Sultan Abdülaziz

Sultan Abdülaziz, 25 Haziran 1861'den 30 Mayıs 1876'ya kadar on beş yıl hüküm süren 32. Osmanlı padişahıdır. Babası II. Mahmud, annesi Pertevniyal Sultan'dır; ağabeyi Sultan Abdülmecid'in ölümü üzerine otuz bir yaşında tahta çıktı. Saltanatı Tanzimat'ın olgunluk dönemine, Yeni Osmanlılar muhalefetinin doğuşuna ve devletin mali iflasına denk gelir. Adı, Osmanlı tarihinde ilklerle anılır: 1863'te Mısır'ı ziyaret eden, 1867'de Paris, Londra ve Viyana'ya seyahat eden ilk padişahtır; Avrupa'da resmi ziyaret yapan tek Osmanlı hükümdarıdır. Donanmayı dünyanın üçüncü büyük donanması haline getirdi, ilk demiryollarını Rumeli ve Anadolu'ya döşetti, Şura-yı Devlet ile Divan-ı Ahkam-ı Adliye'yi kurdu, Galatasaray Sultanisi'ni ve Darülfünun'u açtırdı, Mecelle'nin hazırlanmasını başlattı. Beylerbeyi ve Çırağan sarayları onun eseridir. Aynı dönemde dış borç on beş yılda birkaç kat arttı ve 6 Ekim 1875'te devlet borç ödemelerini yarıya indirdiğini ilan etti. Hersek ve Bulgaristan'daki ayaklanmalar, Rusya'nın nüfuzu ve Mahmud Nedim Paşa'nın yönetimi, Mithat Paşa ile Hüseyin Avni Paşa'nın öncülüğündeki devlet adamlarını harekete geçirdi. 30 Mayıs 1876'da bir darbeyle tahttan indirildi; beş gün sonra, 4 Haziran 1876'da Feriye Sarayı'nda bilekleri kesilmiş halde ölü bulundu. Ölümünün intihar mı cinayet mi olduğu, 1881 Yıldız Mahkemesi'ne ve bugüne uzanan bir tartışmadır. Sultan Abdülaziz iri yapılı, güreş ve ata düşkün, batı müziğinde beste yapan, resme meraklı bir padişahtı. Oğlu Abdülmecid Efendi Osmanlı hanedanının son halifesi oldu.

Sultan Abdülaziz 8 Şubat 1830'da İstanbul'da doğdu. Annesi Pertevniyal Sultan, 1812 dolaylarında Eflak'ta doğmuş bir cariyedir; oğlunun cülusuyla valide sultan oldu ve Aksaray'daki Pertevniyal Valide Sultan Camii'ni yaptırdı. Sultan Abdülaziz, babasının yetişkinliğe ulaşan ikinci ve son oğludur; ağabeyi Sultan Abdülmecid ondan yedi yaş büyüktü.

Babası öldüğünde dokuz yaşındaydı. Ağabeyi Sultan Abdülmecid tahta çıkınca veliaht oldu. Kafes geleneği fiilen sona ermişti: Sultan Abdülaziz sarayda gözetim altında değil, Kurbağalıdere'deki çiftliğinde ve Boğaz kıyısındaki köşklerde serbest bir hayat sürdü. Ata bindi, güreş tuttu, av yaptı, cirit oynadı; sporculuğu ve gücüyle tanındı. Bu serbestlik, Sultan Abdülmecid'in ona güvenini ve iki kardeş arasındaki iyi ilişkiyi gösterir.

Eğitimini saray hocalarından aldı; Arapça, Farsça, hat ve dini ilimler öğrendi. Ağabeyinin aksine Fransızca öğrenmedi ve Avrupa kültürüne ilgisi sınırlı kaldı. Buna karşılık musikiye yeteneği vardı; Batı notasıyla piyano için parçalar besteledi. Resme meraklıydı, karakalem çizimler yaptı. Dindar ve geleneksel bir çevrede yetişti; Tanzimat bürokratlarına şehzadeliğinden itibaren mesafeliydi.

Kardeşleri arasında Sultan Abdülmecid dışında üvey kız kardeşleri Saliha, Mihrimah, Atiye ve Adile Sultan vardı. Adile Sultan (1826-1899), Damat Mehmed Ali Paşa'nın eşi ve divan şairi olarak hanedanda özel bir yer tutar; Sultan Abdülaziz'e yakındı. Şehzadeliğinde ilk eşi Dürrinev Kadın ile 1856'da evlendi; ilk oğlu Yusuf İzzeddin 10 Ekim 1857'de Dolmabahçe Sarayı'nda doğdu. Bu doğum, şehzadelerin evlenip çocuk sahibi olmasını yasaklayan geleneğin tamamen kalktığını gösterir.

1850'lerin sonunda Sultan Abdülmecid'in veremi ağırlaşınca Sultan Abdülaziz'in tahta çıkacağı anlaşıldı. Sultan Abdülmecid'in kendi oğlu Murad'ı veliaht yapmak için veraset düzenini değiştirmeyi düşündüğü ancak vazgeçtiği kaynaklarda yazılır. Sultan Abdülaziz, ağabeyinin sarayın israfına ve dış borçlanmaya karşı olduğunu açıkça söylüyordu; halk ve ordu onu tutumlu ve dindar bir veliaht olarak tanıyordu.

Sultan Abdülmecid 25 Haziran 1861'de öldü. Sultan Abdülaziz aynı gün, hanedanın en yaşlı erkeği olarak Dolmabahçe Sarayı'nda biat aldı ve tahta çıktı. Kılıç kuşanma töreni Eyüp Sultan'da yapıldı. Cülus bahşişini (tahta çıkan padişahın askere dağıttığı para) kaldırdığını ilan etti; ilk fermanında saray masraflarının kısılacağını, haremin küçültüleceğini ve borçlanmaya son verileceğini bildirdi. Bu vaatler halkta ve Avrupa basınında olumlu karşılandı.

İlk aylarında Sultan Abdülmecid'in ailesini Dolmabahçe'den Feriye Sarayı'na taşıttı; Şehzade Murad ve Abdülhamid'e Kurbağalıdere ve Kağıthane'de köşkler verildi. Sadrazam Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa 6 Ağustos 1861'de azledildi, yerine Ali Paşa geldi; 22 Kasım 1861'de Fuad Paşa sadrazam oldu. Tanzimat'ın iki büyük ismi, Ali ve Fuad Paşalar, Sultan Abdülaziz'in ilk on yılında devleti yönetti.

Sultan Abdülaziz'in tahta çıkışı sırasında devletin durumu ağırdı: hazine boştu, dış borç birikmişti, Lübnan bunalımı yeni kapanmıştı ve Karadağ sınırında çatışma sürüyordu. Fuad Paşa 1862'de bütçeyi düzenledi, kaimeleri (kağıt paraları) tedavülden kaldırdı ve 1863'te Bank-ı Osmani-i Şahane'yi devlet bankası olarak kurdu.

Yeni padişah, ağabeyinin aksine devlet işlerine doğrudan karışmak istedi. Avrupa'ya gitmeyen ve Fransızca bilmeyen bir hükümdar olarak Tanzimat bürokratlarının Batı'ya bağımlılığından rahatsızdı; ancak Ali Paşa'nın otoritesi karşısında ilk on yılda geri durdu. Ali Paşa'nın 1871'deki ölümüne kadar saray ile Bab-ı Ali arasındaki denge Bab-ı Ali'nin lehineydi.

Cülusuyla birlikte annesi Pertevniyal Sultan valide sultan oldu ve saray içinde büyük nüfuz kazandı. Pertevniyal, oğlunun saltanatı boyunca sadaret değişikliklerinde, özellikle Mahmud Nedim Paşa'nın yükselişinde etkili oldu; 1876 darbesinde de saraydan uzaklaştırıldı.

Sultan Abdülaziz'in on beş yıllık saltanatı iki döneme ayrılır: Ali ve Fuad Paşaların yönettiği 1861-1871 dönemi ve Ali Paşa'nın ölümünden sonra padişahın doğrudan yönetime ağırlık koyduğu 1871-1876 dönemi. İlk dönemde Tanzimat kurumları tamamlandı, ikinci dönemde sadrazamlar sık değişti ve mali çöküş geldi.

1864 Vilayet Nizamnamesi taşra yönetimini yeniden kurdu. Eyaletler yerine vilayet, sancak, kaza ve nahiye kademeleri getirildi; her kademede seçilmiş üyelerin bulunduğu idare meclisleri kuruldu. İlk uygulama Tuna Vilayeti'nde Mithat Paşa tarafından yapıldı (1864-1868): yollar, köprüler, memleket sandıkları (çiftçi kredi sandıkları, Ziraat Bankası'nın öncüsü), ıslahhaneler ve ilk vilayet gazetesi (Tuna) onun eseridir. 1867'de nizamname bütün imparatorluğa yayıldı, 1871'de İdare-i Umumiye-i Vilayet Nizamnamesi ile geliştirildi.

Merkezde 1868'de iki kurum kuruldu: Şura-yı Devlet (Danıştay'ın öncüsü; kanun tasarılarını hazırlayan ve idari davalara bakan meclis, ilk başkanı Mithat Paşa) ve Divan-ı Ahkam-ı Adliye (Yargıtay'ın öncüsü; ilk başkanı Ahmed Cevdet Paşa). Meclis-i Vala böylece yasama ve yargı olarak ikiye ayrıldı. 1869'da Cevdet Paşa başkanlığında Mecelle Cemiyeti kuruldu; Mecelle-i Ahkam-ı Adliye, İslam hukukuna dayanan medeni kanun, 1869-1876 arasında on altı kitap halinde yürürlüğe girdi. 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi eğitimi sıbyan, rüşdiye, idadi, sultani ve darülfünun kademelerine ayırdı. 1869'da Tabiiyet Kanunu Osmanlı vatandaşlığını tanımladı.

1865'te Yeni Osmanlılar Cemiyeti kuruldu. Namık Kemal, Ziya Paşa, Ali Suavi ve arkadaşları Tanzimat'ı taklitçi buluyor, meşrutiyet (anayasalı ve meclisli yönetim) istiyordu; Mısırlı Prens Mustafa Fazıl Paşa onları destekledi. 1867'de Avrupa'ya kaçtılar, Paris ve Londra'da Hürriyet gazetesini çıkardılar; 1870'lerde çoğu döndü. Ali Paşa 1867 Matbuat Nizamnamesi ile basını denetim altına aldı. Bu muhalefet, 1876 anayasasının fikri zeminini hazırladı.

Ali Paşa 7 Eylül 1871'de öldü. Sultan Abdülaziz, Mahmud Nedim Paşa'yı sadrazam yaptı (8 Eylül 1871). Mahmud Nedim, Rus elçisi İgnatiyev'e yakınlığıyla tanındı ve muhalifleri ona Nedimof lakabını taktı; memurları sık değiştirdi, Mithat Paşa'yı sürgüne gönderdi, mali düzeni bozdu. 31 Temmuz 1872'de azledildi, Mithat Paşa sadrazam oldu; Mithat üç ay sonra padişahla anlaşamayıp ayrıldı (19 Ekim 1872). Ardından Mütercim Rüşdü (1872-1873), Ahmed Esad (1873), Şirvanizade Mehmed Rüşdü (1873-1874), Hüseyin Avni (1874-1875), yeniden Ahmed Esad (1875) ve yeniden Mahmud Nedim (26 Ağustos 1875 - 12 Mayıs 1876) sadrazam oldu. Beş yılda dokuz sadaret değişikliği, padişahın istikrarsızlığının göstergesi sayıldı.

Sultan Abdülaziz bu dönemde veraset düzenini değiştirip oğlu Yusuf İzzeddin'i veliaht yapmak istedi; Mısır'da 1866'da uygulanan en büyük evlat kuralını Osmanlı tahtına taşıma planı devlet adamlarının ve ulemanın direnişiyle karşılaştı. Veliaht Murad Efendi'nin gözetim altına alınması ve Yeni Osmanlılarla yakınlığı, saray ile muhalefet arasındaki gerilimi büyüttü. 1875-1876'da Hersek ve Bulgaristan ayaklanmaları, mali iflas ve Rusya'nın baskısı bu gerilimi darbeye dönüştürdü.

Sultan Abdülaziz, Yavuz Sultan Selim'den sonra Mısır'a giden ilk padişahtır. Nisan 1863'te İskenderiye'ye çıktı, Kahire'yi ziyaret etti, Mısır Valisi İsmail Paşa tarafından ağırlandı. Yanında yeğenleri Şehzade Murad ve Abdülhamid ile oğlu Yusuf İzzeddin, sadrazam Fuad Paşa vardı. Ziyaret, Mısır üzerindeki Osmanlı egemenliğini vurgulamayı amaçlıyordu; İsmail Paşa 1866'da veraset düzenini, 1867'de Hidiv unvanını bu yakınlık sayesinde aldı.

1867 Avrupa seyahati Osmanlı tarihinde tektir. Fransa İmparatoru III. Napolyon, Paris Dünya Sergisi için Sultan Abdülaziz'i davet etti. Padişah 21 Haziran 1867'de İstanbul'dan ayrıldı; yanında Şehzade Murad, Şehzade Abdülhamid, Yusuf İzzeddin, Hariciye Nazırı Fuad Paşa ve kalabalık bir maiyet vardı. Toulon'a çıktı, Paris'te Elysée Sarayı'nda ağırlandı, sergiyi gezdi, askeri geçit izledi. Ardından Londra'ya geçti; Kraliçe Victoria onu Windsor'da kabul etti ve Dizbağı Nişanı verdi, Spithead'de İngiliz donanmasının geçit törenini izledi. Dönüşte Brüksel'de Belçika Kralı, Koblenz'de Prusya Kralı Wilhelm ve Bismarck, Viyana'da Avusturya İmparatoru Franz Joseph ile görüştü; Budapeşte üzerinden Tuna yoluyla Rusçuk'a, oradan Varna ve İstanbul'a döndü. Seyahat 7 Ağustos 1867'de bitti.

Seyahatin siyasi amacı, Girit isyanı ve Sırbistan meselesinde Avrupa desteğini kazanmak ve Osmanlı Devleti'nin Avrupa devletler ailesine ait olduğunu göstermekti. Kişisel etkisi ise Sultan Abdülaziz'in donanma, demiryolu ve saray mimarisine olan ilgisini artırması oldu. Şehzade Abdülhamid için de bu gezi belirleyiciydi; Avrupa şehirlerini ve saraylarını burada gördü.

Seyahatten sonra Sultan Abdülaziz, İngiliz donanmasını örnek alarak zırhlı gemi siparişlerini artırdı; Beylerbeyi Sarayı'nda Avrupa'dan getirilen eşyalar sergilendi. 1869'da Fransa İmparatoriçesi Eugénie, Süveyş Kanalı'nın açılışına giderken İstanbul'a uğradı ve Beylerbeyi Sarayı'nda ağırlandı; Avusturya İmparatoru Franz Joseph de aynı yıl İstanbul'u ziyaret etti. Bunlar, bir Osmanlı padişahının Avrupa hükümdarlarıyla karşılıklı ziyaret yaptığı ilk örneklerdir.

Sultan Abdülaziz döneminde büyük devletlerle savaş olmadı; askeri olaylar iç isyanlar ve Balkan prenslikleriyle çatışmalardan oluştu.

Karadağ (1862): 1861'de Hersek'te Luka Vukalović önderliğinde ayaklanma çıktı, Karadağ Prensi Nikola isyancıları destekledi. Ömer Paşa (Serdar-ı Ekrem) 1862 baharında Karadağ'a girdi, Rijeka'yı aldı ve Cetinje'ye yaklaştı. Büyük devletlerin baskısıyla harekat durduruldu; 31 Ağustos 1862 İşkodra Sözleşmesi Karadağ'ı silah ithal etmemeye ve isyancıları desteklememeye zorladı, ama sınır değişmedi.

Girit (1866-1869): Adanın Yunanistan'a bağlanmasını isteyen Rumlar Ağustos 1866'da ayaklandı. Kasım 1866'da Arkadi Manastırı'nın kuşatılması ve manastırın barut deposunun havaya uçurulması Avrupa kamuoyunu Osmanlı'ya karşı çevirdi. Serdar Ömer Paşa 1867'de adaya gönderildi, Sadrazam Ali Paşa bizzat Girit'e gitti ve 1868'de Girit Nizamnamesi ile adaya özerkliğe yakın bir yönetim verildi. Yunanistan'ın desteği Ocak 1869 Paris Konferansı ile kesildi; isyan söndü.

Sırbistan (1862-1867): Haziran 1862'de Belgrad'da Osmanlı garnizonu ile Sırplar arasında çatışma çıktı, kale şehri topa tuttu. Büyük devletlerin baskısıyla Osmanlı Devleti Belgrad dışındaki kaleleri boşalttı; Nisan 1867'de Belgrad Kalesi de Sırp Prensi Mihail'e devredildi. Osmanlı egemenliği hukuken sürdü, fiilen bitti.

Hersek ve Bosna (1875): Temmuz 1875'te Nevesinje'de vergi ve toprak düzenine karşı köylü ayaklanması başladı; Sırbistan, Karadağ ve Rusya'daki Panslavist çevreler destekledi. Osmanlı kuvvetleri isyanı bastıramadı, ayaklanma Bosna'ya yayıldı ve Doğu Sorunu'nun 1875-1878 bunalımını başlattı.

Bulgaristan (Nisan 1876): Bulgar devrimci komitelerinin Nisan Ayaklanması, Filibe ve Tatarpazarcığı çevresinde başladı. Düzenli ordu ve başıbozuk (düzensiz gönüllü) birlikleri isyanı Mayıs 1876'da bastırdı; Batak ve çevresinde binlerce sivil öldürüldü. Olay Avrupa'da Bulgar Vahşeti olarak duyuruldu, Gladstone'un broşürü İngiliz kamuoyunu Osmanlı aleyhine çevirdi. Selanik'te 6 Mayıs 1876'da Fransız ve Alman konsoloslarının kalabalık tarafından öldürülmesi bunalımı büyüttü.

Sırp-Karadağ Savaşı (1876): Sırbistan ve Karadağ 30 Haziran ve 2 Temmuz 1876'da savaş ilan etti; Sultan Abdülaziz bir ay önce tahttan indirilmişti. Savaş Ekim 1876'da Rus ültimatomuyla durduruldu.

Askeri kurumlar bu dönemde Batı modeline göre düzenlendi. 1869 askeri nizamnamesi orduyu nizamiye (muvazzaf), redif (yedek) ve mustahfız (ihtiyat) olarak üç kademeye ayırdı; Prusya modeli benimsendi. Hüseyin Avni Paşa seraskerliğinde ordu yeniden teşkilatlandı, Maçka Silahhanesi (1874-1875) ve yeni kışlalar yapıldı. Donanma, İngiltere ve Fransa'dan alınan zırhlılarla (Osmaniye, Aziziye, Orhaniye, Mahmudiye ve diğerleri) büyütüldü; 1875'te Osmanlı donanması gemi sayısı bakımından İngiltere ve Fransa'dan sonra üçüncü sırada sayılıyordu. Ancak eğitimli personel ve bakım eksikliği, bu gücün 1877-1878 savaşında etkisiz kalmasına yol açtı.

Sultan Abdülaziz döneminde büyük bir barış antlaşması imzalanmadı. Dönem diplomasisi, Paris Antlaşması düzeninin korunması ve Balkanlar'daki bunalımların yönetilmesi üzerine kuruldu. 31 Ağustos 1862 İşkodra Sözleşmesi Karadağ ile çatışmayı bitirdi. 1867'de Belgrad ve diğer Sırp kaleleri devredildi. 1868 Girit Nizamnamesi ve Ocak 1869 Paris Konferansı Girit sorununu geçici olarak kapattı.

Mısır ile ilişkiler fermanlarla düzenlendi. 27 Mayıs 1866 fermanı Mısır valiliğinde verasetin en büyük evlada geçmesini kabul etti; 8 Haziran 1867 fermanı İsmail Paşa'ya Hidiv unvanını verdi. 1873 fermanı hidive borçlanma ve dış anlaşma yapma yetkisi tanıdı. Karşılığında Mısır'ın İstanbul'a ödediği vergi artırıldı. Bu fermanlar Mısır'ın fiili bağımsızlığını pekiştirdi. Süveyş Kanalı 17 Kasım 1869'da açıldı; Osmanlı Devleti kanalın yapımını 1866'da onaylamıştı.

Rusya ile ilişkilerde 1871 dönüm noktasıdır. Fransa'nın Prusya'ya yenilmesinden yararlanan Rusya, Paris Antlaşması'nın Karadeniz'i tarafsızlaştıran maddesini tanımadığını ilan etti; 13 Mart 1871 Londra Konferansı bunu kabul etti. Rusya Karadeniz'de yeniden donanma kurmaya başladı. Bir yıl önce Bulgar Eksarhlığı fermanı (11 Mart 1870) Bulgar kilisesini Fener Rum Patrikhanesi'nden ayırmıştı; bu, Bulgar ulusal hareketinin kurumsal başlangıcıdır ve Rusya'nın Balkan politikasına zemin verdi. Mahmud Nedim Paşa'nın sadaretinde Rus elçisi İgnatiyev'in Bab-ı Ali üzerindeki nüfuzu arttı.

1875 Hersek isyanından sonra büyük devletler devreye girdi. 30 Aralık 1875 Andrassy Notası Bosna-Hersek'te reform istedi; Bab-ı Ali kabul etti, isyancılar reddetti. 13 Mayıs 1876 Berlin Memorandumu (Rusya, Avusturya, Almanya) daha ağır şartlar öne sürdü; İngiltere katılmadı. Bu memorandum İstanbul'a ulaştığında darbe hazırlığı başlamıştı; Sultan Abdülaziz'in tahttan indirilmesi, memoranduma cevap verilmeden gerçekleşti.

İngiltere ile ilişkiler 1867 ziyaretiyle güçlendi, ancak 1875 borç kararnamesi İngiliz tahvil sahiplerini vurdu ve Bulgar olayları İngiliz kamuoyunu Osmanlı'ya karşı çevirdi. Fransa ile ilişkiler III. Napolyon'un 1870'te düşmesiyle zayıfladı. Almanya, Bismarck'ın yükselişiyle yeni bir güç olarak belirdi; Sultan Abdülaziz 1867'de Koblenz'de Wilhelm ve Bismarck ile görüşmüştü. İran ile 1869'da sınır çalışmaları sürdü; Yemen'de 1871-1872'de San'a yeniden Osmanlı denetimine alındı, Yemen Vilayeti kuruldu.

Sultan Abdülaziz döneminin ekonomik tarihi borçla özdeşleşir. 1861'de dış borç yaklaşık 15 milyon sterlin iken 1875'te 200 milyon sterlini aştı; her yıl yeni borç alındı, borçların bir kısmı eski borçların faizine gitti. 1862'de Fuad Paşa kaimeleri kaldırdı ve bütçeyi düzenledi, 1863'te Bank-ı Osmani-i Şahane (Osmanlı Bankası) İngiliz-Fransız sermayesiyle devlet bankası ve banknot çıkarma tekeline sahip kurum olarak yeniden kuruldu. Bütçe ilk kez 1863'te düzenli olarak hazırlandı ve yayımlandı.

Borç tıkanması 1875'te geldi. Anadolu'da 1873-1874 kıtlığı vergi gelirlerini düşürdü, Hersek isyanı askeri giderleri artırdı. 6 Ekim 1875'te Mahmud Nedim Paşa hükümeti Ramazan Kararnamesi'ni yayımladı: beş yıl boyunca borç faizlerinin yalnızca yarısı ödenecek, kalan yarısı için yeni tahvil verilecekti. Bu, fiilen kısmi iflastı. Avrupa borsalarında Osmanlı tahvilleri çöktü, İngiliz ve Fransız tahvil sahipleri hükümetlerine baskı yaptı. 1876'da faiz ödemeleri tamamen durduruldu. Sorun, 1881 Muharrem Kararnamesi ve Düyun-ı Umumiye İdaresi ile II. Abdülhamid döneminde çözülecekti.

Demiryolu ve altyapı yatırımları bu borçla yapıldı. 1869'da Baron Hirsch'e Rumeli Demiryolları imtiyazı verildi; İstanbul-Edirne hattı 1873'te açıldı, Sirkeci Garı'na kadar hat 1872'de çalışmaya başladı. Haydarpaşa-İzmit hattı 1873'te tamamlandı. İzmir-Aydın hattı 1866'da, İzmir-Kasaba hattı 1866'da işletmeye açıldı. İstanbul'da tramvay 1871'de, Tünel 1875'te açıldı. Telgraf ağı bütün vilayetlere yayıldı; 1865'te Osmanlı Devleti Uluslararası Telgraf Birliği'ne katıldı. 1863'te ilk posta pulu basıldı.

Toprak ve tarım alanında 1858 Arazi Kanunnamesi uygulandı; 1867'de yabancılara Osmanlı topraklarında mülk edinme hakkı tanındı. Mithat Paşa'nın Tuna'da 1863'te kurduğu memleket sandıkları çiftçiye düşük faizle kredi verdi ve 1888'de Ziraat Bankası'na dönüşecek modeli oluşturdu. Aşar temel vergi olarak kaldı; iltizam sürdü. 1863'te İstanbul'da Sergi-i Umumi-i Osmani (ilk Osmanlı sanayi sergisi) açıldı, 1867 Paris ve 1873 Viyana sergilerine katılındı. 1868'de Sanayi Mektebi kuruldu.

Sarayın harcamaları ağır bir yüktü. Beylerbeyi Sarayı (1861-1865), Çırağan Sarayı (1863-1871), Yıldız'daki köşkler, donanma siparişleri ve hanedan maaşları bütçenin büyük payını aldı. Sultan Abdülaziz cülusunda tutumluluk vaat etmişti; ancak Avrupa seyahatinden sonra harcamalar arttı ve bu israf, 1876 darbecilerinin başlıca gerekçesi oldu. Tarihçiler, borç yükünün yalnızca saraydan değil, savunma giderleri, kapitülasyon düzeni ve yüksek faizli kredilerden de kaynaklandığını vurgular.

Sultan Abdülaziz döneminde İstanbul'un Boğaz kıyıları yeni saraylarla donandı. Beylerbeyi Sarayı 1861-1865 arasında Sarkis Balyan ve Agop Balyan tarafından doğduğu ahşap sarayın yerine yapıldı; mermer cepheli, bahçeli ve havuzlu bu yazlık saray yabancı hükümdarların ağırlandığı yer oldu ve II. Abdülhamid burada öldü. Çırağan Sarayı 1863-1871'de yapıldı; mimarı Sarkis Balyan'dır, süslemesinde Kuzey Afrika ve Endülüs etkisi görülür. V. Murad burada gözetim altında öldü; saray 1910'da yandı, 1990'da otel olarak yeniden yapıldı.

Yıldız'da Sultan Abdülaziz saray kompleksinin ilk yapılarını kurdu: Büyük Mabeyn Köşkü (1866, Sarkis ve Agop Balyan; padişahın resmi kabul yeri, bugün ayakta), Çit Kasrı (elçilerin bekleme köşkü, ayakta), Çadır Köşkü (1871 dolaylarında; havuz başında, ayakta) ve Malta Köşkü (Yıldız Parkı içinde; V. Murad ve Mithat Paşa burada tutuldu, bugün ayakta). Maçka Silahhanesi (1874-1875) ordu cephaneliği olarak yapıldı, bugün İstanbul Teknik Üniversitesi'nin binasıdır. Aksaray'da annesi adına Pertevniyal Valide Sultan Camii (1871, Sarkis Balyan) neogotik ve oryantalist öğelerle yapıldı. Konya Aziziye Camii (1874) barok üslubuyla Anadolu'daki en özgün camilerden biridir.

Eğitim ve bilimde 1 Eylül 1868'de Galatasaray Mekteb-i Sultanisi açıldı; Fransızca öğretim yapan bu lise, Osmanlı yönetici sınıfının okulu oldu. Darülfünun 1870'te açıldı, Cemaleddin Efgani'nin bir konuşması üzerine 1871'de kapatıldı, 1874'te Galatasaray'da hukuk, mühendislik ve edebiyat şubeleriyle yeniden denendi. 1869 Maarif Nizamnamesi kız rüşdiyelerini ve öğretmen okullarını genişletti; 1870'te Darülmuallimat (kız öğretmen okulu) açıldı. 1868'de Sanayi Mektebi, 1867'de Eczacı Mektebi, 1870'te Orman ve Maadin Mektebi kuruldu. Mecelle bu dönemin en büyük hukuk eseridir.

Basın ve edebiyatta Tasvir-i Efkar (1862, Şinasi), Muhbir, Basiret, İbret ve Hürriyet gazeteleri çıktı; Namık Kemal'in Vatan Yahut Silistre oyunu 1873'te Gedikpaşa Tiyatrosu'nda sahnelendi ve gösteriler yüzünden yazar Magosa'ya sürüldü. Şemseddin Sami'nin Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (1872) ilk Türkçe roman sayılır. Ahmed Vefik Paşa Moliere uyarlamalarını Bursa'da sahneletti. Güllü Agop'un Osmanlı Tiyatrosu 1870'te tekel imtiyazı aldı.

Sanatta Sultan Abdülaziz, resim ve müziğin koruyucusuydu. Polonyalı ressam Stanisław Chlebowski 1864-1876'da saray ressamı olarak çalıştı; Aivazovsky 1874'te İstanbul'a geldi ve Boğaz resimleri yaptı; Guillemet Beyoğlu'nda resim okulu açtı. 1873'te Osman Hamdi Bey ve Şeker Ahmed Paşa Viyana sergisinde yer aldı; Şeker Ahmed Paşa 1873'te İstanbul'da ilk resim sergisini düzenledi. Sultan Abdülaziz kendisi de karakalem çizimler yaptı ve Paris'te C. F. Fuller'e kendi heykelini sipariş etti; bu at üstündeki bronz heykel, bir padişahın yaptırdığı tek heykeldir ve bugün Beylerbeyi Sarayı'ndadır. Müzikte piyano için Invitation à la valse (Vals Davet) ve La Gondole Barcarolle adlı parçaları besteledi; Muzıka-yı Hümayun'da Callisto Guatelli Paşa görev yaptı. İmparatorluk müzesi 1869'da Aya İrini'de Müze-i Hümayun adıyla kuruldu.

Sultan Abdülaziz'in beş kadınefendisi ve dokuz çocuğu kayıtlıdır. Aile ağacında Hayranıdil, Neşerek, Dürrinev, Edadil ve Gevheri Kadınefendiler yer alır. Haremi, ağabeyininkinden küçüktü; cülusunda haremi küçülteceğini ilan etmişti.

Dürrinev Başkadınefendi 15 Mart 1835'te Batum'da doğdu; Abhaz beyi Mahmud Dziapş-ipa'nın kızıdır, annesi Halime Çikotua. 1856'da Sultan Abdülaziz ile evlendi, başkadın (haremin en kıdemli eşi) oldu. Çocukları Yusuf İzzeddin (1857) ve Saliha Sultan'dır (1862). 4 Aralık 1895'te Feriye Sarayı'nda öldü, II. Mahmud Türbesi'ne gömüldü. Edadil Kadınefendi 1845 dolaylarında Kafkasya'da doğdu; oğlu Şehzade Mahmud Celaleddin (1862-1888) idi; 1875 dolaylarında Dolmabahçe'de öldü. Hayranıdil Kadınefendi 2 Kasım 1846'da Kars'ta doğdu, 21 Eylül 1866'da Dolmabahçe'de evlendi; çocukları Nazıme Sultan (1866) ve Abdülmecid Efendi'dir (1868); 26 Kasım 1898'de Ortaköy'de öldü. Neşerek Kadınefendi 1848 dolaylarında Soçi'de doğdu; çocukları Mehmed Şevket (1872) ve Emine Sultan'dır (1874). Darbe gecesi Feriye'ye taşınırken soğuk alıp hastalandı ve kocasından bir hafta sonra, 11 Haziran 1876'da öldü; Çerkes Hasan, onun kardeşidir ve kız kardeşinin ölümü onun 15 Haziran baskınının gerekçelerinden biridir. Gevheri Kadınefendi 8 Temmuz 1856'da Gudauta'da doğdu; çocukları Esma Sultan (1873) ve Mehmed Seyfeddin'dir (1874); 6 Eylül 1884'te öldü.

Oğulları: Yusuf İzzeddin Efendi (10 Ekim 1857 Dolmabahçe - 1 Şubat 1916 İstanbul), babasının veliaht yapmak istediği oğul; II. Abdülhamid'in hal'inden sonra 1909'da veliaht oldu, 1916'da Zincirlikuyu'daki köşkünde ölü bulundu, ölümü intihar olarak kayıtlıdır; üç çocuğu Hatice Şükriye, Mihrişah ve Mehmed Nizameddin. Şehzade Mahmud Celaleddin (1862-1888), Edadil'den. Abdülmecid Efendi (29 Mayıs 1868 Beşiktaş - 23 Ağustos 1944 Paris), ressam ve müzisyen, Osmanlı Ressamlar Cemiyeti'nin hamisi; 18 Kasım 1922'de Büyük Millet Meclisi tarafından halife seçildi, 3 Mart 1924'te hilafetin kaldırılmasıyla sürgüne gönderildi, Paris'te öldü, Medine'de Cennetü'l-Baki'ye gömüldü; çocukları Ömer Faruk Efendi ve Dürrüşehvar Sultan. Mehmed Şevket Efendi (5 Haziran 1872 Dolmabahçe - 22 Ekim 1899 Ortaköy), oğlu Mehmed Cemaleddin. Şehzade Mehmed Seyfeddin (22 Eylül 1874 Beşiktaş - 19 Kasım 1927 Nice), müzisyen; çocukları Mehmed Abdülaziz ve Fatma Gevheri Sultan; Şam'da gömülü.

Kızları: Saliha Sultan (10 Ağustos 1862 Çırağan - 1941 dolaylarında Kahire), 1889'da Ahmed Zülkifl Paşa ile evlendi, sürgünde öldü. Nazıme Sultan (14 Şubat 1866 - 9 Kasım 1947 Beyrut), 1889'da Halil Paşa ile evlendi, Şam'da gömülü. Esma Sultan (21 Mart 1873 - 22 Ekim 1899), 1889'da Çerkes Mehmed Paşa ile evlendi; Yeni Cami haziresinde. Emine Sultan (24 Ağustos 1874 - 30 Ocak 1920), 1901'de Damat Mehmed Şerif Paşa ile evlendi; II. Mahmud Türbesi'nde.

Annesi Pertevniyal Sultan, valide sultan olarak saray siyasetinde etkiliydi; 1876 darbesinde Feriye'ye gönderildi, oğlunun ölümünden sonra Ortaköy'de yaşadı, 5 Şubat 1883'te öldü ve kendi camisinin türbesine gömüldü. Ağabeyi Sultan Abdülmecid'in çocukları, özellikle veliaht Murad ve Abdülhamid, amcalarının sarayında büyüdü; Murad ile ilişkisi 1870'lerde gerginleşti.

Sultan Abdülaziz iri yapılı, geniş omuzlu, güçlü bir adamdı; kaynaklar boyunu uzun, kilosunu ağır olarak verir. Kara sakallı, kalın kaşlı ve sert bakışlıydı. Fes ve nişanlı üniforma ile resmedilen portreleri Chlebowski ve Avrupalı ressamlar tarafından yapıldı; fotoğrafları Abdullah Biraderler tarafından çekildi.

Güreşe düşkündü; saray pehlivanlarıyla güreş tuttu, Kırkpınar geleneğini destekledi. Ata binmede ustaydı, av ve cirit yaptı, koç ve horoz dövüşleri seyretti. Yeme içmeye düşkünlüğü kaynaklarda geçer. Batı müziğinde beste yapacak kadar yetenekliydi ve piyano çaldı; resimle uğraştı, heykel yaptırdı. Bu yönleri, onu Avrupa kültürüne kapalı gösteren yaygın kanıyla çelişir.

Dindar ve geleneksel bir kişiliği vardı; Fransızca bilmiyordu, Tanzimat bürokratlarının Avrupa hayranlığına mesafeliydi. Ali Paşa'nın otoritesine on yıl katlandı; onun ölümünden sonra iradesini göstermek istedi ve sadrazamları sık değiştirdi. Çağdaşları onu iyi niyetli ama çabuk öfkelenen, çevresinin etkisine açık, kararsız bir hükümdar olarak anlatır; Mahmud Nedim Paşa'nın nüfuzu bu değerlendirmenin dayanağıdır.

Günlük hayatında Dolmabahçe ve Beylerbeyi saraylarında yaşadı; Yıldız'daki köşklerde dinlendi. Saray masraflarını ve hanedan şatafatını cülusunda eleştirmişti; ancak Avrupa gezisinden sonra sarayların döşenmesine ve donanmaya büyük para harcadı. Sultan Abdülaziz'in ruh sağlığı hakkında 1870'lerde söylentiler çıktı; sinirli davranışları ve saray içi dedikodular, darbeciler tarafından hal' fetvasında gerekçe olarak kullanıldı. Tarihçiler bu iddiaların siyasi olduğunu, akıl hastalığına dair tıbbi kanıt bulunmadığını vurgular.

Yeğeni Murad'a karşı güvensizdi; Murad'ın Yeni Osmanlılar ve masonlarla ilişkisi, sarayda gözetim altına alınmasına yol açtı. Buna karşılık yeğeni Abdülhamid'e karşı tutumu daha ılımlıydı; 1867 seyahatinde ikisini de yanına almıştı.

1876 baharında bunalım doruğa çıktı. Hersek ve Bulgaristan'da isyan sürüyor, Berlin Memorandumu geliyor, hazine faiz ödeyemiyordu. Mahmud Nedim Paşa'nın Rusya'ya yakın politikası ve İgnatiyev'in nüfuzu, İstanbul'daki ulema ve medrese öğrencilerini (talebe-i ulum, halk arasında softalar) harekete geçirdi. 10-11 Mayıs 1876'da binlerce öğrenci Bab-ı Ali önünde gösteri yaptı ve sadrazamla şeyhülislamın azlini istedi.

12 Mayıs 1876'da Sultan Abdülaziz Mahmud Nedim'i azletti, Mütercim Rüşdü Paşa'yı sadrazam, Hüseyin Avni Paşa'yı serasker, Hasan Hayrullah Efendi'yi şeyhülislam yaptı; Mithat Paşa hükümete girdi. Bu dört isim darbenin çekirdeğini oluşturdu. Hüseyin Avni, Sultan Abdülaziz tarafından daha önce azledilip sürülmüştü ve kişisel kin taşıyordu; Mithat meşrutiyet istiyordu; Rüşdü Paşa ve şeyhülislam padişahın yönetiminden umudu kesmişti. Askeri okul komutanı Süleyman Paşa (Süleyman Hüsnü) Harbiye öğrencilerini harekete hazırladı.

29 Mayıs'ı 30 Mayıs'a bağlayan gece Harbiye öğrencileri ve iki tabur asker Dolmabahçe Sarayı'nı karadan kuşattı; donanma sarayı denizden çevirdi. Şeyhülislam Hasan Hayrullah Efendi, padişahın akıl sağlığının bozuk olduğu, devlet işlerinden anlamadığı ve israfla hazineyi tükettiği gerekçesiyle hal' fetvası verdi. 30 Mayıs 1876 sabahı Şehzade Murad Efendi saraydan alınıp Serasker Kapısı'na götürüldü ve V. Murad adıyla tahta çıkarıldı. Sultan Abdülaziz, annesi, kadınları ve çocuklarıyla kayıklara bindirilerek önce Topkapı Sarayı'na, iki gün sonra Feriye Sarayı'na götürüldü.

Sultan Abdülaziz hal' kararını direnmeden kabul etti. Topkapı'da, III. Selim'in öldürüldüğü dairede kalması ona derin bir kaygı verdi; V. Murad'a yazdığı mektupta Feriye'ye nakledilmesini istedi, isteği kabul edildi. Feriye'de gözetim altında, kadınları ve annesiyle birlikte kaldı. Neşerek Kadınefendi taşınma sırasında hastalandı. Bu günlerde padişahın sakalını kestiği, sinirli ve umutsuz olduğu, saray hekimlerinin onu izlediği kaynaklarda yazılır.

Darbe, Osmanlı tarihinde ordunun ve bürokrasinin bir padişahı yeniçeri isyanı olmaksızın indirdiği ilk olaydır. Yeni Osmanlıların fikirleri, Mithat Paşa'nın meşrutiyet planı ve Hüseyin Avni'nin askeri gücü birleşmişti. Halk ve ulema hal'i kabul etti; Avrupa basını darbeyi genellikle olumlu karşıladı. Ancak beş gün sonraki ölüm, darbecilerin meşruiyetini sarstı.

4 Haziran 1876 sabahı Sultan Abdülaziz, Feriye Sarayı'ndaki dairesinde bilekleri kesilmiş halde bulundu; kanaması durdurulamadı ve aynı sabah öldü. Kırk altı yaşındaydı. Yanında, annesinden sakalını düzeltmek için istediği bir makas vardı. Hükümet on dokuz hekimden oluşan bir heyet topladı; aralarında yabancı elçilik hekimlerinin de bulunduğu heyet, cesedi inceleyip ölümün intihar olduğuna dair rapor verdi. Ceset, tam bir otopsi yapılmadan hazırlandı ve II. Mahmud Türbesi'ne defnedildi.

İntihar tezi, 1876 hükümetinin resmi açıklamasıdır. Gerekçeleri şunlardır: hal' sonrasında padişahın çöküntü içinde olması, III. Selim'in kaderini hatırlaması, makası kendisinin istemesi, dairesinin kapalı olması ve hekim raporu. Bazı tarihçiler, Feriye'deki gözetimin sıkı olduğunu ve odaya girip çıkanın kaydedildiğini belirterek bu tezi destekler.

Cinayet tezi, 1881 Yıldız Mahkemesi'nin kararına dayanır. II. Abdülhamid, 1881'de Mithat Paşa, Damat Mahmud Celaleddin Paşa, Damat Nuri Paşa ve saray görevlilerini Sultan Abdülaziz'i öldürtmekle suçladı. Mahkemede pehlivan Mustafa, Hacı Mehmed ve Cezayirli Mustafa gibi saray görevlileri, padişahın kollarını tutup bileklerini kestiklerini itiraf etti; itirafların işkenceyle alındığı iddia edildi. Mithat ve Mahmud Celaleddin Paşalar idama mahkum edildi, ceza Taif'e sürgüne çevrildi; ikisi de 1884'te Taif zindanında boğularak öldürüldü. Cinayet tezinin savunucuları, her iki bileğin kesilmesinin tek elle güç olduğunu, cesedin acele defnedildiğini ve darbecilerin eski padişahın yeniden tahta çıkmasından korktuğunu ileri sürer.

Tarihçiler arasında görüş birliği yoktur. Bazı tarihçilere göre ölüm intihardır ve Yıldız Mahkemesi, II. Abdülhamid'in Mithat Paşa'yı tasfiye etmek için düzenlediği siyasi bir davadır. Diğer görüşe göre Hüseyin Avni Paşa'nın çevresi, eski padişahın hayatta kalmasını tehlikeli bulmuş ve ortadan kaldırmıştır. Üçüncü bir görüş, hekim raporunun yetersizliği ve Yıldız itiraflarının güvenilmezliği nedeniyle kesin yargıya varılamayacağını söyler. Her iki tez de dönemin belgeleriyle hem desteklenir hem çürütülür.

Ölümün hemen ardından olaylar zincirleme sürdü. Neşerek Kadınefendi 11 Haziran'da öldü. 15 Haziran 1876 gecesi Neşerek'in kardeşi, kolağası Çerkes Hasan, Mithat Paşa'nın konağında toplanan hükümeti bastı; Serasker Hüseyin Avni Paşa'yı ve Hariciye Nazırı Raşid Paşa'yı öldürdü, birkaç kişiyi yaraladı; yakalanıp 17 Haziran'da asıldı. V. Murad bu olaylardan sonra ruhsal çöküntü yaşadı ve 31 Ağustos 1876'da tahttan indirildi; yerine II. Abdülhamid geçti. Sultan Abdülaziz'in ölümü, böylece 1876'nın üç padişahlı yılının başlangıcı oldu.

Sultan Abdülaziz'in sandukası Divanyolu'ndaki II. Mahmud Türbesi'ndedir; babasının ve sonradan yeğeni II. Abdülhamid'in yanında yatar. Türbe ziyarete açıktır.

Osmanlı tarihçiliğinde Sultan Abdülaziz'in imgesi, ölümünden sonraki siyasete göre değişti. 1876-1878'de Mithat Paşa çevresi onu müsrif ve istibdatçı (keyfi yönetimci) olarak sundu; hal' fetvası bu iddialara dayanıyordu. II. Abdülhamid döneminde tablo tersine döndü: amcası bir kurban, darbeciler ise katil olarak anlatıldı; Yıldız Mahkemesi bu anlatıyı resmileştirdi. Ahmed Cevdet Paşa, Maruzat'ta Sultan Abdülaziz'i dindar ve devlet işlerine düşkün, ancak çevresindeki devlet adamlarının çekişmesinin kurbanı olan bir padişah olarak anlatır. Mahmud Celaleddin Paşa'nın Mirat-ı Hakikat'i dönemin içeriden tanıklığıdır ve darbeyi meşru gösterir.

Cumhuriyet dönemi tarihçileri, İsmail Hakkı Uzunçarşılı'nın Yıldız Mahkemesi belgeleri üzerine çalışmaları başta olmak üzere, ölüm tartışmasını belgelerle inceledi. Uzunçarşılı belgelerin intihar tezini destekler yönde okunabileceğini belirtti. Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi'nde dönemi Tanzimat'ın ikinci evresi olarak ele alır ve mali çöküşü ayrıntılı işler. Yılmaz Öztuna, Sultan Abdülaziz'i donanma ve demiryolu kurucusu olarak öne çıkarır ve cinayet tezini savunur. Son dönem araştırmalar, dönemin kurumsal reformlarını (Şura-yı Devlet, vilayet düzeni, Mecelle, Galatasaray) ve Yeni Osmanlılar muhalefetini Sultan Abdülaziz'in kişiliğinden bağımsız olarak değerlendirir.

Yabancı tarihçiler, Roderic Davison ve Stanford Shaw, Sultan Abdülaziz dönemini reformların kurumsallaştığı ama mali temelinin çöktüğü dönem olarak tanımlar. Avrupa basını 1867 ziyaretinde onu egzotik ama modernleşmeye açık bir hükümdar olarak sundu; 1875 iflası ve 1876 Bulgar olayları bu imgeyi sildi. Avrupa tahvil sahiplerinin belleğinde Sultan Abdülaziz, borçlarını ödemeyen sultan olarak kaldı.

Popüler kültürde Sultan Abdülaziz, ölümünün gizemi ile anılır; bilekleri makasla kesilmiş padişah, tarih belgesellerinin ve romanların konusudur. Çerkes Hasan olayı dizilere ve tiyatroya girdi. Beylerbeyi ve Çırağan sarayları, Aksaray Valide Camii ve Fuller'in at üstündeki heykeli onun görünür mirasıdır. Bestelediği valsler Cumhuriyet döneminde plaklara alındı ve konserlerde çalındı.

Mirası çelişkilidir: bir yanda üçüncü büyük donanma, ilk demiryolları, Şura-yı Devlet, Mecelle, Galatasaray ve Darülfünun; diğer yanda 200 milyon sterlinlik borç, 1875 iflası, Balkanlar'daki isyanlar ve Rusya'ya bağımlılık. Sultan Abdülaziz, Tanzimat'ın imkanlarını ve sınırlarını aynı anda gösteren padişahtır; onu indiren darbe, Osmanlı'nın ilk anayasasını doğurdu.

Sultan Abdülaziz'in saltanatı (1861-1876), Avrupa'da ulus devletlerin kurulduğu dönemdir. İtalya 1861'de krallık olarak birleşti, 1870'te Roma'yı aldı. Prusya 1864'te Danimarka'yı, 1866'da Avusturya'yı, 1870-1871'de Fransa'yı yendi; 18 Ocak 1871'de Versailles'da Alman İmparatorluğu ilan edildi, III. Napolyon düştü, Paris Komünü bastırıldı. Avusturya 1867'de Macaristan ile ikili monarşiye dönüştü. Rusya 1861'de serfliği kaldırdı, Orta Asya'da Taşkent (1865), Semerkant (1868) ve Hive'yi (1873) aldı; Panslavizm Balkanlar'da güçlendi. İngiltere'de Gladstone ve Disraeli dönüşümlü hükümet kurdu; 1867 Reform Yasası seçmen sayısını ikiye katladı. 1869'da Süveyş Kanalı açıldı, 1875'te İngiltere Mısır'ın kanal hisselerini satın aldı.

Amerika'da İç Savaş (1861-1865) kölelikle sonuçlandı; Lincoln 1865'te öldürüldü. 1867'de Alaska Rusya'dan satın alındı, 1869'da kıtalararası demiryolu tamamlandı. Meksika'da Fransa'nın desteklediği İmparator Maximilian 1867'de kurşuna dizildi. Kanada 1867'de dominyon oldu. Paraguay Savaşı (1864-1870) Güney Amerika'nın en kanlı savaşıydı.

Asya'da Japonya 1868 Meiji Restorasyonu ile hızla modernleşmeye başladı. Çin'de Taiping İsyanı 1864'te bastırıldı, Tongzhi restorasyonu başladı. Hindistan İngiliz tacına bağlıydı; 1876'da Kraliçe Victoria Hindistan İmparatoriçesi ilan edildi. İran'da Nasırüddin Şah 1873'te Avrupa'yı ziyaret etti. Afrika'da Livingstone ve Stanley keşif gezileri yaptı, Fransa Cezayir'de yerleşimi genişletti. Bilimde Mendel 1866'da kalıtım yasalarını yayımladı, Mendeleyev 1869'da periyodik tabloyu düzenledi, Nobel 1867'de dinamiti buldu; Tolstoy Savaş ve Barış'ı (1869), Verdi Aida'yı (1871) tamamladı.