III. Mustafa

III. Mustafa, 28 Ocak 1717 tarihinde Edirne Sarayı'nda doğan ve 30 Ekim 1757 ile 21 Ocak 1774 tarihleri arasında on altı yıl tahtta kalan 26. Osmanlı padişahıdır. Babası III. Ahmed, annesi Mihrişah Emine Kadın'dır. On üç yaşında babasının tahttan çekilmesiyle kafese girdi ve kırk yaşında, amcasının oğlu III. Osman'ın ölümü üzerine tahta çıktı. Sonraki bütün Osmanlı padişahları onun ve kardeşi I. Abdülhamid'in soyundan geldi. Saltanatının ilk altı yılı Sadrazam Koca Ragıp Paşa'nın yönettiği barış dönemidir. Bu yıllarda hazine dolduruldu, Prusya ile dostluk antlaşması yapıldı, Yedi Yıl Savaşı'na girilmedi, Laleli Camii ve Büyük Yeni Han yapıldı. Ragıp Paşa'nın 1763'te ölümünden sonra padişahın kendi yönetimi başladı; askeri okullar açıldı, Fransız uzman Baron de Tott'un yardımıyla sürat topçuları kuruldu, Kalfazade İsmail Efendi'ye Avrupa astronomi cetvelleri çevirtildi. Padişah bu yeniliklerle Yenilikçi lakabını aldı. 1768 yılında Lehistan meselesi yüzünden Rusya'ya ilan edilen savaş saltanatının kaderini belirledi. Osmanlı ordusu 1770'te Larga ve Kartal'da, donanma aynı yıl Çeşme'de yok edildi; Kırım 1771'de Rus işgaline uğradı, Eflak ve Boğdan kaybedildi. Padişah bu felaketler karşısında hazineyi ve kendi servetini savaşa harcadı ancak sonucu değiştiremedi. Savaş sürerken 21 Ocak 1774 tarihinde elli altı yaşında öldü; Küçük Kaynarca Antlaşması altı ay sonra kardeşi I. Abdülhamid tarafından imzalandı. Cihangir mahlasıyla yazdığı şiirler, astronomi ve tıp merakı, Laleli'deki külliyesi ve 1766 depreminden sonra yeniden yaptırdığı Fatih Camii onun kişisel mirasıdır. Oğlu III. Selim, Nizam-ı Cedid reformlarını babasının başlattığı yenilik çizgisi üzerinde sürdürdü. Tarihçiler onu iyi niyetli, çalışkan ama savaşın büyüklüğü karşısında çaresiz kalmış bir padişah olarak değerlendirir.

Şehzade Mustafa, 28 Ocak 1717 tarihinde Edirne Sarayı'nda doğdu. Babası 23. Osmanlı padişahı III. Ahmed, annesi Mihrişah Emine Kadın'dır. Mihrişah Emine Kadın hakkında kaynaklar kökenini kaydetmez; III. Ahmed'in kadınlarından biriydi, Mustafa'dan başka Ümmügülsüm Sultan'ın (1708-1732) da annesiydi ve 1732 yılında İstanbul'da öldü. Mustafa doğduğunda babası Avusturya savaşının ortasındaydı; Petrovaradin yenilgisi beş ay önce yaşanmış, Belgrad o yaz düşecekti. Şehzade Edirne'de doğan son padişahtır.

Çocukluğu Lale Devri'nin İstanbul'unda geçti. 1720 yılında üç yaşındayken kardeşleri Süleyman, Mehmed ve Bayezid ile birlikte Okmeydanı'nda on beş gün süren büyük sünnet düğünüyle sünnet edildi; Levni'nin resimlediği Surname-i Vehbi bu düğünü anlatır ve şehzadelerin tasvirlerini içerir. Sadabad şenliklerini, Boğaz köşklerini, saray içindeki musiki ve şiir meclislerini çocuk gözüyle gördü. Eğitimine saray hocaları tarafından başlandı; Kur'an, hadis, fıkıh, Arapça ve Farsça okudu. Kaynaklar onun daha çocukken hesap, astronomi ve tıp kitaplarına ilgi duyduğunu yazar; bu merak ömür boyu sürdü.

1 Ekim 1730 tarihinde Patrona Halil İsyanı babasını tahttan çekilmeye zorladı. On üç yaşındaki Mustafa, kardeşleriyle birlikte Topkapı Sarayı'nın şehzade dairelerine kapatıldı. Kafes, şehzadelerin sarayın belirli dairelerinde gözetim altında yaşadığı, dış dünyayla ilişkisinin kesildiği ve çocuk sahibi olmasının yasaklandığı düzendi. Mustafa bu düzende yirmi yedi yıl kaldı: 1730-1754 arasında I. Mahmud'un, 1754-1757 arasında III. Osman'ın saltanatında. Babası III. Ahmed de aynı sarayda kafeste yaşıyordu ve 1 Temmuz 1736 tarihinde öldü; Mustafa o sırada on dokuz yaşındaydı.

Kafes yıllarında okumaya ve yazmaya yöneldi. Cihangir mahlasıyla şiirler yazdı, tıp ve astroloji kitapları topladı, müneccimlerle (yıldız falına bakan saray görevlisi) tanıştı. Kardeşi Şehzade Mehmed veliaht olarak ondan öndeydi; Mehmed'in 22 Aralık 1756 tarihinde ölümü (zehirlenme söylentisiyle) Mustafa'yı veliaht yaptı. I. Mahmud ona iyi davrandı, III. Osman ise şüpheyle yaklaştı; kaynaklar Osman'ın Mustafa'yı da ortadan kaldırmak istediğine dair söylentileri kaydeder ancak bunu doğrulamaz. Kız kardeşleri Fatma, Zeynep, Saliha, Ayşe, Esma ve Zübeyde Sultanlar dönemin devlet adamlarıyla evliydi; Esma Sultan onun saltanatında sarayın en nüfuzlu kadınlarından biri oldu.

III. Osman 30 Ekim 1757 tarihinde Topkapı Sarayı'nda öldü. Aynı gün Sadrazam Koca Ragıp Paşa ve Şeyhülislam Damadzade Feyzullah Efendi, Şehzade Mustafa'yı kafesten çıkardı ve Babüssaade (sarayın üçüncü kapısı) önünde biat töreni yapıldı. Mustafa kırk yaşındaydı. Cülus (tahta çıkış) tartışmasızdı: hanedanın en yaşlı erkeğiydi ve III. Ahmed'in yaşayan oğulları arasında en büyüğüydü; kardeşleri Bayezid ve Abdülhamid ondan küçüktü. Ekberiyet (en yaşlı erkeğin tahta geçmesi) kuralı yerleşikti ve kardeş katli gündeme gelmedi.

Cülus bahşişi (yeni padişahın askere dağıttığı para) hazineden ödendi; III. Osman'ın kısa saltanatı hazineyi zorlamamıştı. Kılıç kuşanma töreni Eyüp Sultan Türbesi'nde yapıldı. Yeni padişah Koca Ragıp Paşa'yı görevde tuttu; bu karar saltanatının ilk altı yılını belirledi. Ragıp Paşa şair, diplomat ve tecrübeli bir devlet adamıydı; 1746 Kerden Antlaşması'nı müzakere etmiş, Mısır valiliği yapmıştı. Padişah ona güvendi ve 1758 yılında kız kardeşi Saliha Sultan ile evlendirdi.

Tahta çıkışının ilk aylarında padişah kendini halka tanıttı: cuma selamlıklarına (padişahın cuma namazına törenle gidişi) düzenli katıldı, tebdil-i kıyafet (kıyafet değiştirerek dolaşma) gezilerine başladı, İstanbul'daki yangın yerlerini gezdi. III. Osman'ın musiki yasağı kaldırıldı ve saray fasılları yeniden kuruldu. 1759 yılında ilk çocuğu Hibetullah Sultan doğdu; otuz yılı aşkın süredir sarayda çocuk doğmadığı için bu doğum İstanbul'da on gün süren şenliklerle kutlandı ve halk yeni padişahı bu vesileyle tanıdı.

III. Mustafa'nın tahta çıkışı bir kuşak değişimidir. II. Mustafa'nın soyu I. Mahmud ve III. Osman'ın çocuksuz ölümleriyle tükenmiş, taht III. Ahmed'in oğullarına dönmüştü. Mustafa'nın kendi oğlu Selim'in 1761'de doğması hanedanın devamını güvence altına aldı; Selim'in doğumu da büyük şenliklerle kutlandı.

III. Mustafa'nın on altı yıllık saltanatı iki döneme ayrılır: Koca Ragıp Paşa'nın sadareti (1757-1763) ve sonrası. Ragıp Paşa 12 Ocak 1757 tarihinde III. Osman tarafından atanmıştı ve 8 Nisan 1763 tarihindeki ölümüne kadar görevde kaldı. Barışı korudu, hazineyi doldurdu, yeniçeri ocağını yoklamalarla düzene soktu, İstanbul'un iaşesini (yiyecek tedariki) düzenledi. Kendisi de padişahın savaş isteğini frenleyen kişiydi; bir anlatıya göre padişah Rusya'ya savaş açmak istediğinde Ragıp Paşa ordunun durumunu göstererek onu vazgeçirdi. Laleli'deki Ragıp Paşa Kütüphanesi (1763) onun vakfıdır.

Ragıp Paşa'dan sonra sadrazamlar hızla değişti. Hamza Hamid Paşa (11 Nisan - 29 Eylül 1763) beş ay dayandı. Köse Bahir Mustafa Paşa üçüncü kez sadrazam oldu (29 Eylül 1763 - 30 Mart 1765), azledildi ve Midilli'de idam edildi. Muhsinzade Mehmed Paşa (30 Mart 1765 - 7 Ağustos 1768) Esma Sultan'ın eşiydi; savaşa karşı çıktığı için azledildi. Silahdar Mahir Hamza Paşa (7 Ağustos - 20 Ekim 1768) savaş ilanını yaptı ancak sefer hazırlığında yetersiz bulundu. Yağlıkçızade Mehmed Emin Paşa (20 Ekim 1768 - 12 Ağustos 1769) ilk sefer yılında orduyu Hotin'e götürdü, yenilgiden sorumlu tutularak azledildi ve idam edildi. Moldovancı Ali Paşa (12 Ağustos - 12 Aralık 1769) dört ay sonra azledildi. İvazzade Halil Paşa (13 Aralık 1769 - 25 Aralık 1770) Kartal bozgununun sadrazamıdır, azledildi. Silahdar Mehmed Paşa (25 Aralık 1770 - 11 Aralık 1771) Kırım'ın kaybını yaşadı. Muhsinzade Mehmed Paşa ikinci kez sadrazam oldu (11 Aralık 1771 - 4 Ağustos 1774) ve savaşın son yıllarını yönetti; Küçük Kaynarca'yı imzaladıktan sonra öldü. İzzet Mehmed Paşa 1774 yazında, padişahın ölümünden sonra sadrazam oldu; kaynaklarda göreve başlama tarihi farklı verilir.

Saray içinde Darüssaade Ağası (harem ağalarının başı) Beşir Ağa'nın ölümünden sonra bu makamın gücü azaldı. Padişahın kız kardeşi Esma Sultan ve annesinin yerini tutan kadınlar harem üzerinde etkiliydi; valide sultan (padişahın annesi) hayatta olmadığı için harem yönetimi başkadın ve kalfalara kaldı. Şeyhülislamlar arasında Damadzade Feyzullah Efendi, Veliyüddin Efendi ve Dürrizade Mustafa Efendi öne çıkar; Dürrizade 1768 savaş fetvasını verdi.

İç güvenlikte İstanbul'a taşra göçü ve yeniçeri ocağının esnaflaşması sürdü. 1763 ve 1767 yıllarında yeniçerilerin maaş yoklamaları yapıldı; ocakta kayıtlı asker sayısı yüz binin üzerindeyken sefere çıkabilen sayısı bunun çok altındaydı. 1768'de sefer için toplanan yeniçerilerin niteliksizliği Hotin'de ve Kartal'da ortaya çıktı. Taşrada ayanlar (yerel güç sahipleri) güçlendi: Karaosmanoğulları Batı Anadolu'da, Çapanoğulları Orta Anadolu'da, Canikli Ali Paşa Karadeniz'de bölgesel yönetim kurdu ve savaşta asker sağladı. Mısır'da Bulutkapan Ali Bey 1768'de Osmanlı valisini kovdu, 1771'de kendi adına hutbe okuttu ve Suriye'ye asker gönderdi; isyan 1773'te Ali Bey'in ölümüyle bitti.

Doğal afetler saltanatı sarstı. 22 Mayıs 1766 tarihinde İstanbul'da büyük deprem oldu; Fatih Camii'nin kubbesi çöktü, Kapalıçarşı, surlar ve çok sayıda cami hasar gördü. Padişah Fatih Camii'ni tamamen yeniden yaptırdı (1767-1771). 1771 ve 1772 yıllarında savaş yıllarında İstanbul'da veba görüldü. 1765 ve 1767 yıllarında yangınlar yaşandı.

III. Mustafa'nın saltanatının ilk on bir yılı barış içinde geçti. 1757 yılının Aralık ayında Gürcistan'da İmereti Kralı I. Solomon'un Khresili'de Osmanlı destekli beyleri yenmesi dışında çatışma olmadı. Yedi Yıl Savaşı'na (1756-1763) Fransa ve Prusya'nın çağrılarına rağmen girilmedi.

Savaşın sebebi Lehistan'dı. Rusya Çariçesi II. Katerina 1764'te Lehistan tahtına eski gözdesi Stanislaw Poniatowski'yi çıkarmış, 1767-1768'de Rus askerleri Lehistan'ı fiilen işgal etmişti. Rus etkisine karşı kurulan Bar Konfederasyonu Osmanlı'dan yardım istedi. 1768 yazında konfederasyoncuları kovalayan Rus Kazakları Osmanlı toprağındaki Balta kasabasına girip yağmaladı. Bu olay, Fransa'nın teşviki ve Kırım Hanı'nın baskısıyla birleşince 6 Ekim 1768 tarihinde Rusya'ya savaş ilan edildi; Rus elçisi Obreskov Yedikule'ye hapsedildi. Ordunun hazırlıksız olduğu bilinmesine rağmen padişah savaş kararında ısrar etti.

1769 yılı Osmanlı için kötü başladı. Kırım Hanı Kırım Giray'ın Ocak 1769'daki Yeni Sırbistan akını başarılı oldu ancak han Mart ayında öldü. Sadrazam Yağlıkçızade Mehmed Emin Paşa komutasındaki ordu Hotin'e ulaştı; Rus generali Golitsin Hotin'i iki kez kuşattı ve Eylül 1769'da kale düştü. Ruslar Yaş ve Bükreş'e girdi; Boğdan ve Eflak Rus işgaline uğradı. 1770 yılında yeni Rus komutanı Rumyantsev Prut boyunca ilerledi. 7 Temmuz 1770 tarihinde Larga'da Kırım Hanı Kaplan Giray'ın Tatar ve Osmanlı kuvvetlerini yendi. 1 Ağustos 1770 tarihinde Kartal Ovası'nda (Kagul) Sadrazam İvazzade Halil Paşa'nın ordusu, yeniçerilerin düzensiz saldırısı ve kare düzenindeki Rus piyadesinin ateşi karşısında dağıldı; Osmanlı kaybı on binlerle ölçüldü ve ordu Tuna'yı geçerek kaçtı. Aynı yıl Kili, Akkerman, İbrail, İsmail ve Bender (Eylül 1770) Rusların eline geçti.

Denizde felaket daha büyüktü. Rusya Baltık donanmasını Aleksey Orlov komutasında Akdeniz'e gönderdi; İngiltere limanlarını açtı. Rus filosu Şubat 1770'te Mora'ya çıktı ve Rumları ayaklandırdı (Orlov İsyanı). Osmanlı ordusu Mora isyanını yaz sonuna kadar bastırdı. Ancak Kaptan-ı derya (donanma komutanı) Hüsameddin Paşa komutasındaki Osmanlı donanması 5 Temmuz 1770 tarihinde Sakız Boğazı'nda Rus filosuyla çarpıştı, Çeşme limanına çekildi ve 6-7 Temmuz 1770 gecesi Rus ateş gemilerinin saldırısıyla limanda tamamen yandı. Çeşme Deniz Muharebesi'nde on bir kalyon ve onlarca küçük gemi yok oldu; kaynaklar kaybı on bin denizci civarında verir. Cezayirli Hasan Bey Çeşme'de gösterdiği cesaretle öne çıktı ve aynı yıl Rusların Limni kuşatmasını kırarak Gazi unvanını aldı.

1771 yılında Rus ordusu Dolgorukov komutasında Kırım'a girdi; Orkapı 1771 Haziranında düştü, Kefe ve Kerç alındı, Han Selim Giray İstanbul'a kaçtı ve Ruslar Sahib Giray'ı han yaptı. Kırım'ın kaybı Osmanlı için Karadeniz'in kaybı demekti. Tuna cephesinde Yergöğü (Giurgiu) 27 Mayıs 1771 tarihinde Rusların eline geçti, aynı yıl geri alındı ve yeniden kaybedildi. Suriye'de Mısır isyancısı Ali Bey ve Akka hakimi Zahir el-Ömer, 2 Eylül 1771 tarihinde Hule Gölü yakınında Şam valisinin ordusunu yendi. Kafkasya'da Gürcü Kralı II. Erekle 20 Nisan 1770 tarihinde Aspindza'da Osmanlı ve Lezgi kuvvetlerini yendi.

1772 yılında mütareke yapıldı ve Fokşan ile Bükreş'te barış görüşmeleri başladı ancak Kırım'ın bağımsızlığı maddesi yüzünden anlaşma sağlanamadı. Denizde 9 Kasım 1772 tarihinde Balyabadra (Patras) Körfezi'nde Rus filosu Osmanlı gemilerini yaktı. 1773 yılında Rumyantsev Tuna'yı geçti; Silistre ve Varna savunuldu, Ruslar geri çekildi. Aynı yıl Rus filosu Bodrum ve İstanköy'e (Kos) saldırdı (10 Ağustos 1773) ve püskürtüldü; Bodrum'a ikinci saldırı 15 Nisan 1774 tarihinde yapıldı; bu son çarpışma I. Abdülhamid'in saltanatına düşer.

Savaş boyunca padişah İstanbul'da kaldı, sefere çıkmadı. Buna karşılık kişisel hazinesini orduya açtı, sarayın gümüş takımlarını darphaneye gönderdi ve Boğaz'daki tahkimatı bizzat denetledi. Çeşme'den sonra Çanakkale Boğazı'nın Ruslara kapalı tutulması Baron de Tott'un yaptırdığı yeni tabyalarla sağlandı.

III. Mustafa döneminin ilk antlaşması 22 Mart 1761 tarihinde Prusya ile imzalanan dostluk ve ticaret antlaşmasıdır. Prusya Kralı II. Friedrich, Yedi Yıl Savaşı'nda Avusturya ve Rusya'ya karşı Osmanlı'yı yanına çekmek istiyordu; Koca Ragıp Paşa ittifakı reddetti ancak dostluk antlaşmasını kabul etti. Bu, Osmanlı'nın Prusya ile ilk antlaşmasıdır. 1763-1764 yıllarında Ahmed Resmi Efendi Berlin'e elçi olarak gönderildi ve Prusya Sefaretnamesi'ni yazdı; Resmi Efendi Friedrich'in ordusunu ve devlet düzenini anlattı. Bir anlatıya göre padişah Friedrich'ten müneccim (yıldız falcısı) istedi; Friedrich başarısının sırrının iyi bir ordu, dolu bir hazine ve tarih okumak olduğunu söyledi. Bu anekdot dönemin kaynaklarında değil sonraki anlatımlarda yer alır.

Savaş döneminin en önemli belgesi Küçük Kaynarca Antlaşması'dır. Antlaşma 21 Temmuz 1774 tarihinde, padişahın ölümünden altı ay sonra I. Abdülhamid döneminde imzalandı; ancak şartları III. Mustafa'nın savaşının sonucudur. Kırım'ın bağımsızlığı, Kerç, Yenikale ve Kılburun'un Rusya'ya bırakılması, Rusya'ya Karadeniz'de seyrüsefer ve İstanbul'da Ortodoks kilisesi kurma hakkı, savaş tazminatı bu antlaşmanın maddeleridir. 1772 Fokşan ve Bükreş görüşmelerinde Osmanlı heyeti Kırım'ın bağımsızlığını reddetmişti; padişah bu maddeyi kabul etmeden öldü.

Avusturya ile ilişkiler savaş sırasında kritik oldu. 6 Temmuz 1771 tarihinde Avusturya ile gizli bir sözleşme yapıldı: Avusturya, Rusya'ya karşı Osmanlı'ya diplomatik ve gerekirse askeri destek verecek, karşılığında para ve Küçük Eflak'ın bir kısmı alacaktı. Osmanlı Avusturya'ya üç milyon kuruşluk ödemenin ilk taksitini yaptı; ancak Avusturya 1772'de Lehistan'ın paylaşılmasında Rusya ve Prusya ile anlaştı ve sözleşme uygulanmadı. Lehistan'ın Birinci Paylaşımı (5 Ağustos 1772) Osmanlı'nın uğruna savaşa girdiği devletin parçalanmasıydı.

Fransa savaş boyunca Osmanlı'yı destekledi; Fransız elçisi Saint-Priest ve mühendis Baron de Tott Boğaz tahkimatı ve topçu eğitiminde çalıştı. İngiltere ise Rus donanmasına liman ve subay sağladı; Amiral Elphinstone ve Greig Rus filosunda görev aldı. İsveç ile dostluk sürdü. İran'da Kerim Han Zend ile 1770'lerde Basra meselesi yüzünden gerginlik başladı; Kerim Han 1775'te Basra'yı kuşattı. Mısır'da Ali Bey'in Rusya ile temas kurması ve Rus filosunun Suriye kıyısına yardım göndermesi Osmanlı'yı Akdeniz'in doğusunda da sıkıştırdı. Kırım Hanlığı ile ilişki savaşın ana konusuydu; 1772'de Ruslar Sahib Giray ile Karasu Antlaşması yaparak Kırım'ı Osmanlı'dan kopardı.

III. Mustafa tahta çıktığında hazine Belgrad Antlaşması'ndan beri süren barış sayesinde doluydu. Koca Ragıp Paşa döneminde harcamalar kısıldı, yeniçeri yoklamalarıyla sahte maaş kayıtları silindi ve hazine fazla verdi. Padişahın kendisi tutumluydu; kaynaklar saray mutfağı ve kıyafet harcamalarını denetlediğini, hediye dağıtımını sınırladığını yazar. 1768'de savaşa girildiğinde hazinede önemli bir birikim vardı ve bu birikim ilk iki yılda tükendi.

Savaş harcamaları hazineyi çökertti. 1770'ten itibaren avarız (olağanüstü savaş vergisi) ve imdad-ı seferiyye (sefer yardımı vergisi) artırıldı, vakıf gelirlerine el kondu, gümüş ve altın eşya darphaneye gönderildi. Padişah kendi iç hazinesini (ceb-i hümayun) orduya açtı; kaynaklar saray gümüşlerinin eritilerek sikke basıldığını kaydeder. Kuruşun gümüş içeriği düşürüldü ve piyasada sikke değeri geriledi. Savaş sonunda Rusya'ya ödenecek tazminat da hazineyi on yıl boyunca zorladı.

Para alanında III. Mustafa'nın adına İstanbul, Mısır, Tunus ve Cezayir darphanelerinde altın ve gümüş sikke basıldı. Zer-i mahbub altını ve kuruş sistemi sürdü. 1770'lerdeki tağşiş (sikkenin değerli metal içeriğinin düşürülmesi) on sekizinci yüzyıl sonunda hızlanacak enflasyonun başlangıcıdır.

Toprak düzeninde tımar (askerlik karşılığı toprak geliri) sistemi 1768 seferinde işlevini yitirmiş görünüyordu: tımarlı sipahiler sefere çağrıldığında sayıları ve donanımları yetersizdi. Buna karşılık ayanların (yerel güç sahipleri) sağladığı asker savaşta önemli rol oynadı ve devlet bu güçlere resmi görevler vererek onları sisteme bağladı. Malikane sistemi (vergi kaynaklarının ömür boyu satışı) sürdü. Mısır'da Ali Bey'in isyanı Mısır irsaliyesini (yıllık vergi) 1768-1773 arasında kesti ve İstanbul'un tahıl ikmali zorlaştı.

Ticarette Çeşme faciası Ege'yi Rus donanmasına açtı; İzmir ve Selanik ticareti 1770-1774 arasında aksadı, Rus filosu Ege adalarını denetledi. Fransız tüccarlar savaş yıllarında Osmanlı ticaretini sürdüren tek Avrupa grubuydu. Karadeniz'in kapalılığı Kırım'ın kaybıyla sona ermeye başladı; Küçük Kaynarca bu denizi Rus gemilerine açacaktı. İstanbul'da 1766 depremi ve savaş yılları esnafı zorladı; Büyük Yeni Han (1764) ve Kapalıçarşı onarımı çarşı ticaretini canlandırma çabasıydı. Padişah esnaf denetimini tebdil gezileriyle bizzat yaptı ve narh (resmi fiyat) ihlallerini cezalandırdı.

III. Mustafa askeri reforma en çok önem veren on sekizinci yüzyıl padişahlarından biridir; Yenilikçi lakabı bu çabadan gelir. Savaş öncesinde yeniçeri ocağını talime alıştırma girişimleri ocağın direnişiyle karşılaştı; padişah ordunun durumunu 1768'de gördüğünde artık geç kalınmıştı. Reform çabası savaş sırasında yoğunlaştı.

Macar asıllı Fransız subayı François Baron de Tott, 1770'te Çeşme'den sonra Çanakkale Boğazı'nın tahkimi için görevlendirildi. De Tott Boğaz'ın iki yakasına yeni tabyalar yaptırdı, eski kalelerin toplarını yeniledi ve Rus filosunun Boğaz'ı zorlamasını engelleyen savunmayı kurdu. 1772-1773 yıllarında Haliç'te yeni bir top dökümhanesi kurdu ve hafif, hızlı ateş eden toplar döktürdü. 1774'te bu toplar için sürat topçuları (süratçi ocağı) adlı yeni bir birlik oluşturuldu; askerler Avrupa usulü talim gördü ve dakikada birkaç atış yapabilen toplar kullandı. Bu birlik I. Abdülhamid döneminde büyütüldü ve III. Selim'in Nizam-ı Cedid ordusuna örnek oldu.

1773 yılında Kasımpaşa'da Tersane içinde Mühendishane-i Bahri-i Hümayun (deniz mühendislik okulu) açıldı. Okulda geometri, coğrafya, seyir ve top atışı dersleri verildi; hocalar arasında de Tott ve Cezayirli Hasan Paşa'nın adamları vardı. Bu okul, 1734 hendesehanesinden sonra Osmanlı'nın ikinci teknik okulu ve bugünkü İstanbul Teknik Üniversitesi'nin köklerinden biridir. Tersane'de kalyon (yelkenli büyük savaş gemisi) yapımı hızlandırıldı; Çeşme'de yok olan donanma dört yılda kısmen yenilendi.

Padişah ayrıca bilimsel çeviriye yatırım yaptı. Kalfazade Çınari İsmail Efendi'ye Fransız astronom Jacques Cassini'nin cetvellerini (zic) Türkçeye çevirtti; çeviri 1772'de tamamlandı ve Osmanlı takvim hesaplarında Uluğ Bey cetvellerinin yerini aldı. Bu, Osmanlı astronomisinin Avrupa astronomisine bağlanmasının ilk adımıdır. Padişah tıp kitaplarını da toplattı ve hekimbaşı (saray başhekimi) Gevrekzade Hafız Hasan Efendi'ye tıp eserleri yazdırdı.

III. Mustafa'nın en büyük eseri Laleli Camii ve külliyesidir. Aksaray ile Beyazıt arasında, Laleli semtine adını veren bu cami 1760 yılında başlandı ve 1763 yılında tamamlandı; mimarı Mehmed Tahir Ağa'dır. Nuruosmaniye'den sonra Osmanlı barok üslubunun ikinci büyük örneğidir: yüksek kasnaklı tek kubbe, sekizgen plan, renkli mermer kaplamalar, avlu ortasında şadırvan. Külliyede medrese, imaret (aşevi), sebil, çeşme, muvakkithane (namaz vakitlerinin hesaplandığı bina), han ve padişahın türbesi vardır. Cami bir bodrum kat üzerine yükselir; bu bodrum dükkan olarak kullanılmış ve caminin vakfına gelir sağlamıştır. Laleli Camii bugün ibadete açıktır; türbesinde III. Mustafa ve oğlu III. Selim yatar.

Büyük Yeni Han 1764 yılında Çakmakçılar Yokuşu'nda yapıldı. Üç katlı, iki avlulu bu han İstanbul'un en büyük hanlarından biridir ve Laleli Camii'ne gelir getirmek için inşa edilmiştir; bugün de ticari han olarak kullanılır ve ayaktadır. Yanındaki Küçük Yeni Han da aynı vakfın parçasıdır.

22 Mayıs 1766 depreminde Fatih Camii'nin ana kubbesi çöktü. Padişah camiyi Fatih döneminin planı yerine dört yarım kubbeli yeni bir planla 1767-1771 yılları arasında baştan yaptırdı; mimarı yine Mehmed Tahir Ağa'dır. Bugünkü Fatih Camii bu yapıdır; Fatih dönemi yapısından yalnızca avlu, şadırvan ve bazı duvarlar kalmıştır. Aynı depremde hasar gören Eyüp Sultan Camii'nin onarımı başlatıldı ancak tamamen yenilenmesi III. Selim dönemine kaldı. Kapalıçarşı, surlar ve Eyüp'teki yapılar onarıldı.

Diğer eserler arasında Paşabahçe'de III. Mustafa Camii (1763), Kadıköy'de İskele Camii ve çeşitli çeşmeler sayılır. Üsküdar'daki Ayazma Camii (1760-1761) padişahın annesi Mihrişah Emine Kadın ve kardeşi Şehzade Süleyman adına yaptırıldı; bu cami de barok üslubun örneğidir ve ayaktadır. Kız kardeşi Zeynep Sultan'ın Gülhane'deki camisi (1769) ve Koca Ragıp Paşa'nın Laleli'deki kütüphanesi (1763) dönemin diğer önemli yapılarıdır.

Edebiyatta padişah Cihangir mahlasıyla şiir yazdı. En bilinen şiiri savaş yıllarının umutsuzluğunu anlatan ve dünyanın yıkıldığını, devletin değersizlere kaldığını söyleyen kıtadır; bu şiir Osmanlı tarih kitaplarında dönemin ruh halinin özeti olarak alıntılanır. Dönemin şairleri Koca Ragıp Paşa, Haşmet, Fıtnat Hanım ve Sünbülzade Vehbi'dir; Ragıp Paşa'nın meclisi on sekizinci yüzyılın en canlı edebiyat ortamıydı. Tarihçiler arasında Ahmed Resmi Efendi hem Berlin sefaretnamesini hem de savaşın eleştirel anlatımı olan Hulasatü'l-İtibar'ı yazdı; vakanüvis (devletin görevli tarihçisi) Çeşmizade Mustafa Reşid ve Musazade Mehmed Ubeydullah dönemi kaydetti.

Bilimde padişahın astronomi ve tıp merakı kişisel bir himayeye dönüştü: Cassini çevirisi, hekimbaşı Gevrekzade'nin eserleri, müneccimbaşı (baş yıldız falcısı) için yaptırılan aletler. Padişah müneccimlere danışmakla eleştirildi; kaynaklar Kartal savaşı öncesinde uğurlu saat beklendiğini yazar. Musikide III. Osman'ın yasağı kaldırıldı; Tanburi İsak, Abdülhalim Ağa ve Dilhayat Kalfa sarayda çalıştı. Oğlu Selim'in müzik eğitimi bu ortamda başladı.

III. Mustafa kırk yaşında tahta çıkana kadar kafes kuralı gereği çocuk sahibi olamamıştı; saltanatında haremi hızla kuruldu ve on altı yılda çok sayıda çocuğu doğdu. Valide sultan (padişahın annesi) hayatta olmadığı için haremi başkadınlar ve kalfalar yönetti.

En önemli eşi Mihrişah Sultan'dır. 1745 yılı civarında doğdu; kaynaklar Gürcü kökenli olduğunu yazar. III. Selim'in annesidir ve oğlu 1789'da tahta çıkınca valide sultan oldu; Eyüp'te Mihrişah Valide Sultan Külliyesi'ni (1792-1795; imaret, sebil, mektep, türbe) yaptırdı, 16 Ekim 1805 tarihinde öldü ve bu külliyedeki türbesine gömüldü. İkinci tanınmış eşi Ayşe Adilşah Kadın'dır; 1748 yılı civarında doğdu, Beyhan Sultan ve Hatice Sultan'ın annesidir, 19 Aralık 1803 tarihinde öldü ve Laleli'deki III. Mustafa Türbesi'ne gömüldü. Aynülhayat Kadın, Hibetullah Sultan'ın annesidir ve 1764 yılında öldü. Kaynaklarda ayrıca Rifat Kadın, Fehime Kadın ve Binnaz Kadın adları geçer.

İlk çocuğu Hibetullah Sultan 13 Mart 1759 tarihinde doğdu. Otuz yılı aşkın süredir sarayda çocuk doğmadığı için doğumu on gün süren şenliklerle kutlandı, İstanbul donanmayla (gece aydınlatma ve şenlik) süslendi; ancak Hibetullah üç yaşında, 1762 yılında öldü. Şah Sultan 20 Nisan 1761 tarihinde Topkapı Sarayı'nda doğdu; 1778 yılında Nişancı Mustafa Paşa (kaynaklarda Nevşehirli Mustafa Paşa olarak da geçer) ile evlendi, Eyüp'te Şah Sultan Külliyesi'ni yaptırdı ve 11 Mart 1803 tarihinde öldü. Şehzade Selim 24 Aralık 1761 tarihinde doğdu; doğumu yedi gün yedi gece şenlikle kutlandı ve 1789'da III. Selim adıyla tahta çıktı. Mihrimah Sultan 1762'de doğdu ve 1764'te öldü. Beyhan Sultan 13 Ocak 1766 tarihinde doğdu; 1784 yılında Silahdar Mustafa Paşa ile evlendi, Boğaz'daki sahilsaraylarıyla ve serveti ile tanındı, 7 Kasım 1824 tarihinde öldü; Hoşyar Kadın onun yetiştirdiği bir cariyeydi. Şehzade Mehmed 1767'de doğdu ve 1772'de öldü. Hatice Sultan 14 Haziran 1768 tarihinde doğdu; 1786 yılında Seyyid Ahmed Paşa ile evlendi, Defterdar'daki sahilsarayını Antoine Ignace Melling'e yaptırdı ve Avrupa tarzı bahçesiyle tanındı, 17 Temmuz 1821 tarihinde öldü. Fatma Sultan 1770'te doğdu ve 1772'de öldü.

Erkek çocukları arasında yalnızca Selim yetişkinliğe ulaştı. Bu durum hanedanın devamını Selim'e ve amcası Abdülhamid'in oğullarına bağladı. Kız çocukları on sekizinci yüzyıl sonunun en görünür kadınları oldu: Şah, Beyhan ve Hatice Sultanlar Boğaz ve Haliç kıyısındaki sahilsarayları, vakıfları ve mücevher koleksiyonlarıyla tanındı; Hatice Sultan'ın Melling'e yaptırdığı saray Osmanlı'da Avrupa mimarisinin ilk örneklerindendir.

Kardeşleriyle ilişkisi iyiydi. Kardeşi Abdülhamid kafeste yaşadı ve Mustafa ona zarar vermedi; Bayezid 1771'de kafeste öldü. Kız kardeşi Esma Sultan (Büyük Esma) saltanatında sarayın en nüfuzlu kadınıydı ve kocası Muhsinzade Mehmed Paşa iki kez sadrazam oldu. Saliha Sultan 1758'de Koca Ragıp Paşa ile evlendirildi. Zeynep Sultan Gülhane'deki camisini 1769'da yaptırdı.

Çağdaş kaynaklar III. Mustafa'yı orta boylu, ince yapılı, açık tenli ve seyrek sakallı olarak tasvir eder. Portrelerinde uzun yüzlü ve düşünceli bir ifadeyle görülür. Sağlığı saltanatının ilk yıllarında iyiydi; son yıllarında savaşın üzüntüsü ve hastalık onu yıprattı. Yabancı elçiler onu nazik, meraklı ve çalışkan olarak tanımlar; Fransız elçisi Saint-Priest padişahın devlet işlerine gösterdiği kişisel ilgiyi vurgular.

Karakterinin belirgin yanı tutumluluk ve iş disipliniydi. Sabahları erken kalkar, divan kayıtlarını okur, sadrazamın telhislerini (özet rapor) bizzat cevaplardı. Kaynaklar onun Ragıp Paşa ile uzun görüşmeler yaptığını, savaş yıllarında ordudan gelen raporları gece yarısı okuduğunu yazar. Tebdil-i kıyafet gezilerini düzenli sürdürdü; çarşıları, tersaneyi ve tahkimatı kendi gözüyle denetledi. Cömertliği savaş yıllarında kendi hazinesini orduya açmasıyla görüldü.

En bilinen merakı astronomi ve astrolojiydi. Müneccimbaşına (baş yıldız falcısı) danışır, sefer ve tören saatlerini uğurlu saate göre belirlerdi; bu alışkanlık dönemin tarihçileri tarafından eleştirildi. Buna karşılık Cassini cetvellerini çevirtmesi bilimsel astronomiye ilgisini gösterir. Tıp kitapları okur, ilaç tarifleriyle ilgilenirdi. Hat ve şiirle uğraştı; Cihangir mahlaslı şiirleri divan halinde toplanmadı ancak mecmualarda (şiir derlemeleri) yer alır.

Dindar bir padişahtı; cuma selamlıklarını aksatmadı, Laleli ve Fatih camilerinin yapımını bizzat izledi. Kaynaklar Fatih Camii'nin yeniden yapımında temel atma törenine katıldığını ve inşaatı sık sık ziyaret ettiğini yazar. Musiki meclislerine katıldı ve oğlu Selim'in müzik eğitimini destekledi. Günlük hayatını Topkapı Sarayı'nda geçirdi; yazları Beşiktaş ve Boğaz kıyısındaki köşkleri kullandı. Savaşın son yıllarında üzüntüsünün arttığı, uykusuzluk çektiği ve ölümünden önceki aylarda halsizleştiği kaydedilir.

III. Mustafa 1773 yılının sonunda hastalandı. Kaynaklar ödem ve nefes darlığından söz eder; bazı kaynaklar karaciğer hastalığı, bazıları kalp yetmezliği yazar. Savaşın gidişatı, Kırım'ın kaybı ve barış görüşmelerinin başarısızlığı hastalığını ağırlaştırdı. 21 Ocak 1774 tarihinde Topkapı Sarayı'nda elli altı yaşında öldü. On altı yıl üç ay tahtta kalmıştı.

Aynı gün kardeşi Şehzade Abdülhamid kırk dört yıllık kafes hayatından çıkarılarak I. Abdülhamid adıyla tahta oturtuldu. III. Mustafa'nın cenaze namazı sarayda kılındı ve kendi yaptırdığı Laleli Camii'nin yanındaki III. Mustafa Türbesi'ne gömüldü. Bu türbe daha sonra oğlu III. Selim'i, eşi Ayşe Adilşah Kadın'ı ve bazı çocuklarını ağırladı; bugün ziyarete açıktır.

Ölümünde on iki yaşındaki oğlu Selim kafese girdi. I. Abdülhamid yeğenine olağandışı bir serbestlik tanıdı; Selim hocalarıyla çalıştı, Fransa Kralı XVI. Louis ile mektuplaştı ve 1789'da tahta çıktığında babasının yenilik çizgisini Nizam-ı Cedid ile sürdürdü. Savaş, kardeşinin saltanatında 9 Haziran 1774 Kozluca yenilgisinden sonra 21 Temmuz 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile bitti; antlaşmanın ağır şartları III. Mustafa'nın savaş kararının sonucu olarak tarihe geçti.

Başlattığı işler halefine kaldı: sürat topçuları, Mühendishane-i Bahri, Fatih Camii'nin son onarımları, Boğaz tahkimatı. Sadrazam Muhsinzade Mehmed Paşa antlaşmayı imzaladıktan sonra 4 Ağustos 1774 tarihinde öldü. Kız kardeşi Esma Sultan ve kızları Şah, Beyhan ve Hatice Sultanlar sonraki yirmi yılın saray siyasetinde etkili oldu.

Osmanlı tarihçileri III. Mustafa'yı iki yüzüyle anlatır. Ahmed Resmi Efendi, savaşı eleştiren Hulasatü'l-İtibar adlı eserinde savaş kararını hatalı bulur ancak padişahın iyi niyetini ve fedakarlığını teslim eder. Vakanüvis Ahmed Vasıf Efendi padişahın çalışkanlığını, tutumluluğunu ve imar faaliyetini över; savaşın kötü yönetimini sadrazamlara yükler. Şemdanizade Süleyman Efendi müneccimlere danışmasını ve ordunun durumunu bilmeden savaşa girmesini eleştirir. Padişahın Cihangir mahlaslı şiiri, devletin çöküşünü kendi ağzından itiraf eden bir belge olarak tarih kitaplarında yer aldı.

Cumhuriyet dönemi tarihçileri onu reform çizgisinin bir halkası olarak değerlendirdi. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Baron de Tott'un çalışmalarını ve Mühendishane'yi Osmanlı askeri modernleşmesinin başlangıcı sayar; Yenilikçi lakabı bu okumadan gelir. Halil İnalcık ve sonraki kuşak, 1768-1774 savaşını Osmanlı-Rus dengesinin kalıcı olarak Rusya lehine döndüğü kırılma noktası olarak ele alır ve III. Mustafa'nın savaş kararını dönemin diplomatik yanılgılarıyla (Fransa'nın teşviki, Avusturya'ya güven) açıklar. Son dönem araştırmacılar Laleli külliyesi, Fatih Camii'nin yeniden yapımı ve Cassini çevirisi üzerinden onun kültür ve bilim politikasını öne çıkarır; savaş yıllarındaki mali politikası da mali tarih çalışmalarında incelenir.

Yabancı tarihçiler için III. Mustafa dönemi Katerina'nın büyük savaşıdır. Rus tarihçiliği Rumyantsev'in Kartal zaferini ve Orlov'un Çeşme'sini Rusya'nın büyük güç oluşunun simgesi sayar. Baron de Tott'un anıları Avrupa'da Osmanlı ordusunun durumunu anlatan en çok okunan kaynaklardan biri oldu ve Osmanlı'nın çöküşü tezini besledi; bu anıların abartılı olduğu bugün kabul edilir. Fransız arşivleri Saint-Priest'in raporlarıyla padişahın kişisel çabasını belgeler.

Popüler kültürde III. Mustafa az işlendi. Oğlu III. Selim'i konu alan dizi ve romanlarda çocukluk sahneleriyle görünür; Çeşme faciası deniz tarihi kitaplarında ve belgesellerde anlatılır. Laleli semti, Laleli Camii ve Büyük Yeni Han onun adını İstanbul'un gündelik hayatında yaşatır. Mirası dört başlıkta özetlenebilir: Laleli ve Fatih camileriyle İstanbul'un silüetine katkısı, sürat topçuları ve Mühendishane ile başlayan askeri reform, Cassini çevirisiyle bilimsel açılım ve 1768 savaş kararının Küçük Kaynarca'ya uzanan ağır sonuçları.

III. Mustafa'nın saltanatı olan 1757-1774 yıllarında Avrupa Yedi Yıl Savaşı'nın sonunu ve yeni güç dengesini yaşadı. Savaş 1763 Paris ve Hubertusburg antlaşmalarıyla bitti; İngiltere Kanada'yı ve Hindistan'daki üstünlüğü kazandı, Prusya büyük güç olarak tanındı. Rusya'da II. Katerina 1762'de kocası III. Petro'yu devirerek tahta çıktı ve 1764'te Lehistan tahtına Poniatowski'yi oturttu; Lehistan'ın Birinci Paylaşımı 1772'de Rusya, Prusya ve Avusturya arasında yapıldı. Fransa'da XV. Louis 1774'te öldü ve XVI. Louis tahta çıktı. İngiltere'nin Amerika kolonilerinde vergi isyanları büyüdü; 1773 Boston Çay Partisi bağımsızlık savaşının habercisiydi. Rusya'da Pugaçev İsyanı (1773-1774) Katerina'yı Osmanlı ile barışa zorlayan iç etkenlerden biriydi.

Düşünce ve bilimde Rousseau 1762'de Toplum Sözleşmesi'ni yayımladı; Voltaire hoşgörü üzerine yazdı; Diderot'nun Ansiklopedisi 1772'de tamamlandı. James Watt 1769'da buhar makinesini geliştirdi ve Sanayi Devrimi'nin temelini attı; James Cook 1768-1771'de ilk Pasifik yolculuğunu yaptı ve Avustralya'nın doğu kıyısını haritaladı. Mozart çocuk yaşta Avrupa saraylarında çaldı; Haydn Esterházy sarayında senfonilerini yazdı.

Asya'da Afgan Ahmed Şah Dürrani 1761'de Panipat'ta Marathaları yendi; Hindistan'da İngiliz Doğu Hindistan Şirketi 1765'te Bengal'in vergi toplama hakkını aldı. İran'da Kerim Han Zend Şiraz'da hüküm sürüyor, Osmanlı ile Basra meselesinde gerginlik büyüyordu. Çin'de Qianlong Sincan'ı kontrol altına almış, Burma seferlerini sürdürüyordu. Osmanlı'nın Çeşme'de donanmasını kaybettiği yıllarda Rus donanması ilk kez Akdeniz'e çıkmış ve Avrupa güç dengesinde Rusya'nın ağırlığı belirginleşmişti.