III. Murad

III. Murad, 4 Temmuz 1546'da Manisa'da doğan, 1574'ten 1595'e kadar yirmi yıl tahtta kalan on ikinci Osmanlı padişahıdır. Babası II. Selim, annesi Venedik ya da Korfu kökenli olduğu tartışılan Nurbanu Sultan'dır. Akşehir ve Manisa'da sancakbeyliği yaptıktan sonra babasının 15 Aralık 1574'te ölümü üzerine tahta çıktı; cülusunun ilk gecesinde beş kardeşi boğduruldu. Babası gibi sefere hiç çıkmadı ve yirmi yıl boyunca İstanbul'dan ayrılmadı. Saltanatının ilk beş yılı büyük sadrazam Sokollu Mehmed Paşa'nın yönetiminde geçti; Sokollu'nun Ekim 1579'da öldürülmesinden sonra sadrazamlık on kez el değiştirdi ve saray, harem ve ordu arasındaki güç mücadelesi devletin yönetim tarzını belirledi. 1578'de başlayan Osmanlı-Safevi Savaşı on iki yıl sürdü; Özdemiroğlu Osman Paşa Şirvan'ı ve Tebriz'i aldı, Ferhad Paşa Gence'yi fethetti ve 1590 İstanbul Antlaşması ile Azerbaycan, Gürcistan, Şirvan ve Luristan Osmanlı'ya bağlandı. Devlet, doğuda tarihinin en geniş sınırlarına bu dönemde ulaştı. Buna karşılık 1593'te Bosna beylerbeyi Hasan Paşa'nın Sisak'ta yenilmesi Habsburglarla on üç yıl sürecek Uzun Savaş'ı başlattı ve 1594'te Eflak, Boğdan ve Erdel'in ayaklanması Balkan sınırını sarstı. Murad döneminde ekonomi kırılma yaşadı. Amerika gümüşünün Akdeniz'e akması, uzun İran savaşının masrafı ve kapıkulu sayısındaki artış 1585-1586'da akçenin değerinin yarı yarıya düşürülmesine (tağşiş) yol açtı; 1589 Beylerbeyi Vakası'nda yeniçeriler bozuk akçeyle maaş almayı reddedip beylerbeyi ve defterdarın başını istedi. Tımar düzenindeki bozulma, Celali isyanlarının zemini ve saray masraflarının artışı bu yılların ürünüdür. Kültürde Murad dönemi Osmanlı minyatürünün altın çağıdır: Nakkaş Osman'ın atölyesinden Hünername, Şehinşahname, Surname-i Hümayun ve altı ciltlik Siyer-i Nebi çıktı; 1577'de İstanbul'da Takiyüddin'in rasathanesi kuruldu ve 1580'de yıktırıldı. Murad "Muradî" mahlasıyla şiir yazdı, Halveti şeyhlerine bağlandı ve rüyalarını kaydettirdi. 16 Ocak 1595'te Topkapı Sarayı'nda kırk sekiz yaşında öldü; Ayasofya haziresindeki türbesine gömüldü. Yerine geçen oğlu III. Mehmed on dokuz kardeşini öldürttü.

Murad, 4 Temmuz 1546'da Manisa'da doğdu. Babası o sırada Manisa sancakbeyi olan Şehzade Selim, annesi Selim'in hasekisi Nurbanu Hatun'dur. Nurbanu'nun kökeni tartışmalıdır: Venedik kaynakları onu Paros'ta doğan Venedikli soylu Cecilia Venier-Baffo, başka kaynaklar Korfulu Rum bir kız olarak tanıtır. Murad, dedesi Kanuni'nin saltanatının ortasında, Hürrem Sultan hayattayken doğdu; kız kardeşleri Şah, Gevherhan ve Esmehan ondan birkaç yıl önce ya da sonra Manisa'da dünyaya geldi.

Çocukluğu Manisa'da ve babasının 1558'de atandığı Konya'da geçti. 1559'da amcası Bayezid ile babası arasındaki Konya savaşını çocuk yaşta izledi; Bayezid'in 1561'de İran'da boğdurulması, babasını ve kendisini tahtın tek varisleri yaptı. 1558'de on iki yaşındayken dedesi tarafından Akşehir sancakbeyi olarak atandı; bu, Kanuni'nin torununu erken yaşta devlet işine alıştırma kararıydı. Babası 1562'de Kütahya'ya geçince Murad 1562'de Manisa sancakbeyliğine getirildi ve on iki yıl orada kaldı.

Hocaları arasında en etkilisi Hoca Sadeddin Efendi'dir. Tacü't-Tevarih adlı Osmanlı tarihinin yazarı olan Sadeddin, Murad'ın Manisa'daki hocası oldu, tahta çıkınca onunla İstanbul'a geldi ve 1595'e kadar "Hace-i Sultanî" (padişah hocası) olarak devlet işlerinde Sokollu'ya karşı en güçlü ses oldu. Murad'ın lalası Lala Mustafa Paşa (Kıbrıs fatihi, sonradan sadrazam) ve Manisa'daki musahibi Şemsi Ahmed Paşa da sonraki yıllarda etkili kaldı. Murad, Manisa'da Halveti şeyhi Şüca Dede'ye bağlandı; bu bağ ömrü boyunca sürdü.

Manisa yıllarında aile hayatı kuruldu. Arnavutluk'un Dukagin bölgesinden esir getirilen Safiye adlı cariye Murad'ın hasekisi oldu; oğlu Mehmed 26 Mayıs 1566'da Manisa'da doğdu. Murad'ın Manisa'da uzun yıllar yalnızca Safiye'ye bağlı kaldığı, başka cariyelerle ilgilenmediği ve bunun annesi Nurbanu'yu kaygılandırdığı Venedik raporlarında anlatılır. Kızları Ayşe ve Fatma da Manisa doğumludur.

Murad, Manisa'da şair ve bilginlerle çevriliydi. Şairlik yeteneği burada gelişti; "Muradî" mahlasıyla gazeller yazdı. Dedesi Kanuni'nin 1566'daki ölümünden sonra babası tahta çıkınca veliaht konumuna geldi; 1574 sonunda babasının hastalık haberi Manisa'ya ulaştığında yirmi sekiz yaşındaydı ve tahtın tek adayıydı.

II. Selim 15 Aralık 1574'te Topkapı Sarayı'nda öldü; kaynaklar 12 ile 15 Aralık arasında farklı günler verir. Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa ve Nurbanu Sultan ölümü gizledi. Cenaze buzhanede saklandı, Manisa'ya gizli haberci gönderildi. Murad kış fırtınasında Mudanya üzerinden deniz yoluyla İstanbul'a geçti; yolculuğunda gemisinin batma tehlikesi geçirdiği anlatılır. 22 Aralık 1574'te Topkapı Sarayı'nda tahta çıktı; bazı kaynaklar cülusu 15 ya da 21 Aralık olarak tarihler.

Cülusun ilk gecesi Murad'ın beş küçük kardeşi (Abdullah, Cihangir, Mustafa, Süleyman ve Osman) Fatih Kanunnamesi'ne dayanılarak boğduruldu ve babalarının yanına Ayasofya'ya gömüldü. Bu, Osmanlı tarihinde bir cülusta öldürülen kardeş sayısının en yüksek olduğu olaydı; yirmi bir yıl sonra oğlu bu sayıyı on dokuza çıkaracaktı. Kardeş katli çağdaş kaynaklarda kayıtsız kaydedilir; ancak yabancı gözlemciler olayı dehşetle anlattı.

Murad, cülus bahşişini dağıttı ve babasının kadrosunu korudu: Sokollu sadrazam, Kılıç Ali Paşa Kaptan-ı Derya, Lala Mustafa Paşa ve Piyale Paşa vezir olarak kaldı. Yeni padişah ilk günlerde dindar ve adaletli bir hükümdar imajı çizdi: babasının açtırdığı meyhaneleri kapattırdı, sarayda içki yasağını yeniledi, ilk cuma selamlığında halkın dilekçelerini bizzat aldı. Annesi Nurbanu valide sultan olarak Eski Saray'dan Topkapı'ya taşındı ve sarayın en güçlü kişilerinden biri oldu.

İlk yılın önemli olayları Sokollu'nun yürüttüğü dış siyasetti: 1575'te Edirne Selimiye Camii açıldı, 1576'da Habsburglarla Edirne Antlaşması yenilendi, aynı yıl Şah Tahmasb'ın ölümüyle İran karıştı. Murad'ın padişah olarak ilk büyük kararı 1578'de bu karışıklıktan yararlanarak Safevilere savaş açmak oldu; Sokollu bu savaşa karşı çıktı, Lala Mustafa Paşa ve Koca Sinan Paşa destekledi. Bu karar, Sokollu'nun gücünün kırılmaya başladığını gösterir.

Murad'ın saltanatı iki döneme ayrılır: Sokollu'nun 1579'a kadar süren egemenliği ve sonrasındaki hızlı sadrazam değişimleri. Sokollu Mehmed Paşa 11 Ekim 1579'da divan toplantısından çıkarken dilekçe vermek bahanesiyle yaklaşan bir derviş kılıklı adam tarafından hançerlenerek öldürüldü; kaynaklar 12 Ekim tarihini de verir. Katilin bir tımarı elinden alınmış sipahi olduğu anlaşıldı; olayın arkasında saray rakiplerinin bulunduğu şüphesi hiç kanıtlanmadı. Sokollu'nun ölümüyle on dört yıllık bir yönetim tarzı sona erdi.

Sokollu'dan sonra Semiz Ahmed Paşa 1579-1580 arasında sadrazam oldu ve makamda öldü. Kıbrıs fatihi Lala Mustafa Paşa 1580'de dört ay görev yapıp öldü. Koca Sinan Paşa 1580-1582, 1589-1591 ve 1593-1595 yıllarında üç kez sadrazam oldu; Yemen ve Tunus fatihi olan bu Arnavut vezir, mevkiini rüşvetle koruduğu iddiasıyla anılır. Kanijeli Siyavuş Paşa 1582-1584, 1586-1589 ve 1592-1593 arasında üç kez sadrazamlık yaptı; padişahın kızı Fatma Sultan'ın eşiydi. Özdemiroğlu Osman Paşa, Şirvan'ın fatihi, 1584-1585 arasında sadrazam ve doğu seraskeri olarak görev yaparken Ekim 1585'te Tebriz yakınında öldü. Hadım Mesih Paşa 1585-1586'da kısa süre görev yaptı ve istifa etti. Ferhad Paşa 1591-1592'de ve 1595'te (Murad'ın ölümünden sonra) sadrazam oldu; 1590 barışının mimarıydı. Yirmi yılda on bir sadrazamlık değişimi, makamın padişahın çevresindeki gruplara bağımlı hale geldiğini gösterir.

Sarayda güç, harem ve padişah hocası arasında paylaşıldı. Nurbanu Sultan 7 Aralık 1583'teki ölümüne kadar Sokollu ile ve sonra Koca Sinan ile çalıştı, Venedik doju ile mektuplaştı. Ölümünden sonra haseki Safiye Sultan haremin başına geçti; Canfeda Hatun (kethüda kadın), Raziye Hatun ve Yahudi kira (haremin dış dünyayla aracısı) Esther Handali onun çevresini oluşturdu. Hoca Sadeddin Efendi devlet atamalarında söz sahibi oldu; Şeyhülislam Bostanzade Mehmed Efendi ile Sadeddin arasındaki çekişme ilmiye sınıfını böldü. Murad'ın musahibi Şemsi Ahmed Paşa'nın padişahı rüşvet almaya alıştırdığına dair rivayet Mustafa Ali'de geçer.

Askeri isyanlar Murad döneminde İstanbul'a taşındı. 1585-1586 tağşişi (paranın değerinin düşürülmesi) yüzünden Nisan 1589'da kapıkulu sipahileri ayaklandı, sarayı bastı ve Rumeli beylerbeyi Doğancı Mehmed Paşa ile başdefterdar Mahmud Efendi'nin başını istedi; padişah ikisini de teslim etti ve idam edildiler. "Beylerbeyi Vakası" olarak bilinen bu olay, askerin padişaha devlet adamı idam ettirdiği ilk örnektir. 1592'de sipahiler yeniden ayaklandı; 1593'te yeniçeriler Sinan Paşa'nın sefere çıkmasını dayattı. Yeniçeri sayısı 1574'te on üç binden 1595'te otuz bine yaklaştı; ocağa devşirme dışından ve para karşılığı girişler bu dönemde başladı.

Anadolu'da bozulma belirtileri çoğaldı. Uzun İran savaşı tımarlı sipahileri yıprattı; boşalan tımarlar sarayın adamlarına dağıtıldı, sekban (ücretli tüfekli asker) bölükleri terhis edilince kırsalda silahlı gruplar dolaşmaya başladı. Suhte (medrese öğrencisi) isyanları 1570'lerde Batı Anadolu'da yaygınlaştı. 1591-1592'de Kürt ve Türkmen aşiretlerinin isyanları görüldü. Bu birikim, oğlunun döneminde patlak veren Celali isyanlarını hazırladı. Murad, 1594'te devletin bozulmasını inceleyen bir layiha (rapor) yazdırdı; Mustafa Ali'nin Nushatü's-Selatin'i bu dönemin eleştirisidir.

Murad'ın dini siyaseti sert bir sünni hat izledi. 1577'de kurulan Takiyüddin'in rasathanesi, Şeyhülislam Kadızade Ahmed Şemseddin Efendi'nin fetvasıyla Ocak 1580'de Kaptan-ı Derya Kılıç Ali Paşa'nın topçularınca yıktırıldı; gerekçe 1577 kuyruklu yıldızının uğursuzluk getirdiği inancı ve veba salgınıydı. Aynı yıllarda Bektaşi ve Hurufi çevrelere kovuşturma yapıldı. Gayrimüslimlerin giyimine ilişkin kısıtlamalar 1577 ve 1580'de yenilendi. Murad, tarikat şeyhlerine büyük bağışlar yaptı ve Şeyh Şüca'nın rüya yorumlarını devlet işlerinde dinledi.

Murad döneminin ilk askeri olayları babasından devralınanlardı: Kartal Ovası'nda Boğdan ordusunun yenilmesi (Haziran 1574) ve Tunus'un fethi (Eylül 1574) cülusundan üç ay önce tamamlanmıştı. Fas'ta 1576-1578 arasında Osmanlı, Cezayir beylerbeyi Ramazan Paşa aracılığıyla Abdülmelik'i tahta çıkardı; 4 Ağustos 1578'de Vadi's-Seyl'de (Alcácer Quibir) Portekiz Kralı Sebastião'nun ordusu Fas-Osmanlı kuvvetlerince yok edildi ve Portekiz kralsız kaldı. Bu savaş Murad'ın adına kazanılmış olsa da Fas doğrudan Osmanlı toprağı olmadı.

Asıl savaş doğuda çıktı. Şah Tahmasb'ın 1576'da ölümüyle Safevi tahtı II. İsmail'e, sonra kör Muhammed Hüdabende'ye geçti ve İran taht kavgalarına gömüldü. Murad, 1555 Amasya Antlaşması'nı bozarak 1578'de Lala Mustafa Paşa'yı serasker olarak Kafkasya'ya gönderdi. Ordu 9 Ağustos 1578'de Çıldır Gölü yakınında Tokmak Han'ın Safevi ordusunu yendi; kaynaklar Gregoryen takvimle 19 Ağustos tarihini verir. Tiflis 24 Ağustos 1578'de savaşsız alındı; kaynaklar 3 Eylül'ü de verir. Ordu Kür Nehri'ni geçerken 8-9 Eylül 1578'de Koyungeçidi'nde Safevi saldırısını püskürttü ve Şirvan'a girdi. Lala Mustafa Paşa, Özdemiroğlu Osman Paşa'yı Şirvan beylerbeyi olarak bırakıp Erzurum'a döndü.

Osman Paşa yedi yıl boyunca Şirvan'ı tek başına savundu. Kasım 1578'de Şamahı yakınında Safevi komutanı Aras Han'ı yendi; Aralık 1578'de Şamahı'da Şah'ın oğlu Hamza Mirza'nın (Şahoğlu) büyük ordusuyla çarpıştı, kayıp verdi ve Derbent'e çekildi. Kırım Hanlığı'nın desteğiyle Şirvan'ı korudu; 1581'de İstanbul'a döndü; 1584'te Kefe'ye giderek itaatsiz Han Mehmed Giray'ı devirdi. Mayıs 1583'te Derbent yakınında Samur Nehri kıyısında dört gün süren ve geceleri meşale ışığında sürdüğü için "Meşaleler Muharebesi" adını alan savaşta Safevi ordusunu kesin biçimde yendi. 1584'te sadrazam yapıldı; 1585'te Tebriz üzerine yürüdü, Eylül 1585'te Alvar'da (21 Eylül), Ekim'de Şenbigazan (28 Ekim) ve Mayan'da (30 Ekim) Hamza Mirza ile çarpıştı, Tebriz'i aldı ve şehirde kale yaptırdı. Osman Paşa, Tebriz'in alınmasından günler sonra, 29 Ekim 1585 dolaylarında hastalıktan öldü; kaynaklar ölümü Mayan çarpışmasıyla aynı günlere tarihler.

Gürcistan cephesi çetin geçti. Kartli Kralı I. Simon Osmanlı'ya karşı gerilla savaşı yürüttü: 1582'de Mukhrani'de ve 1584'te Khatisopeli'de Osmanlı kuvvetlerini yendi; Tiflis garnizonu birkaç kez kuşatıldı. Savaşın son evresinde Ferhad Paşa serasker oldu; Eylül 1588'de Gence'yi aldı ve Karabağ'ı Osmanlı'ya bağladı. Safevi tahtına 1587'de geçen genç I. Abbas, Özbek tehdidi karşısında barış istedi ve 21 Mart 1590'da İstanbul Antlaşması imzalandı. Bu savaş Osmanlı'ya Azerbaycan, Şirvan, Gürcistan, Luristan ve Hüzistan'ın bir kısmını kazandırdı ama on iki yılda yüz binlerce asker ve tımar gelirini tüketti.

Hint Okyanusu ve Afrika'da Osmanlı, Portekiz ile son kez karşılaştı. Mir Ali Bey 1581'de Maskat'a baskın yapıp Portekiz kalesini yağmaladı, 1585-1586'da Doğu Afrika kıyısını dolaşarak Mombasa'ya kadar Portekiz'e karşı ayaklanmalar başlattı. 1589'da ikinci seferinde Mombasa'da Portekiz donanması ve kıyıya inen yamyam Zimba kabilesi arasında sıkıştı; Mart 1589'da esir düştü ve Osmanlı'nın Hint Okyanusu'ndaki son girişimi sona erdi. Habeşistan'da Osmanlı garnizonları 1578'de Addi Qarro'da ve 1585'te Hannik'te Habeş İmparatoru Sarsa Dengel'in ordularına yenildi; Habeş eyaleti Masavva ve Sevakin kıyı şeridine sıkıştı.

Batı sınırında 1568 barışı yürürlükteydi ama sınır çarpışmaları sürdü. Bosna beylerbeyi Telli Hasan Paşa 1591-1592'de Hırvatistan'a saldırdı, 19 Temmuz 1592'de Brest Pokupski'de Hırvatları yendi ve Bihke'yi (Bihać) aldı. 22 Haziran 1593'te Sisak Kalesi önünde Kulpa Nehri kıyısında Habsburg-Hırvat ordusu Hasan Paşa'nın ordusunu ezdi; Hasan Paşa ve binlerce asker nehirde boğuldu. "Kulpa Bozgunu" Uzun Savaş'ı başlattı: Koca Sinan Paşa 1593'te ordu ile Macaristan'a yürüdü, Veszprém ve Palota'yı aldı, Tata'yı kuşattı. Habsburg karşı saldırısı Kasım 1593'te Romhány'de (Fülek yakını) ve 4 Kasım 1593'te İstolni Belgrad önünde (Pákozd) Osmanlı kuvvetlerini yendi. 1594 seferinde Sinan Paşa Tata'yı geri aldı ve Eylül 1594'te Yanıkkale'yi (Győr) fethetti; bu, savaşın Osmanlı için en büyük kazancıydı.

Murad'ın son aylarında Balkan vassalları ayaklandı. Eflak Voyvodası Mihai Viteazul Kasım 1594'te Bükreş'teki Osmanlı garnizonunu ve tüccarları katletti; Boğdan Voyvodası Aron ve Erdel Prensi Zsigmond Báthory de Habsburglara katıldı. Murad bu isyanın sonucunu görmedi. Ölümünden sonra 1595'te Estergon Habsburglara düştü, Mihai 23 Ağustos 1595'te Călugăreni'de Sinan Paşa'yı durdurdu, Ekim 1595'te Yergöğü'nde (Giurgiu) Tuna köprüsünün çökmesiyle Osmanlı ordusu büyük kayıp verdi ("Köprü Faciası"), Lehistan ordusu Cecora'da Kırım Tatarlarını yendi ve Haziran 1595'te Toskana kadırgaları Sicilya açıklarında bir Osmanlı gemisini ele geçirdi. Bu olaylar oğlu III. Mehmed'in saltanatına düştü.

Murad döneminin en önemli antlaşması 21 Mart 1590'da imzalanan İstanbul Antlaşması'dır (Ferhad Paşa Antlaşması). Şah I. Abbas'ın elçisi Haydar Mirza'nın İstanbul'da imzaladığı barışla Safeviler Tebriz, Azerbaycan, Karabağ, Gence, Şirvan, Gürcistan ve Luristan'ı Osmanlı'ya bıraktı; ilk üç halifeye lanet okunması yasaklandı ve Şah'ın yeğeni rehine olarak İstanbul'a gönderildi. Osmanlı doğuda hiç ulaşmadığı sınırlara kavuştu; ancak Abbas 1603'te savaşı yeniden başlatarak bu toprakların hepsini geri aldı.

Habsburglarla 1568 Edirne barışı 1576, 1584 ve 1591'de yenilendi; Habsburglar yıllık 30.000 duka "hediye" ödemeye devam etti. Barış 1593'te Sisak yenilgisiyle bozuldu ve Uzun Savaş (1593-1606) başladı. Bu savaş, sınır beylerinin akınlarının ve Koca Sinan Paşa'nın savaş isteğinin ürünüydü; Murad'ın kendisi kararsızdı. Habsburg elçileri İstanbul'da tutuldu; Friedrich von Kreckwitz 1593'te hapsedildi ve öldü.

İngiltere ile ilk resmi ilişki Murad döneminde kuruldu. Kraliçe I. Elizabeth'in 1579'da gönderdiği mektuba Murad 1580'de cevap verdi ve İngiliz tüccarlara kapitülasyon tanıdı; 1581'de Levant Company kuruldu, William Harborne 1583'te ilk İngiliz elçisi olarak İstanbul'a geldi. Elizabeth ile Murad ve Safiye Sultan arasındaki mektuplaşma, İspanya'ya karşı ortak çıkarın ürünüydü; Elizabeth 1588 Armada'sından önce Osmanlı donanmasının İspanya'ya saldırmasını istedi, Murad bunu yapmadı. Fransa ile kapitülasyonlar 1581'de yenilendi ve Fransız elçisi İngiltere'nin ayrıcalıklarına itiraz etti. Venedik ile barış korundu; Nurbanu ve Safiye, Venedik dojlarıyla mektuplaştı.

İspanya ile 1580'de mütareke imzalandı ve 1584'te yenilendi; iki taraf da Akdeniz'de büyük savaşa son verdi. Bu mütareke Osmanlı'nın doğuya, İspanya'nın Atlantik'e yönelmesini sağladı. Lehistan ile 1577 ve 1591'de barış yenilendi; Kırım Hanlığı'nın Lehistan'a akınları sürdü. Murad, 1587'de Lehistan tahtına Habsburg adayı yerine İsveçli Sigismund Vasa'nın seçilmesini destekledi.

Kırım Hanlığı Osmanlı'ya bağlı kaldı ama sorun çıkardı: Han Mehmed Giray İran savaşına isteksizce katılınca 1584'te Osman Paşa tarafından azledildi ve öldürüldü; yerine İslam Giray getirildi. Fas'ta Abdülmelik'in ölümünden sonra kardeşi Ahmed el-Mansur Osmanlı'ya vergi ödedi ancak bağımsız hareket etti. Hindistan'da Babür İmparatoru Ekber ile ilişkiler soğuktu; Portekiz'e karşı ortak hareket sağlanamadı. Açe Sultanlığı'na yardım sürdü. Rusya ile ilişki Kırım akınları ve 1580'lerde Rusların Terek'e inmesi yüzünden gergin kaldı; Çar Fyodor'un elçileri 1594'te İstanbul'a geldi.

Murad'ın saltanatı Osmanlı ekonomisinin ilk büyük bunalımına sahne oldu. Amerika'dan Avrupa'ya akan gümüş 1570'lerden sonra Osmanlı pazarlarına girdi ve fiyatları yükseltti; İran savaşının masrafı, kapıkulu sayısındaki artış ve saray harcamaları hazineyi zorladı. 1585-1586'da hükümet akçenin gümüş oranını yarı yarıya düşürdü: yüz dirhem gümüşten kesilen akçe sayısı dört yüz elliden sekiz yüze çıkarıldı. Bu "büyük tağşiş", fiyatları iki katına çıkardı, sabit maaşlı askerin gelirini eritti ve 1589 Beylerbeyi Vakası'na yol açtı. Altın sultani 60 akçeden 120 akçeye fırladı. Tarihçiler bu tağşişi Osmanlı klasik düzeninin sonu sayar.

Tımar sistemi bu dönemde çözülmeye başladı. On iki yıllık İran savaşında binlerce sipahi öldü ya da yoksullaştı; boşalan tımarlar hak edenlere değil saray adamlarına, harem mensuplarına ve rüşvet verenlere dağıtıldı. Tımar gelirleri fiyat artışı karşısında eridi; sipahiler sefere gitmemeye, devlet de tımar yerine ücretli tüfekli sekban toplamaya başladı. Kanunnameler yürürlükteydi ama uygulama gevşedi. Mustafa Ali ve dönemin layiha yazarları tımarın "ecnebi"ye (askeri sınıf dışından kişilere) verilmesini bozulmanın başlıca sebebi saydı.

Hazine gelirleri artırılmaya çalışıldı. İltizam (vergi toplama hakkının açık artırmayla satılması) yaygınlaştı; mukataalar (devlet gelir kaynakları) üç yıllık sözleşmelerle mültezimlere verildi. Avarız (olağanüstü savaş vergisi) düzenli vergiye dönüşmeye başladı. Cizye oranları yükseltildi. Murad'ın kendisi rüşvet almakla suçlandı; Mustafa Ali, padişahın devlet görevlerini satın alanlardan "hediye" kabul etmesini örneklerle anlatır. Koca Sinan Paşa'nın serveti dönemin en büyük özel hazinesiydi.

Ticarette İngiltere'nin girişi yeni bir dönem açtı. İngiliz tüccarlar 1580 kapitülasyonuyla Halep, İzmir ve İstanbul'a yerleşti; kalay, kurşun ve yünlü kumaş getirip ipek, pamuk ve baharat götürdü. İngiliz kalayı ve barut hammaddesi Osmanlı ordusuna satıldı ve Papalık bunu protesto etti. Halep, İran ipeğinin Avrupa'ya çıkışında Bursa'yı geride bıraktı; İran savaşı bu ticareti kesintiye uğrattı. Mısır irsaliyesi (yıllık hazine payı) düzenli geldi ama Yemen kahvesi ve Kızıldeniz ticareti Mombasa yenilgisinden sonra Portekiz baskısı altında kaldı.

Nüfus artışı ve toprak baskısı 16. yüzyılın sonunda Anadolu'da hissedildi. Tahrir defterleri Murad döneminde nüfusun yüzyıl başına göre yaklaşık iki katına çıktığını gösterir; topraksız genç nüfus sekban bölüklerine ve medrese öğrenciliğine yöneldi. Bu baskı, 1590'ların sonunda Celali isyanlarının insan kaynağını oluşturdu. Murad döneminin son tahrirleri (1580'ler) Osmanlı klasik dönem sayımlarının sonuncusudur; bundan sonra düzenli tahrir yapılmadı.

Murad dönemi Osmanlı kitap sanatının zirvesidir. Saray nakkaşhanesinin başındaki Nakkaş Osman ve Şehnameci Seyyid Lokman'ın iş birliğiyle Hünername (iki cilt, 1584-1588), Şehinşahname (1581-1592), Zafername (1579, Lala Mustafa Paşa'nın Gürcistan ve Şirvan seferini anlatan resimli tarih), Şemailname (1579, padişah portreleri) ve Surname-i Hümayun (1582 sünnet düğünü, 250 minyatür) hazırlandı. Murad'ın kızı Fatma Sultan için 1582'de Fransızca ve İngilizce kaynaklarda The Book of Felicity adıyla bilinen Matali'ü's-Saade adlı resimli astroloji kitabı yapıldı; bugün Paris'te korunur. Saltanatın son yıllarında Mustafa Darir'in Siyer-i Nebi'si altı cilt ve sekiz yüzü aşkın minyatürle resimlendi (1594-1595); Hz. Muhammed'in hayatını anlatan bu eser Osmanlı minyatürünün en büyük projesidir, ciltleri bugün Topkapı Sarayı, New York ve Dublin'de (Chester Beatty Kütüphanesi) bulunur ve bazı yaprakları müzelerde ayrı ayrı sergilenir.

Bilimde Murad döneminin en önemli olayı Takiyüddin'in rasathanesidir. Mısır'dan gelen astronom Takiyüddin Efendi, Sokollu ve Hoca Sadeddin'in desteğiyle 1575'te müneccimbaşı oldu; 1577'de Tophane sırtlarında kurulan rasathane Tycho Brahe'nin Danimarka'daki gözlemeviyle aynı yıllarda ve benzer aletlerle çalıştı. Takiyüddin 1577 kuyruklu yıldızını gözledi, mekanik saatlerle gözlem yaptı ve yeni bir zic (astronomi cetveli) hazırladı. Şeyhülislamın fetvası ve sarayın uğursuzluk kaygısıyla rasathane Ocak 1580'de Kılıç Ali Paşa'nın gemilerinden top atışıyla yıktırıldı. Osmanlı'da bir daha rasathane kurulmadı.

Mimaride Murad kendi adına büyük bir selatin külliyesi yaptırmadı; bunun sebebi fetih yapmamış padişahın cami yaptırmaması geleneğidir. Manisa'daki Muradiye Külliyesi (1583-1586) Mimar Sinan'ın planıyla Davud Ağa tarafından yapıldı ve bugün ayaktadır; şehzade şehrine bağlılığının anıtıdır. Topkapı Sarayı'nda 1578'de Sinan'ın yaptığı III. Murad Köşkü, haremin en zarif çinili odasıdır. Sarayburnu'ndaki Sepetçiler Kasrı 1591'de yapıldı ve deniz kıyısında ayaktadır. Ayasofya'da babasının başlattığı minareler tamamlandı ve iki büyük mermer küp yerleştirildi. Mekke'de Harem'in kubbeleri bitirildi, Medine'de Mescid-i Nebevi onarıldı. Nurbanu Sultan'ın Üsküdar'daki Atik Valide Külliyesi (1571-1586), Şemsi Paşa Camii (1580), Kılıç Ali Paşa Külliyesi (1580) ve Mesih Paşa Camii (1585) Sinan'ın bu dönemdeki eserleridir. Ölümünden sonra oğlu, Ayasofya haziresinde Davud Ağa'nın başlayıp Dalgıç Ahmed Ağa'nın 1599'da bitirdiği III. Murad Türbesi'ni yaptırdı; altıgen planlı, İznik çinili türbe Ayasofya türbelerinin en büyüğüdür.

Edebiyatta Murad "Muradî" mahlasıyla Türkçe, Farsça ve Arapça şiirler yazdı; divanı bin beş yüzü aşkın gazel içerir ve tasavvufi içeriklidir. Fütuhat-ı Ramazan adlı bir tasavvuf risalesi ve Şeyh Şüca'ya anlattığı rüyalarının toplandığı Kitabü'l-Menamat ona aittir. Bakî bu dönemde kazasker oldu ve şairler sultanı unvanını korudu; Nev'î, Hoca Sadeddin, Gelibolulu Mustafa Ali (Künhü'l-Ahbar) ve Selanikî dönemin yazarlarıdır. Hoca Sadeddin'in Tacü't-Tevarih'i Osmanlı tarihinin klasik anlatısı oldu. Musikide Murad'ın sarayı İranlı ve Hintli sanatçıları ağırladı; padişahın Şeyh Şüca ile ilişkisi Halveti tarikatına büyük saygınlık kazandırdı.

Murad'ın hasekisi Safiye Sultan'dır. 1550 yıllarında Arnavutluk'un Dukagin dağlarında doğdu; Venedik asıllı Sofia Baffo olduğu iddiası eski kaynaklarda geçer, bugün Arnavut kökeni kabul edilir. Manisa'da Murad'ın gözdesi oldu, 26 Mayıs 1566'da Mehmed'i doğurdu. Murad tahta çıktıktan sonra yıllarca yalnızca Safiye'ye bağlı kaldı; Nurbanu Sultan, oğlunun tek kadına bağlılığını hanedanın geleceği için tehlikeli sayarak ona yeni cariyeler sundu. Venedik raporlarına göre Murad'ın 1580'lerde bir süre cinsel iktidarsızlık yaşadığı, Safiye'nin büyü yaptırdığı söylentisiyle nedimelerinin sürüldüğü ve padişahın sonra çok sayıda cariyeyle ilişki kurduğu anlatılır. Safiye, oğlunun saltanatında 1595-1603 arasında valide sultan oldu, İngiltere Kraliçesi ile mektuplaştı, Eminönü'nde Yeni Cami'nin temelini attırdı ve 10 Kasım 1618'de öldü; Ayasofya'daki Murad'ın türbesine gömüldü.

Murad'ın çok sayıda cariyesi ve çocuğu oldu. Kaynaklar ölümünde hayatta olan yirmi oğlu ve yirmiden fazla kızından söz eder; toplam çocuk sayısını yüzün üzerinde veren anlatılar abartılı sayılır. En büyük oğlu Mehmed, 1583'te Manisa sancakbeyi oldu ve babasının tek sancağa çıkan oğlu olarak tahta geçti. Öteki oğulları sarayda tutuldu ve Mehmed'in cülusunda, 28 Ocak 1595'te on dokuzu birden boğduruldu; adları arasında Selim, Bayezid, Mustafa, Osman, Cihangir, Abdullah, Abdurrahman, Hasan, Ahmed, Yakub, Alemşah, Yusuf, Hüseyin, Korkud, Ali, İshak, Ömer, Alaeddin ve Davud sayılır. Hepsi babalarının türbesine gömüldü; Murad'ın ölümünde hamile olan cariyeleri de Eski Saray'a gönderildi ve doğan erkek çocuklar boğduruldu. Bu, Osmanlı tarihindeki en büyük kardeş katli olayıdır.

Kızları devlet adamlarıyla evlendirildi. Ayşe Sultan 1568 yıllarında Manisa'da doğdu, annesi Safiye'dir; 1586'da Damat İbrahim Paşa ile evlendi, İbrahim Paşa 1601'de ölünce Yemişçi Hasan Paşa ile evlendi ve 15 Mayıs 1605'te öldü, babasının türbesinde gömülüdür. Fatma Sultan 1575 yıllarında Manisa'da doğdu, annesi Safiye'dir; 1593'te Boşnak Halil Paşa ile evlendi, sonra Cafer Paşa ve Kuyucu Murad Paşa ile evlendi, 1617 yılında öldü ve Ayasofya'ya gömüldü. Mihrimah Sultan 1564 yıllarında İstanbul'da doğdu, annesi Safiye olarak kaydedilir, 1611 yılında öldü. Hümaşah Sultan 1580 yıllarında Topkapı Sarayı'nda doğdu, Nakkaş Hasan Paşa ile evlendi ve 13 Eylül 1659'da öldü; hanedanın uzun ömürlü üyelerindendir. Fahriye Sultan 1594 yıllarında doğdu ve 16 Kasım 1678'de öldü; eşinin adı kesin bilinmez. Beyhan Sultan, Niğdeli Mustafa Paşa ile evlendi ve 15 Haziran 1654'te öldü. Rukiye, Mihriban ve adı bilinmeyen başka kızlar da 17. yüzyılın ortalarına kadar yaşadı.

Murad döneminde harem genişledi. Topkapı Sarayı'ndaki harem dairesi Sinan'ın yaptığı yeni bölümlerle büyüdü; cariye sayısı yüzlerle ifade edildi. Valide sultan Nurbanu, haseki Safiye, kethüda kadın Canfeda Hatun, Raziye Hatun ve kira Esther Handali'nin oluşturduğu kadın kadrosu devlet işlerinde söz sahibi oldu. Murad'ın kız kardeşleri de etkiliydi: Esmehan Sultan Sokollu'nun dul eşi olarak 1585'e kadar, Gevherhan Sultan 1624'e kadar yaşadı; Şah Sultan 1577'de, Fatma Sultan 1580'de öldü. Bu yapı, 17. yüzyılın "kadınlar saltanatı"nın kurumsal temelidir.

Nakkaş Osman'ın Şemailname'deki portresi ve Venedik elçilerinin tasvirleri Murad'ı orta boylu, sarışın, kızıl sakallı, açık tenli ve şişmanlığa eğilimli gösterir. Gençliğinde iyi bir okçu ve biniciydi; tahta çıktıktan sonra hareketsizleşti ve kilo aldı. Sara nöbetleri geçirdiği ve bu yüzden kalabalıktan kaçındığı Venedik raporlarında yazılıdır; bazı tarihçiler bunu inzivasının sebebi sayar.

Murad, babasının aksine içki içmedi ve dindar bir yaşam sürdü. Halveti şeyhi Şüca Dede'ye bağlandı; gördüğü rüyaları ona yazdırdı ve yorumlattı, bu yazışmalar Kitabü'l-Menamat adıyla iki bin sayfaya yaklaşan bir eser oluşturdu. Tasavvufi şiirler yazdı, Kur'an istinsah etti, Mekke ve Medine'ye büyük bağışlar gönderdi. Buna karşılık haremdeki cariye sayısı, kızlarına ve eşlerine dağıttığı servet, rüşvet kabul etmesi ve devlet işlerini vezirlere bırakması çağdaş yazarlarca eleştirildi. Mustafa Ali onu "kendi zevkine düşkün, saray dışına adım atmayan" bir hükümdar diye anlatır.

Gündelik hayatı sarayın içinde geçti. Yirmi yıl boyunca İstanbul'dan ayrılmadı; Edirne'ye bile gitmedi. Divan toplantılarını kafes arkasından izlemeyi de bıraktı, devlet adamlarıyla yazılı telhis (özet rapor) yoluyla iletişim kurdu; bu, Osmanlı yönetiminde padişahın vezirleriyle yüz yüze görüşmediği ilk dönemdir. Cuma selamlığına düzenli çıktı ve halkın dilekçelerini kabul etti. Boğaz'da kayıkla gezmeyi, Sarayburnu'ndaki Sepetçiler Kasrı'ndan denizi izlemeyi severdi; kasrın adının, onarımına sepetçi esnafının katkıda bulunmasından geldiği anlatılır. Sarayda nedimler, cüceler, dilsizler, musahipler ve müneccimlerle vakit geçirdi; Takiyüddin'in rasathanesine ilgisi astrolojiye merakından doğdu.

Cömertliği meşhurdu. Şairlere, şeyhlere ve saray halkına dağıttığı caizeler (armağanlar) hazineyi zorladı; kızı Ayşe Sultan'ın 1586'daki düğünü ve oğlu Mehmed'in 1582'deki elli iki gün süren sünnet düğünü Osmanlı tarihinin en pahalı şenlikleriydi. At Meydanı'nda düzenlenen 1582 şenliği esnaf alayları, ateş oyunları, cambazlar ve şeker heykellerle Surname-i Hümayun'da resmedildi. Murad'ın sağlığı son yıllarında bozuldu; 1594'ten itibaren mide ve böbrek şikayetleri, sık sara nöbetleri ve şişmanlık hareket kabiliyetini azalttı.

Murad 1594 sonbaharından itibaren hastaydı. Kaynaklar hastalığını mide ağrısı, böbrek taşı ve bacaklarda şişlik olarak anlatır; Aralık 1594'te yatağa düştü. 15 Ocak 1595 gecesi Topkapı Sarayı'nda öldü; kaynaklar ölüm günü olarak 15 ve 16 Ocak 1595 tarihlerini verir. Kırk sekiz yaşındaydı ve yirmi yıl bir ay tahtta kalmıştı. Ölümünden önce Sarayburnu'ndaki kasırda denizi izlerken kayıkçıların söylediği bir ağıtı duyup kendi ölümünü sezdiği rivayet edilir.

Ölüm gizlendi. Safiye Sultan ve sadrazam Ferhad Paşa, Manisa'daki Şehzade Mehmed gelene kadar haberi sakladı; cenaze buzhanede bekletildi. Mehmed 27 Ocak 1595'te İstanbul'a ulaştı ve tahta çıktı; kaynaklar cülusu 27 ya da 28 Ocak olarak tarihler, saltanatının başlangıcı ise babasının öldüğü 15 Ocak 1595 olarak kaydedilir. Cülusun ertesi günü Murad'ın on dokuz oğlu boğduruldu ve babalarıyla aynı gün Ayasofya'ya gömüldü. On dokuz şehzadenin tabutunun padişahın tabutunun ardından sarayın kapısından çıkışı, çağdaş kaynaklarda İstanbul halkının ağladığı bir sahne olarak anlatılır.

Murad, Ayasofya haziresinde babasının türbesinin yanına gömüldü. Mimar Davud Ağa'nın başladığı türbeyi Dalgıç Ahmed Ağa 1599'da tamamladı; altıgen planlı, çift kubbeli ve İznik çinileriyle kaplı türbe Osmanlı türbelerinin en büyüklerindendir. İçinde Murad, Safiye Sultan, on dokuz şehzade ve kızlarından bazıları olmak üzere elli dördü aşkın sanduka bulunur. Türbe 2010'larda onarıldı ve ziyarete açıktır.

Murad'ın ölümü devleti Uzun Savaş'ın ortasında bıraktı. Eflak, Boğdan ve Erdel ayaklanmış, Habsburg ordusu Estergon'a yönelmişti. III. Mehmed 1596'da Haçova'da bizzat sefere çıkarak babasının ve dedesinin kırdığı geleneği yeniledi. Safiye Sultan valide sultan olarak Nurbanu'nun makamını devraldı. Murad'ın bıraktığı mali bunalım, bozulan tımar düzeni ve şişen kapıkulu ordusu, 1596'da patlak veren Celali isyanlarında kendini gösterdi.

Osmanlı tarihçileri Murad dönemini "bozulmanın başlangıcı" olarak kaydetti. Gelibolulu Mustafa Ali, Künhü'l-Ahbar ve Nushatü's-Selatin'de padişahın rüşvet almasını, tımarların ehil olmayanlara verilmesini ve haremin devlet işlerine karışmasını sert bir dille eleştirdi. Selanikî, Beylerbeyi Vakası'nı ve tağşişi ayrıntılı anlattı. Koçi Bey 1631'de IV. Murad'a sunduğu risalede devletin bozulmasını 1579'da Sokollu'nun ölümünden başlattı; bu tarih Osmanlı düşüncesinde "altın çağın sonu" olarak yerleşti. Buna karşılık Hoca Sadeddin ve Lokman gibi saray yazarları Murad'ı İran fatihi ve dindar hükümdar olarak yüceltti.

Cumhuriyet dönemi tarihçileri hem bozulma anlatısını hem de fetihleri değerlendirdi. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, İran savaşının kazanımlarını en geniş sınırlar olarak anlatırken savaşın devleti yıprattığını yazar. Halil İnalcık, 1585 tağşişini ve fiyat devrimini Osmanlı klasik döneminin sonu sayar; Ömer Lütfi Barkan'ın fiyat tarihi çalışmaları bu dönemi merkeze alır. Feridun Emecen ve Bekir Kütükoğlu, Osmanlı-Safevi savaşını Özdemiroğlu Osman Paşa'nın başarıları üzerinden ayrıntılı inceledi. Mustafa Akdağ, Celali isyanlarının kökenini Murad dönemindeki nüfus baskısı ve tımar bozulmasında aradı.

Yabancı tarihçiler Murad'ı 16. yüzyıl sonu "genel krizi"nin Osmanlı yüzü olarak ele alır. Fernand Braudel, 1580 İspanya mütarekesini Akdeniz'in iki imparatorluk için de arka plana düşmesi olarak yorumlar. Leslie Peirce, Nurbanu ve Safiye'nin rolünü hanedan siyasetinin kurumsal parçası sayar ve Murad'ın haremini "sultanın evi" olarak yeniden okur. Cornell Fleischer'in Mustafa Ali biyografisi, Murad döneminin entelektüel eleştirisini anlamak için temel eserdir. Bilim tarihçileri Takiyüddin rasathanesinin yıkılmasını Osmanlı biliminin dönüm noktası olarak tartışır; bazıları bunu dini tepkiye, bazıları saray siyasetine bağlar.

Murad'ın mirası kitap sanatındadır: Hünername, Surname ve Siyer-i Nebi'nin minyatürleri Osmanlı görsel kültürünün en tanınmış örnekleridir ve dünya müzelerinde sergilenir. Manisa Muradiye Külliyesi ve Topkapı'daki III. Murad Köşkü onun adını taşır. Popüler kültürde Murad, 2015-2016'da yayımlanan Muhteşem Yüzyıl: Kösem dizisinin ilk bölümlerinde, ölümü ve oğlunun cülusu üzerinden yer aldı; şehzadeliği Muhteşem Yüzyıl'ın son sezonunda çocuk karakter olarak görüldü. Takiyüddin'in rasathanesi ve on dokuz kardeşin öldürülmesi, romanlarda ve belgesellerde en çok işlenen iki olayıdır.

Murad'ın saltanatı Avrupa'da İspanya'nın zirvesi ve düşüşünün başlangıcıdır. II. Felipe 1580'de Portekiz'i ilhak ederek iki denizaşırı imparatorluğu birleştirdi; 1588'de İngiltere'ye gönderdiği Yenilmez Armada fırtına ve İngiliz gemileri karşısında yok oldu. Hollanda 1581'de İspanya'dan bağımsızlığını ilan etti. Fransa'da din savaşları 1589'da III. Henri'nin öldürülmesiyle Valois hanedanını bitirdi; Protestan IV. Henri 1593'te Katolik olarak tahtı sağlamlaştırdı. Papa XIII. Gregorius 1582'de bugün kullanılan Gregoryen takvimi ilan etti. Francis Drake 1577-1580'de dünyayı dolaştı; İngilizler 1587'de Roanoke'da ilk Amerika kolonisini kurdu ve koloni kayboldu. Montaigne 1580'de Denemeler'i yayımladı; Shakespeare'in ilk oyunları 1590'larda sahnelendi; Galileo Pisa'da ders vermeye başladı.

Rusya'da IV. İvan 1584'te öldü; Yermak'ın Kazakları 1582'de Sibir Hanlığı'nı yıkarak Sibirya'nın fethini başlattı. Lehistan'da 1587'de İsveçli Sigismund Vasa kral seçildi. Kutsal Roma İmparatoru II. Rudolf Prag'da simya ve astronomiye gömüldü; Tycho Brahe'nin Hven gözlemevi Takiyüddin'in rasathanesiyle aynı yıllarda çalıştı.

Asya'da Safevi Şahı I. Abbas 1587'de tahta çıktı ve Osmanlı'dan toprak kaybederek barış imzaladı; 1598'de İsfahan'ı başkent yapacak ve kaybettiği toprakları geri alacaktı. Babür İmparatoru Ekber Fatehpur Sikri'yi kurdu, 1586'da Keşmir'i aldı ve din tartışmaları için İbadet Evi'ni açtı. Japonya'da Toyotomi Hideyoshi 1590'da ülkeyi birleştirdi ve 1592'de Kore'yi işgal ederek Ming Çin'i ile savaşa girdi. Çin'de Ming imparatoru Wanli'nin uzun saltanatı sürüyordu; Cizvit Matteo Ricci 1583'te Çin'e girdi. Fas'ta Ahmed el-Mansur 1591'de Songay İmparatorluğu'nu yıkarak Timbuktu'yu aldı.