Osmanlı deniz gücünün sonu değil, Akdeniz'de Osmanlı-İspanya dengesinin başlangıcı olarak yorumlar. Feridun Emecen, Selim'in padişah otoritesini vezirlere devretmesini kişisel zaaftan çok kurumsal bir tercih olarak okur: Süleyman'ın son yıllarında Sokollu'ya verilen yetki, Selim döneminde kalıcılaştı. Yaşar Yücel ve Ali Sevim, Kıbrıs'ın fethinin Doğu Akdeniz ticaretine katkısına dikkat çeker.

Yabancı tarihçilerin ilgisi İnebahtı'da yoğunlaşır. Fernand Braudel, Akdeniz üzerine kitabında İnebahtı'yı "sonuçsuz zafer" olarak tanımlar ve 1574 Tunus'unu Osmanlı'nın cevabı sayar. Andrew Hess, Osmanlı donanmasının bir yılda yeniden yapılmasını Osmanlı devlet kapasitesinin kanıtı olarak gösterir. Leslie Peirce, Nurbanu'nun yükselişini Selim döneminden başlatır. Kıbrıs Rum tarih yazımı Lefkoşa ve Magosa'nın düşüşünü trajedi olarak anlatır; Türk Kıbrıs tarih yazımı 1571'i adadaki Türk varlığının başlangıcı sayar.

Selim'in mirası mimaride kalıcıdır: Edirne Selimiye Camii Osmanlı mimarisinin doruğu kabul edilir ve Türkiye'nin en çok ziyaret edilen yapıları arasındadır; Ayasofya'nın bugüne ulaşması onun payandalarına borçludur. Popüler kültürde Selim, Muhteşem Yüzyıl dizisinde (2011-2014) çocukluğundan tahta çıkışına kadar canlandırıldı ve genellikle kardeşi Mustafa'nın gölgesinde kalan, içkiye düşkün bir şehzade olarak işlendi. Kıbrıs'ta Lefkoşa Selimiye Camii ve Edirne'deki külliye onun adını taşır.

Selim'in saltanatı Avrupa'da din savaşlarının en kanlı yıllarına denk gelir. Fransa'da 24 Ağustos 1572 Saint-Barthélemy Katliamı'nda binlerce Protestan öldürüldü; Osmanlı'nın müttefiki Fransa iç savaşa gömüldü. Hollanda'da 1568'de İspanya'ya karşı Seksen Yıl Savaşı başladı; Osmanlı, Hollandalı isyancılarla temas kurdu ve "Papacı olmaktansa Türk olmak yeğdir" sloganı Hollanda'da yayıldı. İngiltere'de I. Elizabeth 1570'te Papa tarafından aforoz edildi; İskoçya Kraliçesi Mary Stuart 1568'de hapsedildi. İspanya Kralı II. Felipe 1571'de İnebahtı zaferini kutlarken Hollanda'yı kaybetmeye başlamıştı. Papa XIII. Gregorius 1572'de seçildi; takvim reformu 1582'de gelecekti.

Rusya'da IV. İvan'ın opriçnina terörü (1565-1572) sürüyor; 1570'te Novgorod katliamı yapıldı, 1571'de Kırım Hanı Moskova'yı yaktı. Lehistan'da 1569 Lublin Birliği ile Lehistan-Litvanya Birliği kuruldu, 1573'te ilk seçimli kral Henri de Valois tahta çıktı. Bilimde Tycho Brahe 1572'de Cassiopeia'daki süpernovayı gözlemledi; Mercator 1569'da dünya haritasının ünlü projeksiyonunu yayımladı.

Asya'da Babür İmparatoru Ekber 1573'te Gucerat'ı aldı ve Hint Okyanusu'na ulaştı; Osmanlı ile Ekber arasında elçilik teatisi bu dönemde başladı. Safevi Şahı Tahmasb 1576'ya kadar hüküm sürdü ve Osmanlı ile barışı korudu. Çin'de Ming imparatoru Wanli 1572'de tahta çıktı; İspanyollar 1571'de Manila'yı kurarak Pasifik'i Amerika gümüşüyle Çin'e bağladı. Japonya'da Oda Nobunaga 1568'de Kyoto'ya girdi ve ülkeyi birleştirmeye başladı. Portekiz 1575'te Angola'da Luanda'yı kurdu; Osmanlı tüfekçileri Sumatra'daki Açe'ye ulaşarak Malakka kuşatmasına katıldı.