I. Abdülhamid

I. Abdülhamid, 20 Mart 1725 tarihinde Topkapı Sarayı'nda doğan ve 21 Ocak 1774 ile 7 Nisan 1789 tarihleri arasında on beş yıl tahtta kalan 27. Osmanlı padişahıdır. Babası III. Ahmed, annesi Rabia Şermi Kadın'dır. Beş yaşında kafese girdi ve kırk dört yıl orada yaşadı; kırk sekiz yaşında, ağabeyi III. Mustafa'nın ölümü üzerine tahta çıktı. Tahta çıktığında Rusya ile savaş altı yıldır sürüyordu ve ordu Tuna'nın güneyine çekilmişti. Saltanatının ilk yılı savaşın sonuçlarını kabul etmekle geçti. 9 Haziran 1774 tarihinde Kozluca'da alınan yenilgiden sonra 21 Temmuz 1774 tarihinde Küçük Kaynarca Antlaşması imzalandı: Kırım bağımsız oldu, Kerç, Yenikale ve Kılburun Rusya'ya bırakıldı, Karadeniz Rus gemilerine açıldı, Rusya'ya İstanbul'da kilise kurma hakkı ve savaş tazminatı verildi. Antlaşma Osmanlı padişahının bütün Müslümanların halifesi olduğunu ilk kez uluslararası bir belgede kayda geçirdi. Kırım'ın bağımsızlığı dokuz yıl sürdü; 1783 yılında Rusya Kırım'ı ilhak etti ve Osmanlı 1784 yılında bunu kabul etmek zorunda kaldı. Barış yıllarında padişah ve sadrazamları, özellikle Halil Hamid Paşa, orduyu ve donanmayı yenilemeye çalıştı. Sürat topçuları büyütüldü, Fransız mühendisler getirildi, Mühendishane'ye yeni dersler eklendi, matbaa 1784 yılında yeniden çalıştırıldı, Cezayirli Gazi Hasan Paşa donanmayı ve Tersane'yi düzenledi. İstanbul'da Bahçekapı'daki Hamidiye Külliyesi, Beylerbeyi Camii ve Emirgan Camii onun eserleridir. Kişiliği yumuşak, dindar ve merhametliydi; halk ona Veli lakabını verdi. 1787 yılında Kırım'ı geri almak için Rusya'ya ilan edilen savaş yeni yenilgiler getirdi. 17 Aralık 1788 tarihinde Özi (Ochakov) Kalesi'nin düşmesi ve kaledeki halkın katledilmesi haberi padişahı felç etti; 7 Nisan 1789 tarihinde altmış dört yaşında öldü. Oğulları IV. Mustafa ve II. Mahmud daha sonra tahta çıktı; Osmanlı hanedanının son dönemi onun soyundan geldi.

Şehzade Abdülhamid, 20 Mart 1725 tarihinde Topkapı Sarayı'nda doğdu. Babası 23. Osmanlı padişahı III. Ahmed, annesi Rabia Şermi Kadın'dır. Rabia Şermi Kadın'ın 1698 yılı civarında doğduğu kaydedilir; kökeni hakkında kesin bilgi yoktur, Zeynep Asıma Sultan'ın da annesidir. Abdülhamid, III. Ahmed'in en küçük oğullarından biriydi ve doğduğunda babası elli bir yaşındaydı. Doğumu Lale Devri'nin ortasına denk gelir: Tebriz o yıl alınmış, Sadabad üç yıl önce yapılmıştı.

Çocukluğunun ilk beş yılı Lale Devri sarayında geçti. 1 Ekim 1730 tarihinde Patrona Halil İsyanı babasını tahttan çekilmeye zorladı ve beş yaşındaki Abdülhamid ağabeyleri Süleyman, Mehmed, Mustafa ve Bayezid ile birlikte Topkapı Sarayı'nın şehzade dairelerine kapatıldı. Annesi Rabia Şermi Kadın 1732 yılında öldü; Abdülhamid yedi yaşında annesiz kaldı ve bu kaybı ömür boyu taşıdığı, Beylerbeyi Camii'ni annesi adına yaptırmasından anlaşılır.

Kafes, şehzadelerin sarayın belirli dairelerinde gözetim altında yaşadığı, dış dünyayla ilişkisinin kesildiği ve resmen çocuk sahibi olmasının yasaklandığı düzendi. Abdülhamid bu düzende kırk dört yıl kaldı: 1730-1754 I. Mahmud, 1754-1757 III. Osman, 1757-1774 III. Mustafa saltanatlarında. III. Osman'dan sonra en uzun kafes hayatı onundur. Eğitimi saray hocaları tarafından verildi; Kur'an, hadis, fıkıh, Arapça ve Farsça okudu, hat çalıştı. Kaynaklar onun dini ilimlerde derinleştiğini, tasavvufa yöneldiğini ve dindarlığıyla tanındığını yazar; Veli lakabı bu döneme uzanır.

Babası III. Ahmed kafeste onunla aynı sarayda yaşadı ve 1 Temmuz 1736 tarihinde öldüğünde Abdülhamid on bir yaşındaydı. Ağabeyi Süleyman 1732'de, Mehmed 22 Aralık 1756'da (zehirlenme söylentisiyle), Bayezid 1771'de kafeste öldü. Ağabeyi Mustafa 1757'de tahta çıkınca Abdülhamid tahtın tek varisi oldu; III. Mustafa ona iyi davrandı ve kafes koşullarını hafifletti. Kız kardeşleri Fatma, Zeynep, Saliha, Ayşe, Esma ve Zübeyde Sultanlar saray dışında evliydi; Esma Sultan onun saltanatında da etkili kaldı.

III. Mustafa 21 Ocak 1774 tarihinde Topkapı Sarayı'nda öldü. Aynı gün Şehzade Abdülhamid kafesten çıkarıldı ve Babüssaade önünde biat töreni yapıldı; kırk sekiz yaşındaydı. Cülus (tahta çıkış) tartışmasızdı: hanedanın en yaşlı erkeğiydi, ağabeyinin oğlu Selim on iki yaşındaydı. Ekberiyet (en yaşlı erkeğin tahta geçmesi) kuralı gereği taht ona düştü ve kardeş katli söz konusu olmadı. Kılıç kuşanma töreni Eyüp Sultan Türbesi'nde yapıldı.

Cülus bahşişi (yeni padişahın askere dağıttığı para) savaş yüzünden boşalmış hazineden güçlükle ödendi; padişah kendi cebinden katkı yaptı. Sadrazam Muhsinzade Mehmed Paşa cephedeydi ve görevde bırakıldı. Yeni padişah ilk hatt-ı hümayununda (padişahın kendi el yazısıyla çıkardığı emir) devlet adamlarından doğruluk istedi ve halkın vergi yükünün hafifletilmesini emretti; kaynaklar bu belgenin sade ve samimi dilini kaydeder.

Tahta çıkışının ilk aylarında padişah yeğeni Selim'e olağandışı bir özgürlük tanıdı. Selim kafese alındı ancak hocalarıyla çalışmasına, musiki ve şiirle uğraşmasına, daha sonra dış dünyayla yazışmasına izin verildi. Bu tutum Abdülhamid'in yumuşak karakterinin ve kendi kafes deneyiminin sonucudur; III. Selim'in tahta hazırlıklı çıkması bu sayede mümkün oldu.

Savaş, cülusun gölgesini belirledi. Ordu Şumnu'da kışlıyordu, Kırım Rus işgalindeydi, Rus filosu Ege'de dolaşıyordu. Padişahın önündeki ilk soru barışın hangi şartlarla yapılacağıydı. 1772-1773 görüşmelerinde Kırım'ın bağımsızlığı maddesi reddedilmişti; Abdülhamid bu maddeyi kabul etmek zorunda kalacağını cülusundan altı ay sonra öğrendi.

1774 yazında Rus ordusu Rumyantsev komutasında Tuna'yı geçti. 9 Haziran 1774 tarihinde Kozluca'da (bugün Bulgaristan'da Suvorovo) Suvorov ve Kamenski komutasındaki Rus kuvvetleri Abdürrezzak Paşa'nın ordusunu yendi; Osmanlı ordusu Şumnu'ya çekildi ve Rus birlikleri Şumnu'yu kuşattı. Sadrazam Muhsinzade Mehmed Paşa ordunun dağılmasını önleyemedi ve barış istedi. Görüşmeler Rumyantsev'in karargahında, Silistre yakınındaki Küçük Kaynarca köyünde yapıldı; Osmanlı heyetine Nişancı Ahmed Resmi Efendi ve reisülküttab (dış işlerinden sorumlu divan katibi) Münib Efendi başkanlık etti. Antlaşma 21 Temmuz 1774 tarihinde imzalandı.

Antlaşmanın maddeleri Osmanlı için ağırdı. Kırım Hanlığı Osmanlı'dan bağımsız oldu; han Tatarlar tarafından seçilecek, yalnızca dini konularda Osmanlı halifesine bağlı kalacaktı. Kerç, Yenikale, Kılburun ve Azak Rusya'ya bırakıldı; Dinyeper ile Bug arasındaki topraklar Rusya'ya geçti. Rusya Karadeniz'de ticaret gemisi bulundurma ve Boğazlardan geçiş hakkı kazandı. Rusya'ya Fransa ve İngiltere'ye tanınan kapitülasyonlar (ticaret ve hukuk ayrıcalıkları) verildi. Rusya İstanbul'da Beyoğlu'nda bir Ortodoks kilisesi yaptırabilecek ve bu kilise Rus elçisinin korumasında olacaktı; bu madde daha sonra Rusya tarafından Osmanlı'daki bütün Ortodoksları koruma hakkı olarak yorumlandı. Eflak ve Boğdan Osmanlı'ya geri verildi ancak Rusya'ya bu beylikler adına söz söyleme hakkı tanındı. Osmanlı Devleti Rusya'ya 15.000 kese (yaklaşık 7,5 milyon kuruş) savaş tazminatı ödeyecekti; bu, Osmanlı'nın ilk savaş tazminatıdır.

Antlaşmanın en özgün maddesi halifelikle ilgilidir. Kırım'ın dini bağlılığını düzenleyen madde, Osmanlı padişahını bütün Müslümanların halifesi olarak tanımladı. Bu, Osmanlı halifeliğinin uluslararası bir belgede ilk kez yer almasıdır; Osmanlı diplomasisi bundan sonra halifeliği bir dış politika aracı olarak kullandı ve on dokuzuncu yüzyılda II. Abdülhamid bu mirası genişletti.

Tarihçiler Küçük Kaynarca'yı Osmanlı tarihinin en ağır antlaşmalarından biri sayar. Karlofça toprak kaybettirmişti; Küçük Kaynarca ise ilk kez Müslüman nüfuslu bir ülkeyi (Kırım) Osmanlı'dan koparıyor, Karadeniz'i Rusya'ya açıyor ve Rusya'ya Osmanlı iç işlerine karışma zemini veriyordu. Rusya antlaşmayı 1783 Kırım ilhakının, on dokuzuncu yüzyılda ise Ortodoks tebaayı koruma iddiasının dayanağı olarak kullandı. Antlaşma 1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi ile yorumlandı ve 1792 Yaş Antlaşması ile yenilendi.

I. Abdülhamid'in on beş yıllık saltanatında on bir sadrazam görev yaptı. Muhsinzade Mehmed Paşa Küçük Kaynarca'yı imzaladıktan sonra 4 Ağustos 1774 tarihinde öldü. İzzet Mehmed Paşa (Ağustos 1774 - 7 Temmuz 1775) savaş sonrası düzenlemeleri başlattı; 1781-1782'de ikinci kez sadrazam oldu. Moralı Derviş Mehmed Paşa (5 Temmuz 1775 - 5 Ocak 1777) barışı yönetti. Darendeli Cebecizade Mehmed Paşa (5 Ocak 1777 - 1 Eylül 1778) Kırım meselesinde savaş yanlısı olduğu için azledildi. Kalafat Mehmed Paşa (1 Eylül 1778 - 22 Ağustos 1779) Aynalıkavak'ı imzaladı. Silahdar Karavezir Seyyid Mehmed Paşa (22 Ağustos 1779 - 20 Şubat 1781) genç yaşta görevdeyken öldü; padişaha en yakın sadrazamdı ve yeğeni Selim'le de iyi ilişki kurdu. İzzet Mehmed Paşa (20 Şubat 1781 - 25 Ağustos 1782) ikinci kez görev yaptı. Yeğen Hacı Mehmed Paşa (25 Ağustos - 31 Aralık 1782) dört ay dayandı. Halil Hamid Paşa (31 Aralık 1782 - 31 Mart 1785) reformların sadrazamıdır; Selim'i tahta çıkarma komplosuyla suçlanarak azledildi ve Bozcaada'da idam edildi. Hazinedar Şahin Ali Paşa (31 Mart 1785 - 25 Ocak 1786) kısa sürdü. Koca Yusuf Paşa (25 Ocak 1786 - 28 Mayıs 1789) savaş ilanını yaptı ve padişahın ölümüne kadar ordunun başında kaldı; ölümünden sonra III. Selim döneminde Kethüda Hasan Paşa göreve geldi.

Halil Hamid Paşa'nın idamı dönemin en tartışmalı olayıdır. Reformcu sadrazam, Fransız mühendisleri getirmiş, sürat topçularını büyütmüş, yeniçeri ocağını yoklamalarla küçültmeye çalışmıştı. Muhalifleri onu Şehzade Selim'i tahta çıkarmak için komplo kurmakla suçladı; Kaptan-ı derya Cezayirli Hasan Paşa ve Darüssaade Ağası bu suçlamayı destekledi. Padişah 1785 Martında sadrazamı azletti ve Nisan 1785'te Bozcaada'da idam ettirdi. Bazı tarihçiler suçlamanın gerçek olduğunu, bazıları ise reform karşıtı bir tasfiye olduğunu düşünür; padişahın yeğenine bağlılığı bilinirken bu idamı onaylaması onun zayıflığına ya da kandırıldığına bağlanır.

Saray içinde Darüssaade Ağası (harem ağalarının başı) Beşir Ağa ve ardılları etkiliydi; kız kardeşi Esma Sultan (1788'de öldü) ve yeğeni Beyhan Sultan sarayın nüfuzlu kadınlarıydı. Şeyhülislamlar arasında Dürrizade Mehmed Arif Efendi ve İvazpaşazade İbrahim Efendi öne çıkar. Padişah devlet işlerini yakından izledi; sadrazamlara yazdığı hatt-ı hümayunlar onun ayrıntılı bilgi istediğini ve halk için endişelendiğini gösterir.

Taşrada ayanların (yerel güç sahipleri) gücü arttı. Karaosmanoğulları Aydın ve Manisa'da, Çapanoğulları Yozgat'ta, Canikli Ali Paşa Trabzon ve Samsun'da, Cezzar Ahmed Paşa Akka ve Sayda'da yarı bağımsız bölgeler yönetti; devlet bu güçleri asker ve vergi karşılığı tanıdı. Mısır'da Kölemen beyleri İbrahim Bey ve Murad Bey Mısır irsaliyesini (yıllık vergi) göndermeyince Cezayirli Gazi Hasan Paşa 1786'da Mısır'a sefer düzenledi, Kahire'ye girdi ve beyleri Said'e (Yukarı Mısır) kaçmaya zorladı; ancak 1787 savaşı Hasan Paşa'yı geri çağırınca beyler döndü. Bağdat'ta Kölemen valileri, Cezayir ve Tunus'ta ocaklar kendi düzenlerini sürdürdü. Arabistan'da Vehhabi hareketi Necid'de yayılmaya başladı; Mekke Şerifi Surur'un mücadelesi İstanbul'un dikkatini çekmedi.

İç güvenlik alanında Mora'da Arnavut çetelerinin 1770 isyanından sonra başlayan yağması 1779'da Cezayirli Hasan Paşa'nın seferiyle bastırıldı. Anadolu'da Celali kalıntısı eşkıyalık sürdü. İstanbul'da 1782 yılında büyük bir yangın Cibali'den Fatih'e uzanan mahalleleri yaktı; padişah yangın yerine gitti ve yardım dağıttı. 1778 ve 1786 yıllarında veba salgınları görüldü.

Küçük Kaynarca ile bağımsız olan Kırım Hanlığı dokuz yıl boyunca Osmanlı ile Rusya arasında bir çekişme alanı oldu. Tatar soyluları ikiye bölündü: Osmanlı yanlıları Devlet Giray'ı, Rusya yanlıları Şahin Giray'ı destekliyordu. 1777 yılında Rus askerlerinin desteğiyle Şahin Giray han oldu; Şahin Giray Petersburg'da yetişmiş, Avrupa tarzı ordu ve vergi düzeni kurmaya çalışan bir handı ve Tatar halkı ona karşı ayaklandı. Osmanlı 1777-1778'de Devlet Giray'ı desteklemek için donanma gönderdi ancak Rus ordusu Kırım'daydı ve savaş riski büyüktü.

Fransız elçisi Saint-Priest'in arabuluculuğuyla 21 Mart 1779 tarihinde İstanbul'da Haliç kıyısındaki Aynalıkavak Kasrı'nda bir tenkihname (antlaşmayı açıklayan ek belge) imzalandı. Osmanlı Şahin Giray'ı han olarak tanıdı; Rusya Kırım'daki askerlerini çekmeyi kabul etti; hanın seçimi Tatarlara, dini onayı Osmanlı halifesine bırakıldı; Rusya'nın Eflak ve Boğdan'daki hakları da bu belgeyle daraltıldı. Aynalıkavak, Küçük Kaynarca'nın uygulanmasını düzenleyen bir belgeydi ve barışı dört yıl uzattı.

1782 yılında Kırım'da Şahin Giray'a karşı yeni bir ayaklanma çıktı; han Rusya'ya sığındı, Rus ordusu Kırım'a girdi ve ayaklanmayı bastırdı. Katerina'nın danışmanı Potemkin bu fırsatı kullandı ve 8 Nisan 1783 tarihinde yayımlanan manifesto ile Kırım, Taman ve Kuban Rusya'ya ilhak edildi. Şahin Giray tahttan çekildi; daha sonra Osmanlı'ya sığındı ve 1787 yılında Rodos'ta idam edildi. Osmanlı savaş açacak güçte değildi; Sadrazam Halil Hamid Paşa ve Fransız elçisi barış tavsiye etti. 8 Ocak 1784 tarihinde İstanbul'da imzalanan senetle Osmanlı, Kırım'ın Rusya'ya bağlanmasını tanıdı.

Kırım'ın kaybı Osmanlı için Karadeniz'in kuzey kıyısının kaybıydı. Üç yüzyıllık Kırım Hanlığı sona erdi, on binlerce Tatar Osmanlı topraklarına göç etti ve Rusya Karadeniz'de Sivastopol'u donanma üssü olarak kurdu (1783). Padişahın bu kaybı kabul etmesi kamuoyunda tepkiyle karşılandı ve 1787 savaşının temel gerekçesi Kırım'ı geri almak oldu. Katerina'nın 1787 yılında Avusturya İmparatoru II. Joseph ile birlikte Kırım'a yaptığı gösterişli gezi Osmanlı'daki savaş yanlılarını harekete geçirdi.

I. Abdülhamid tahta çıktığında 1768'de başlayan Rus savaşı sürüyordu. 15 Nisan 1774 tarihinde Rus filosunun Bodrum'a ikinci saldırısı püskürtüldü. 9 Haziran 1774 Kozluca yenilgisi savaşı bitirdi.

İran cephesi 1775-1779 yıllarında açık kaldı. Kerim Han Zend 1775 yılında Basra'yı kuşattı ve şehir on üç ay dayandıktan sonra Nisan 1776'da düştü. 1777 yılında Osmanlı kuvvetleri Kürdistan'da Zend ordusuyla 21 Nisan'da Bane'de ve 5 Mayıs'ta Sine'de (Senendec) çarpıştı; sonuçlar kesin değildi ve İran kuvvetleri bölgeden çekildi. Kerim Han'ın 1779'daki ölümünden sonra Zend ordusu Basra'yı boşalttı ve şehir Osmanlı'ya döndü; savaş antlaşma olmadan bitti.

1783 yılında Rusya, Gürcistan'daki Kartli-Kaheti Krallığı'nı Georgievsk Antlaşması ile himayesine aldı ve Kafkasya'da Osmanlı etkisi geriledi.

Mora'da 1779 yılında Cezayirli Gazi Hasan Paşa Arnavut çetelerini ezdi ve Tripoliçe'yi temizledi. 1786 yılında aynı paşa Mısır'a sefer düzenledi, Kahire'ye girdi ve Kölemen beylerini Yukarı Mısır'a sürdü.

1787 savaşı Osmanlı'nın ilan ettiği son büyük savaştır. Katerina'nın Kırım gezisi, Rusya'nın Gürcistan'ı himayesi ve Rus konsoloslarının Osmanlı topraklarındaki faaliyetleri savaş yanlılarını güçlendirdi; İngiltere ve Prusya'nın teşviki de rol oynadı. 17 Ağustos 1787 tarihinde Rus elçisi Bulgakov Yedikule'ye hapsedildi ve savaş ilan edildi. Avusturya, Rusya ile ittifakı gereği Şubat 1788'de savaşa girdi. Osmanlı ordusu hazırlıksızdı; savaş ilanının mevsim sonunda yapılması ilk yılı boşa harcadı.

İlk çarpışmalar Dinyeper ağzında oldu. 12 Ekim 1787 tarihinde Osmanlı kuvvetleri Kılburun'a çıkarma yaptı ve Suvorov tarafından püskürtüldü; iki gün sonra Özi (Ochakov) açıklarındaki deniz çarpışması sonuçsuz kaldı. 1788 yazında Özi limanında Rus filosu (Nassau-Siegen ve Amerikalı John Paul Jones komutasında) Cezayirli Hasan Paşa'nın donanmasına Haziran 1788'de iki kez ağır kayıp verdirdi; Osmanlı kalyonları sığ suda karaya oturdu ve yakıldı. 14 Temmuz 1788 tarihinde Yılan Adası (Fidonisi) açıklarında Uşakov'un filosu Osmanlı donanmasını geri çekilmeye zorladı. Kara cephesinde Avusturya'ya karşı durum daha iyiydi: 1788 Eylülünde Koca Yusuf Paşa Banat'a girdi, Mehadiye'yi aldı ve Karansebeş'te Avusturya ordusu gece paniğinde kendi kendine dağıldı; Avusturya İmparatoru II. Joseph hastalanarak Viyana'ya döndü. Ancak Avusturya Hotin'i Eylül 1788'de aldı.

Özi Kalesi altı aylık kuşatmadan sonra 17 Aralık 1788 tarihinde Potemkin'in ordusuna düştü; kalenin alınması sırasında garnizon ve sivil halk kılıçtan geçirildi, kaynaklar ölü sayısını on binlerle verir. Haber İstanbul'a ulaştığında padişah felç geçirdi. 1789 yılının Fokşan (1 Ağustos) ve Boze (Rımnik, 22 Eylül) yenilgileri ölümünden sonra III. Selim'in saltanatında yaşandı.

I. Abdülhamid döneminin antlaşmaları savaşın sonuçlarını yönetmeye yönelikti. 21 Temmuz 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması, 21 Mart 1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi ve 8 Ocak 1784 Kırım senedi Rusya ile ilişkinin üç aşamasıdır. Bunlara ek olarak 1783 yılında Rusya ile ticaret antlaşması imzalandı ve Rus tüccarlara Karadeniz'de geniş haklar tanındı. Avusturya ile 1784 yılında Tuna ticaretine dair bir sened imzalandı; Avusturya gemileri Karadeniz'e çıkma hakkı kazandı.

Fransa, dönemin en yakın Avrupa devletiydi. Elçi Saint-Priest 1768'den 1784'e kadar İstanbul'da kaldı, Aynalıkavak'ta arabuluculuk yaptı ve Fransız mühendislerin gelişini sağladı; Choiseul-Gouffier 1784'ten sonra elçi oldu. Fransa hem Osmanlı'yı reformda destekledi hem de 1787'de savaşa girmesine karşı çıktı. İspanya ile 1782 yılında ilk dostluk ve ticaret antlaşması imzalandı; bu, Osmanlı'nın İspanya ile ilk resmi ilişkisiydi ve Akdeniz'de korsanlık sorununu çözmeyi amaçlıyordu. İngiltere Rusya'ya karşı Osmanlı'yı destekledi ancak somut yardım yapmadı; Prusya 1787 savaşını teşvik etti ve 1790'da III. Selim ile ittifak imzalayacaktı. İsveç 1788'de Rusya'ya savaş açarak Osmanlı'nın dolaylı müttefiki oldu.

Rusya ile ilişkiler Küçük Kaynarca'nın uygulanması etrafında döndü. Rus elçileri Repnin (1775-1776), Stakhiev ve Bulgakov İstanbul'da Kırım, Eflak-Boğdan ve Karadeniz ticareti meselelerini yürüttü; Rus konsoloslukları İskenderiye, Halep, Sinop gibi şehirlerde açıldı ve Osmanlı bunları casusluk merkezi olarak gördü. Rusya 1783'te Gürcistan'ı himayesine aldı ve Kafkasya'da Osmanlı etkisini daralttı.

İran ile Basra meselesi 1775-1779 yıllarında savaşa dönüştü ancak antlaşma yapılmadı; Kerim Han'ın ölümüyle sorun kendiliğinden çözüldü. Fas Sultanı III. Muhammed ile elçi alışverişi yapıldı; Fas 1770'lerde Osmanlı'ya bağlılığını yenilemek istedi. Hindistan'da Mysore hükümdarı Tipu Sultan 1787 yılında İstanbul'a elçi göndererek İngilizlere karşı ittifak ve halifenin onayını istedi; Osmanlı savaşa girdiği için yalnızca dostluk mektubu verebildi. Bu elçilik, Osmanlı halifeliğinin Küçük Kaynarca sonrasında Hindistan Müslümanları için kazandığı anlamı gösterir.

I. Abdülhamid boş bir hazine devraldı. Altı yıllık savaş, Rusya'ya ödenecek 15.000 keselik tazminat ve Kırım ile Karadeniz ticaretinin kaybı ilk yılların mali koşullarını belirledi. Tazminat 1775-1777 yılları arasında taksitlerle ödendi ve bunun için avarız (olağanüstü vergi) toplandı, vakıf gelirlerine el kondu, esnaftan borç alındı. Padişah kendi iç hazinesinden (ceb-i hümayun) katkı yaptı ve saray harcamalarını kıstı.

Para alanında tağşiş (sikkenin değerli metal içeriğinin düşürülmesi) hızlandı. Kuruşun gümüş içeriği 1770'lerde ve 1780'lerde birkaç kez düşürüldü; bir kuruşun değeri Avrupa gümüşü karşısında geriledi. I. Abdülhamid adına İstanbul, Mısır, Tunus, Cezayir ve Trablus darphanelerinde altın ve gümüş sikke basıldı; zer-i mahbub altını ve kuruş sistemi sürdü. 1780'lerde İstanbul'da fiyatlar yükseldi ve padişah narh (resmi fiyat) denetimini sıkılaştırdı.

Halil Hamid Paşa 1782-1785 yıllarında mali reform denedi. Yeniçeri ocağının maaş defterlerini yoklayarak sahte kayıtları sildi ve ocağın mevcudunu kağıt üzerinde azalttı; tımar (askerlik karşılığı toprak geliri) sisteminde boş dirlikleri saydırdı; malikane (vergi kaynaklarının ömür boyu satışı) sözleşmelerinde hazineye düşen payı artırdı. Bu reformlar sadrazamın idamıyla yarım kaldı ancak III. Selim'in İrad-ı Cedid hazinesine (yeni ordunun giderleri için kurulan ayrı hazine) örnek oldu.

Ticarette Küçük Kaynarca Karadeniz'i Rus gemilerine açtı ve 1783 ticaret antlaşması bunu genişletti; Osmanlı'nın Karadeniz tekeli sona erdi. Rus tahılı ve Kırım ürünleri Osmanlı pazarına Rus bayrağı altında girmeye başladı. Fransız ticareti Akdeniz'de üstünlüğünü korudu; İzmir ve İskenderiye limanları Fransız gemileriyle çalıştı. 1782'de İspanya ile yapılan antlaşma Batı Akdeniz ticaretini açtı. Mısır'da Kölemen beylerinin irsaliyeyi kesmesi İstanbul'un tahıl ve kahve ikmalini sarstı ve 1786 Mısır seferinin sebebi oldu.

Toprak düzeninde ayanların (yerel güç sahipleri) vergi toplama ve asker sağlama işlevi resmileşti; devlet 1787 savaşında asker toplamak için ayanlara fermanlar gönderdi. Anadolu'da göçebe aşiretlerin iskanı (yerleştirilmesi) sürdü. Kırım'dan gelen Tatar göçmenler Dobruca ve Anadolu'ya yerleştirildi. Padişah halkın vergi yükünü hafifletmek için sadrazamlara sık sık hatt-ı hümayun yazdı; bu belgeler onun mali sıkıntıyı halka yansıtmama kaygısını gösterir.

1774 yenilgisinden sonra ordunun yenilenmesi kaçınılmaz görüldü. I. Abdülhamid ağabeyinin başlattığı sürat topçularını (hızlı ateş eden hafif topçu birliği) korudu ve büyüttü; Baron de Tott 1776'da Fransa'ya döndükten sonra birlik Osmanlı subaylarıyla sürdürüldü ve mevcudu iki bini aştı. Bu birlik 1787 savaşında Tuna cephesinde kullanıldı.

Halil Hamid Paşa'nın sadareti (1782-1785) reformun yoğun dönemidir. Fransa'dan gelen mühendis subaylar Lafitte-Clavé ve Monnier Boğaz kalelerini ve Tersane'yi düzenledi; 1784'te Mühendishane-i Bahri-i Hümayun'a (deniz mühendislik okulu) istihkam ve topçuluk dersleri eklendi ve okul kara mühendisliğine de açıldı. Fransız uzmanlar humbaracı (havan topu birliği) ve lağımcı (tünel kazıcı) ocaklarını Avrupa usulünde talime aldı. Cezayirli Gazi Hasan Paşa kaptan-ı derya olarak Tersane'de yeni havuzlar açtı, kalyon yapımını Fransız mühendislerle hızlandırdı ve donanma personeli için kışla ve talim düzeni kurdu. 1784 yılında İbrahim Müteferrika'nın 1747'den beri duran matbaası Beylikçi Raşid Efendi ve Vasıf Efendi tarafından yeniden çalıştırıldı; ilk yeni baskı, savaş ve coğrafya kitaplarıydı.

Yeniçeri ocağının kendisine dokunulamadı. Halil Hamid Paşa yoklamalarla ocağı küçültmeye ve talim zorunluluğu getirmeye çalıştı; bu girişim ocak içinde ve ulema arasında düşmanlık yarattı ve 1785'teki idamının arka planını oluşturdu. Padişah reformları destekledi ancak reformcuları koruyamadı; bu zayıflık III. Selim'e ders oldu ve Nizam-ı Cedid'de yeni ordu yeniçerilerden ayrı kuruldu.

Kale ve tahkimat alanında Boğaz kaleleri, Özi, Bender ve Hotin onarıldı; Özi'nin 1788'de altı ay dayanması bu onarımın sonucudur. Karadeniz kıyısındaki Sinop ve Samsun tersanelerinde gemi yapımı sürdü. Reform çabaları 1787 savaşında yeterli olmadı ancak III. Selim'in kadrosunu ve kurumlarını hazırladı.

I. Abdülhamid'in en büyük eseri Bahçekapı'daki Hamidiye Külliyesi'dir. 1775-1780 yılları arasında Sirkeci'de yaptırılan külliye imaret (aşevi), medrese, kütüphane, sebil, çeşme, sıbyan mektebi ve padişahın türbesinden oluşuyordu. İmaret ve medrese on dokuzuncu yüzyılda Dördüncü Vakıf Hanı'nın yapımı sırasında yıkıldı; sebil Gülhane Parkı'nın girişine (Zeynep Sultan Camii karşısına) taşındı ve bugün orada durur. Türbe ve kütüphane binası ayaktadır; kütüphanenin yazmaları Süleymaniye Kütüphanesi'ne taşınmıştır. Hamidiye Türbesi'nde I. Abdülhamid, oğlu IV. Mustafa ve çok sayıda hanedan üyesi yatar.

Beylerbeyi Camii 1778 yılında Boğaz'ın Anadolu yakasında annesi Rabia Şermi Kadın adına yaptırıldı; mimarı Mehmed Tahir Ağa'dır. Barok üslupta, tek kubbeli ve deniz kıyısında yer alan bu cami Beylerbeyi semtinin simgesidir ve ibadete açıktır. Emirgan Camii 1781 yılında Boğaz'ın Avrupa yakasında yaptırıldı; yanında Hamidiye Çeşmesi vardır ve cami bugün de kullanılır. Ayrıca Beylerbeyi'nde bir hamam, Sirkeci'de Hamidiye Çeşmesi, Kadıköy ve Üsküdar'da çeşmeler yaptırdı. Eşi Fatma Şebsefa Kadın'ın Zeyrek'te 1787 yılında yaptırdığı Şebsefa Kadın Camii de dönemin barok eserlerindendir.

Kütüphane vakfı I. Mahmud'un çizgisini sürdürdü: Hamidiye Kütüphanesi'ne padişah kendi eliyle yazdığı ve satın aldığı yazmaları vakfetti; Medine'de de bir kütüphane kurdu. Padişah hattattı ve dini metinleri kopya etti; 1779 tarihli, Kur'an surelerini ve duaları içeren bir el yazması onun sanat ilgisinin kanıtıdır. Kaynaklar onun hat sanatını kafes yıllarında geliştirdiğini yazar.

Edebiyat ve tarihte dönemin isimleri Ahmed Vasıf Efendi, Enveri Sadullah Efendi ve Sünbülzade Vehbi'dir. Vasıf Efendi vakanüvis (devletin görevli tarihçisi) olarak dönemi kaydetti ve 1787'de İspanya'ya elçi olarak gönderilip sefaretname (elçi raporu) yazdı. Enveri 1774-1789 yıllarının tarihini tuttu. Şeyh Galib bu dönemde Hüsn ü Aşk'ı (1783) yazdı; Galata Mevlevihanesi'nde III. Selim ile dostluğu daha sonra kuruldu. Müteferrika matbaasının 1784'te yeniden açılması Vasıf'ın ve Raşid'in kitaplarını, ardından tarih ve coğrafya eserlerini bastı.

Bilimde Mühendishane'ye Fransız mühendislerin katılımı, Batı matematiği ve istihkam bilgisinin Osmanlı'ya girişini hızlandırdı. Tıpta hekimbaşı Gevrekzade Hafız Hasan Efendi çocuk hastalıkları ve müzikle tedavi üzerine eserler yazdı. Musikide Şehzade Selim'in eğitimi bu dönemde tamamlandı; Tanburi İsak ve Abdülhalim Ağa saray fasıllarında yer aldı ve Selim'in ilk besteleri kafeste yapıldı. Padişahın kendisi musikiye ağabeyi kadar meraklı değildi ancak yeğeninin ilgisini engellemedi.

I. Abdülhamid kırk sekiz yaşına kadar kafeste yaşadığı için haremini tahta çıktıktan sonra kurdu; on beş yılda yirmiden fazla çocuğu doğdu ve büyük kısmı küçük yaşta öldü. Valide sultan (padişahın annesi) hayatta olmadığından haremi başkadın ve Darüssaade Ağası yönetti.

Başkadını Ayşe Kadın'dır; kaynaklar onun harem yönetiminde etkili olduğunu yazar. Hatice Ruhşah Kadın padişahın en sevdiği eşiydi; Abdülhamid'in ona yazdığı mektuplar günümüze ulaşmıştır ve bir Osmanlı padişahının eşine duyduğu sevgiyi kendi kaleminden anlatan nadir belgelerdir. Ayşe Sineperver Kadın, IV. Mustafa'nın ve Esma Sultan'ın annesidir; oğlu 1807'de tahta çıkınca valide sultan oldu, 1828 yılında öldü. Nakşidil Kadın, II. Mahmud'un annesidir; oğlu 1808'de tahta çıkınca valide sultan oldu, 1817 yılında öldü ve Fatih'teki türbesine gömüldü; onun Fransız asıllı Aimée du Buc de Rivéry olduğu yolundaki anlatı bir efsanedir. Fatma Şebsefa Kadın, Hibetullah Sultan'ın annesidir ve Zeyrek'te Şebsefa Kadın Camii'ni (1787) yaptırdı. Hümaşah Kadın, Binnaz Kadın, Mehtabe Kadın, Nevres Kadın, Dilpezir Kadın, Mutebere Kadın ve Mihriban Kadın kaynaklarda adı geçen diğer eşleridir.

Oğulları arasında ikisi tahta çıktı. Şehzade Mustafa 8 Eylül 1779 tarihinde doğdu, 1807'de IV. Mustafa adıyla padişah oldu ve 17 Kasım 1808 tarihinde öldürüldü. Şehzade Mahmud 20 Temmuz 1785 tarihinde doğdu, 1808'de II. Mahmud adıyla tahta çıktı ve 1 Temmuz 1839 tarihinde öldü; sonraki bütün padişahlar onun soyundandır. Şehzade Ahmed (1776-1778), Şehzade Abdullah, Şehzade Mehmed (1776-1781), Şehzade Süleyman (1779-1786), Şehzade Mehmed Nusret (1782-1785), Şehzade Murad (1783-1785) küçük yaşta öldü.

Kızları arasında Esma Sultan (Küçük Esma Sultan) 17 Temmuz 1778 tarihinde Topkapı Sarayı'nda doğdu; annesi Ayşe Sineperver Kadın'dır, 1792 yılında Küçük Hüseyin Paşa ile evlendi, kocasının 1803'teki ölümünden sonra evlenmedi, Boğaz'daki sarayları ve kardeşi II. Mahmud üzerindeki etkisiyle tanındı, 5 Haziran 1848 tarihinde öldü ve II. Mahmud Türbesi'ne gömüldü. Hibetullah Sultan 16 Mart 1789 tarihinde, babasının ölümünden üç hafta önce doğdu; annesi Fatma Şebsefa Kadın'dır, Alaeddin Paşa ile evlendi ve 18 Eylül 1841 tarihinde öldü. Hatice (1776), Ayşe (1777-1778), Rabia (1780), Fatma (1782-1786), Alemşah (1784-1786), Saliha (1786-1788), Emine (1788-1791) ve Zekiye Sultanlar küçük yaşta öldü.

Harem düzeninde I. Abdülhamid dönemi iki özellik taşır: padişahın eşlerine duygusal bağlılığı (Ruhşah mektupları) ve şehzadelerin küçük yaşta ölümü. On beş yılda doğan yedi şehzadeden ikisinin hayatta kalması on sekizinci yüzyıl saray tıbbının ve çiçek hastalığı gibi salgınların sonucudur. Padişah yeğeni Selim'e de babalık etti; Selim'in serbestliği ve eğitimi onun kararıydı.

Çağdaş kaynaklar I. Abdülhamid'i orta boylu, iri yapılı, yuvarlak yüzlü ve ak sakallı olarak tasvir eder. Portrelerinde yaşlı ve yorgun bir yüz görülür; tahta çıktığında kırk sekiz yaşındaydı ve kırk dört yıllık kafes hayatı onu erken yaşlandırmıştı. Yabancı elçiler onu nazik, yumuşak huylu ve iyi niyetli olarak anlatır; Fransız elçisi Saint-Priest padişahın halka karşı şefkatini, İngiliz elçisi Ainslie ise kararsızlığını vurgular.

Karakterinin belirgin yanı merhamet ve dindarlıktı. Halk arasında Veli lakabıyla anılması dindarlığından ve hayır işlerinden gelir. Yangın yerlerine gider, yoksullara bizzat yardım dağıtır, hapishaneleri denetletirdi. Sadrazamlarına yazdığı hatt-ı hümayunlarda halkın vergi yükünü hafifletmeyi, adaleti ve doğruluğu sık sık hatırlattı; bu belgelerin sade ve içten üslubu tarihçiler tarafından dikkat çekici bulunur. Öfkeli değildi; on bir sadrazam değiştirdi ancak yalnızca Halil Hamid Paşa'yı idam ettirdi ve bu kararın etkisi altında verildiği düşünülür.

Zayıflığı kararsızlığıydı. Kırım'ın ilhakını kabul etmek zorunda kalması, reformcu sadrazamını koruyamaması ve 1787'de savaş yanlılarına direnememesi bu zayıflığa bağlanır. Tarihçiler onun iyi niyetinin devletin sorunlarını çözmeye yetmediğini yazar. Duygusal bir kişiliği vardı; eşi Ruhşah Kadın'a yazdığı mektuplar ve Özi haberi üzerine geçirdiği felç bunun kanıtıdır.

Günlük hayatını Topkapı Sarayı'nda ve yazları Beşiktaş Sahilsarayı'nda geçirdi; Boğaz'da kayık gezintilerini severdi ve Beylerbeyi ile Emirgan'daki camileri bu gezilerde uğradığı yerlerde yaptırdı. Cuma selamlıklarına (padişahın cuma namazına törenle gidişi) düzenli katıldı. Hat ile uğraştı, dini kitaplar okudu, tasavvufa ilgi duydu. Tebdil-i kıyafet (kıyafet değiştirerek dolaşma) gezileri yaptı. Sağlığı son yıllarında bozuldu; 1788'de nefes darlığı ve halsizlik çektiği, Özi haberiyle felç geçirdiği kaydedilir.

Özi Kalesi'nin 17 Aralık 1788 tarihinde düşmesi ve kaledeki halkın katledilmesi haberi 1789 başında İstanbul'a ulaştı. Kaynaklar padişahın haberi okurken felç geçirdiğini (nüzul) yazar; sağ tarafı tutmadı ve konuşması bozuldu. Üç ay boyunca hasta yattı ve 7 Nisan 1789 tarihinde Topkapı Sarayı'nda altmış dört yaşında öldü. Ölüm sebebi kaynaklarda kalp yetmezliği ve felç olarak geçer; şüpheli bir durum yoktur. On beş yıl iki buçuk ay tahtta kalmıştı.

Aynı gün yeğeni Şehzade Selim kafesten çıkarılarak III. Selim adıyla tahta oturtuldu; Selim yirmi yedi yaşındaydı ve amcasının tanıdığı özgürlük sayesinde tahta hazırlıklıydı. I. Abdülhamid'in cenaze namazı sarayda kılındı ve kendi yaptırdığı Bahçekapı'daki Hamidiye Türbesi'ne (I. Abdülhamid Türbesi) gömüldü. Türbe Sirkeci'de, Hamidiye Caddesi'nde bugün de ayaktadır ve ziyarete açıktır; oğlu IV. Mustafa, kızları ve torunları da buradadır.

Ölümünde savaş sürüyordu. III. Selim aynı yıl Fokşan ve Boze'de yenildi, Belgrad'ı Avusturya'ya kaptırdı ve savaşı 1791 Ziştovi ve 1792 Yaş antlaşmalarıyla bitirdi. I. Abdülhamid'in başlattığı reform çizgisi Nizam-ı Cedid adıyla sürdü; onun döneminin kadrosu (Cezayirli Hasan Paşa, Vasıf Efendi, Fransız mühendisler) Selim'in reformlarında görev aldı.

Oğulları Mustafa ve Mahmud kafese girdi. 1807'de Kabakçı Mustafa İsyanı Selim'i devirince Mustafa IV. Mustafa adıyla tahta çıktı; 1808'de Alemdar Mustafa Paşa'nın müdahalesiyle Mahmud II. Mahmud adıyla padişah oldu. Sonraki bütün Osmanlı padişahları II. Mahmud'un, dolayısıyla I. Abdülhamid'in soyundan geldi. Kızı Esma Sultan 1848'e kadar yaşadı ve II. Mahmud döneminin en nüfuzlu kadını oldu.

Osmanlı tarihçileri I. Abdülhamid'i iyi niyetli ama talihsiz bir padişah olarak anlatır. Vakanüvis Ahmed Vasıf Efendi ve Enveri onun halka şefkatini, hayır işlerini ve dindarlığını över; Küçük Kaynarca ve Kırım'ın kaybını onun değil savaşın ve devlet adamlarının sorumluluğu sayar. Cevdet Paşa on dokuzuncu yüzyılda yazdığı tarihinde Halil Hamid Paşa'nın idamını bir hata olarak değerlendirir ve padişahın reformcuları koruyamamasını eleştirir; Cevdet Paşa'nın Tarih'i I. Abdülhamid döneminden başlar ve dönem hakkındaki en ayrıntılı Osmanlı kaynağıdır.

Cumhuriyet dönemi tarihçileri onu reform sürecinin bir halkası olarak ele aldı. İsmail Hakkı Uzunçarşılı Halil Hamid Paşa'nın reformlarını ve Fransız uzmanların çalışmasını ayrıntıyla anlatır. Halil İnalcık ve Kemal Beydilli, Küçük Kaynarca'yı Osmanlı diplomasisinde bir dönüm noktası ve halifelik siyasetinin başlangıcı olarak yorumlar. Son dönem araştırmacılar padişahın Ruhşah Kadın'a yazdığı mektupları Osmanlı saray hayatının içten bir belgesi olarak inceler; Nakşidil efsanesi de bu araştırmalarda çürütülmüştür. 1787 savaş kararı, Katerina'nın Kırım gezisine ve İngiliz-Prusya teşvikine bağlanır ve padişahın iradesinin zayıflığı vurgulanır.

Yabancı tarihçiler için I. Abdülhamid dönemi Katerina'nın Yunan Projesi ve Kırım'ın ilhakı ile önemlidir. Rus tarihçiliği Potemkin'in Kırım'ı ve Sivastopol'u kurmasını, Uşakov'un Karadeniz zaferlerini öne çıkarır. Fransız arşivleri Saint-Priest'in ve Choiseul-Gouffier'nin raporlarıyla dönemi belgeler. Amerikan deniz tarihi John Paul Jones'un 1788 Özi limanı çarpışmalarını Rus hizmetindeki tek seferi olarak kaydeder.

Popüler kültürde I. Abdülhamid, adaşı II. Abdülhamid'in gölgesinde kaldı ve sık sık onunla karıştırıldı. Nakşidil Sultan'ın Fransız kökeni efsanesi Batı romanlarında ve filmlerinde işlendi; Türk televizyon dizilerinde padişah III. Selim ve II. Mahmud dönemlerini anlatan yapımlarda yan karakter olarak göründü. Beylerbeyi Camii, Emirgan Camii ve Sirkeci'deki Hamidiye Türbesi İstanbul'da adını yaşatır.

Mirası dört başlıkta özetlenebilir: Küçük Kaynarca ile başlayan halifelik siyaseti, Kırım'ın kaybıyla Karadeniz dengesinin değişmesi, Halil Hamid Paşa reformlarıyla Nizam-ı Cedid'in hazırlanması ve yeğeni Selim'e tanıdığı özgürlükle reformcu bir padişah yetiştirmesi. Oğlu II. Mahmud'un soyu hanedanı 1922'ye kadar sürdürdü.

I. Abdülhamid'in saltanatı olan 1774-1789 yılları Atlantik devrimleri çağıdır. Amerikan Bağımsızlık Savaşı 1775'te başladı; 4 Temmuz 1776'da Bağımsızlık Bildirgesi ilan edildi, 1781 Yorktown zaferi ve 1783 Paris Antlaşması ile Amerika Birleşik Devletleri bağımsız oldu. 1787'de Philadelphia'da Anayasa yazıldı ve 1789'da George Washington ilk başkan seçildi. Fransa'da mali kriz derinleşti; padişahın ölümünden üç ay sonra, 14 Temmuz 1789'da Bastille'in düşmesiyle Fransız Devrimi başladı. Rusya'da II. Katerina 1783'te Kırım'ı ilhak etti, 1787'de Kırım'a gösterişli bir gezi yaptı ve Avusturya İmparatoru II. Joseph ile Osmanlı'yı paylaşmayı öngören Yunan Projesi'ni tartıştı. Prusya'da II. Friedrich 1786'da öldü.

Bilim ve düşüncede Adam Smith 1776'da Ulusların Zenginliği'ni, Kant 1781'de Saf Aklın Eleştirisi'ni yayımladı. Montgolfier kardeşler 1783'te ilk balon uçuşunu gerçekleştirdi; James Watt'ın buhar makinesi 1780'lerde İngiliz fabrikalarına girdi. Mozart Viyana'da Figaro'nun Düğünü (1786) ve Don Giovanni'yi (1787) yazdı; Goethe Weimar'daydı. Britanya 1788'de Avustralya'da Botany Bay'de ilk ceza kolonisini kurdu; Cook 1779'da Hawaii'de öldürüldü.

Asya'da İran'da Kerim Han Zend 1779'da öldü ve Zend ile Kaçar aşiretleri arasında iç savaş başladı; Ağa Muhammed Han Kaçar 1780'lerde güçlendi. Hindistan'da Mysore hükümdarı Tipu Sultan İngilizlerle savaştı ve 1787'de İstanbul'a elçi gönderdi. Çin'de Qianlong'un son yılları, Vietnam'da Tay Son isyanı yaşandı. Vehhabi hareketi Necid'de yayılıyor ve Osmanlı'nın Arabistan'daki otoritesini sarsmaya başlıyordu.