Hadım Sinan Paşa

Hadım Sinan Paşa, on beşinci yüzyılda bugünkü Bosna Hersek sınırları içinde doğdu ve 22 Ocak 1517 tarihinde Mısır'da öldü. Doğum yılı kaynaklarda ortak biçimde kaydedilmez. Boşnak asıllıdır; kaynaklar Foça yakınlarındaki Borovinići köyünden ve Borovinić ailesinden geldiğini yazar.

Devşirme olarak alındı ve saray hizmetinde yetiştirildi. Akağalar ocağında bulunduktan sonra taşra idaresine geçti; Bosna, Hersek ve Semendire sancakbeyliklerinde görev yaptığı kaydedilir.

Yavuz Sultan Selim'in saltanatında hızla yükseldi. 1514 yılının nisan ayında Anadolu beylerbeyiliğine getirildi. 23 Ağustos 1514 tarihindeki Çaldıran Muharebesi'nde ordunun sağ kanadında bulundu ve karşı hücumu top ateşiyle durdurdu; muharebeden sonra Rumeli beylerbeyiliğine yükseltildi.

1515 yılının haziran ayında Dulkadiroğulları Beyliği üzerine gönderildi. Turnadağ'da yapılan muharebe Osmanlı üstünlüğüyle sonuçlandı ve beylik ortadan kalktı.

Vezîriâzamlığa iki kez getirildiği kaydedilir. Kaynakların bir kısmı 1515 yılının haziran ile eylül ayları arasına düşen kısa bir ilk dönem yazar; bir kısmı yalnızca ikinci dönemi kaydeder. İkinci dönemi 26 Nisan 1516 tarihinde başladı ve ölümüne kadar sürdü.

Mısır seferinde 24 Ağustos 1516 tarihindeki Mercidabık ve 22 Ocak 1517 tarihindeki Ridaniye muharebelerinde görev aldı. Ridaniye'de öldü. Kahire yakınlarındaki Şeyh Demirtaş Zaviyesi'ne defnedildi ve mezarı üzerine padişahın emriyle bir türbe yaptırıldı.

Hadım Sinan Paşa'nın doğum yılı kaynaklarda ortak biçimde kaydedilmez. Doğum yeri konusunda ise ayrıntılı bir kayıt vardır: bugünkü Bosna Hersek sınırları içinde, Foça yakınlarındaki Borovinići köyü.

Kaynaklar Borovinić ailesinden geldiğini yazar. Bu aile, Osmanlı öncesinde Bosna'da tanınan yerel hanedanlardan biriydi. Dubrovnik arşivindeki belgeler, kökeni konusundaki bilginin dayanaklarından biridir.

Osmanlı devlet kadrosuna devşirme yoluyla girdi. Devşirme, Rumeli ve Anadolu'daki gayrimüslim köylerden belirli aralıklarla çocuk toplanması usulüydü. Toplananların büyük bölümü Acemi Ocağı'na, oradan Yeniçeri Ocağı'na geçer; küçük bir bölümü ise saray hizmetine ayrılırdı.

Bosna, on beşinci yüzyılın ikinci yarısında devşirme kaynağı olarak öne çıktı. Bölge 1463 yılında Osmanlı yönetimine girmiş, ardından buradan gelen görevliler merkezî yönetimde yer almaya başlamıştı. Aynı yüzyılın sonunda ve on altıncı yüzyılda Bosna kökenli birden fazla vezîriâzam görev yaptı.

Adının önündeki hadım nitelemesi, saray hizmetindeki belirli bir kadro için kullanılan ayırt edici bir işaretti. Osmanlı tarihinde aynı sıfatla anılan birden çok devlet adamı vardır ve bu isimler kaynaklarda sıkça birbirine karışır. Kendisinden altı yıl önce ölen Hadım Ali Paşa ile sonraki yüzyılın Hadım Süleyman Paşa ve Hadım İbrahim Paşa gibi isimleri bunların başında gelir.

Saraya alındıktan sonra akağalar ocağında hizmet gördü. Bu kadro, sarayın dış hizmetlerinde ve Enderun'un düzeninde görev alan görevlilerden oluşuyordu.

Akağaların başında kapı ağası bulunurdu. Kapı ağası, Enderun'un ve sarayın iç düzeninin sorumlusuydu; padişaha en yakın görevlilerden biri sayılır, saray dışındaki tayin ve arzların padişaha ulaşmasında aracılık ederdi.

Ocağın kadrosu, sarayın kapılarının denetimi, hazine ve kiler odalarının korunması, tören düzeninin yürütülmesi gibi işleri üstlenirdi. Bu görevler, hem devletin protokolünü hem de merkezin usulünü yakından tanımayı sağlıyordu.

Saray hizmetinden taşra idaresine geçiş, bu kadro için düzenli bir yoldu. Uzun süre sarayda bulunmuş bir görevli, merkezle bağı güçlü olduğu için taşrada merkezin temsilcisi sayılır ve genellikle bir sancağa bey olarak tayin edilirdi.

Bu yetişme biçiminin sağladığı avantaj, hem askerî hem idarî işlerin bir arada öğrenilmesiydi. Sancakbeyi olarak taşraya çıkan bir görevli, tımar kayıtlarının tutulmasından sefer sevkiyatına kadar geniş bir alanda sorumluluk üstleniyordu.

Kaynaklar saray hizmetinden sonraki ilk görevlerini ayrıntılı biçimde vermez. Kayıtlar, Rumeli'deki sancaklarda uzun yıllar bulunduğunu gösterir.

Bu kadroda yetişenlerin sayısı sınırlıydı ve terfi yolu belliydi. Saraydan çıkan görevli önce küçük bir sancağa tayin edilir, orada gösterdiği başarıya göre daha büyük bir sancağa ya da beylerbeyiliğe geçerdi. Terfinin ölçüsü çoğunlukla sefer başarısıydı: seferde gösterilen sonuç doğrudan tayin kararına yansırdı.

Bu düzenin bir sonucu, üst kadronun askerî tecrübeye dayanmasıydı. Divanda oturan vezirlerin çoğu, makama gelmeden önce yıllarca sınır boyunda görev yapmış isimlerdi.

Taşra kariyeri Rumeli'de geçti. Kaynaklar Bosna, Hersek ve Semendire sancakbeyliklerinde bulunduğunu kaydeder; bu görevlere getiriliş yılları kaynaklarda farklı verilir.

Bosna sancağı, memleketi olan bölgeydi. Sancak 1463 yılında kurulmuştu ve Osmanlı Devleti'nin Orta Avrupa yönündeki sınır bölgesiydi. Bölgede akıncı kuvvetleri bulunuyor, sınır ötesindeki hareketlilik sürekli takip ediliyordu.

Hersek sancağı, Bosna'nın güneyinde ve Adriyatik kıyısına yakın bölgedeydi. Sancak, Dubrovnik Cumhuriyeti ile sınırdaştı; bu şehir devleti Osmanlı Devleti'ne yıllık vergi ödüyor ve karşılığında ticaret serbestisi elde ediyordu. Sancakbeyinin işleri arasında bu ilişkinin yürütülmesi de vardı.

Semendire sancağı, Tuna kıyısında ve Belgrad'ın doğusundaydı. Macaristan Krallığı ile sınırın en hassas kesimi buradaydı. Belgrad henüz Osmanlı elinde değildi ve iki devlet arasındaki gerginlik sınır boyunda sürekli çatışmaya dönüşüyordu.

Bu üç görev, Osmanlı taşra idaresinin en zorlu şartlarını içeriyordu: dağlık coğrafya, karışık nüfus, deniz aşırı ve kara sınır komşuları.

Sınır sancaklarında geçen bu yıllar, sonraki askerî görevlerinin zeminini kurdu. Sınır beyinin işi büyük ölçüde askerîydi; kuvvetlerin toplanması, sevki ve muharebe düzeni bu görevde öğreniliyordu. Aynı görev, karşı taraftaki kuvvetlerin yapısını ve savaş usulünü tanımayı da sağlıyordu.

II. Bayezid 24 Nisan 1512 tarihinde tahtı oğlu Selim'e bıraktı. Yeni padişahın saltanatı, aralıksız seferlerle geçen sekiz yıl oldu.

Saltanatın ilk gündemi doğu sınırıydı. Safevî Devleti 1501 yılında kurulmuş ve Anadolu'daki Türkmen aşiretleri üzerinde etki kurmuştu. 1511 yılındaki Şahkulu ayaklanması bu etkinin ne ölçüde yayıldığını göstermişti.

Hadım Sinan Paşa 1514 yılının nisan ayında Anadolu beylerbeyiliğine getirildi. Anadolu eyaleti, Rumeli'den sonra devletin en büyük eyaletiydi ve merkezi Kütahya'ydı. Beylerbeyi divan üyesi sayılır, sefer açıldığında Anadolu sancaklarından toplanan tımarlı sipahilerin başında bulunurdu.

Tayin, doğu seferinin hazırlık aşamasına denk geldi. Sefer güzergâhı Anadolu'nun içinden geçecekti; bu sebeple eyaletin idaresi seferin ikmal düzeniyle doğrudan bağlantılıydı. Erzak depolarının hazırlanması, konak yerlerinin belirlenmesi ve yolların açık tutulması beylerbeyinin işleri arasındaydı.

Ordu 1514 yılının ilkbaharında Edirne'den hareket etti ve İran içlerine doğru uzun bir yürüyüş yaptı. Yürüyüş, Osmanlı ordusunun o güne kadar kullandığı en uzun sefer güzergâhlarından biriydi.

Yürüyüş sırasında ordu içinde huzursuzluk çıktı ve askerin dönüş talebi seferin en zor anı oldu. Bu aşama aşıldıktan sonra iki ordu Çaldıran ovasında karşılaştı.

Muharebe 23 Ağustos 1514 tarihinde Çaldıran ovasında yapıldı. Osmanlı ordusunun başında Yavuz Sultan Selim, Safevî ordusunun başında Şah İsmail bulunuyordu.

Osmanlı muharebe düzeni üç bölümden oluşuyordu. Merkezde padişah, kapıkulu piyadesi, toplar ve zincirle birbirine bağlanmış arabalar vardı. Sağ kanatta Anadolu, sol kanatta Rumeli kuvvetleri yer alıyordu.

Hadım Sinan Paşa, Anadolu beylerbeyi olarak sağ kanadın başındaydı. Safevî süvarisinin ilk hücumu bu kanada yöneldi. Kaynaklar, hücumun zamanında açılan top ateşiyle durdurulduğunu ve kanadın dağılmasının önlendiğini kaydeder.

Muharebenin sonucunu belirleyen unsur, Osmanlı ordusunun ateşli silah kullanımıydı. Top ve tüfek, süvari hücumuna dayanan Safevî muharebe düzenine karşı belirleyici oldu. Osmanlı üstünlüğüyle sonuçlanan muharebenin ardından Tebriz'e girildi.

Muharebedeki rolü, kariyerinde dönüm noktası oldu. Çaldıran'dan sonra Rumeli beylerbeyiliğine yükseltildi; bu, Osmanlı taşra teşkilatının en üst makamıydı ve vezirliğe geçişin olağan basamağıydı.

Çaldıran'dan sonra doğu sınırında yeni bir düzen kuruldu ve Doğu Anadolu'daki beylikler Osmanlı yönetimine bağlandı. Buna karşılık iki devlet arasındaki sınırın tamamı henüz belirlenmemişti; arada kalan Dulkadiroğulları Beyliği meselesi çözülmemişti.

Dulkadiroğulları Beyliği, Maraş ve Elbistan çevresinde kurulmuş bir Türkmen beyliğiydi. Beylik, Osmanlı Devleti ile Memlük Sultanlığı arasında kalmış ve iki taraf arasında sürekli denge kurarak varlığını sürdürmüştü.

Çaldıran seferi sırasında beyliğin tutumu Osmanlı yönetimi açısından mesele oldu. Beyliğin başındaki Alaüddevle Bozkurt Bey, seferde Osmanlı ordusuna beklenen desteği vermedi.

Seferden sonra beylik üzerine kuvvet gönderildi. Hadım Sinan Paşa, Rumeli beylerbeyi sıfatıyla bu harekâtın başına getirildi.

Muharebe 1515 yılının haziran ayında Turnadağ'da, Nurhak ve Göksun çevresindeki dağlık bölgede yapıldı ve Osmanlı üstünlüğüyle sonuçlandı. Alaüddevle Bozkurt Bey muharebede öldü.

Sonuç, beyliğin ortadan kalkması oldu. Toprakları Osmanlı yönetimine katıldı ve bölgede yeni bir idarî düzen kuruldu. Beyliğin hanedanından Şehsüvaroğlu Ali Bey, Osmanlı hizmetine girdi ve sonraki seferlerde görev aldı.

Harekâtın stratejik sonucu, Anadolu'nun güneyindeki son bağımsız beyliğin ortadan kalkması ve Memlük sınırıyla doğrudan temasa geçilmesiydi. Aradaki tampon kalkınca iki devlet arasındaki gerginlik doğrudan bir mesele haline geldi.

Bu harekât, bir yıl sonra başlayacak Mısır seferinin siyasî ve coğrafî zeminini hazırladı.

Harekât aynı zamanda kariyerinde bir dönüm noktasıdır. Çaldıran'da bir kanadın komutanıydı; Turnadağ'da ise bütün harekâtın sorumlusuydu. Bir seferin baştan sona yönetilmesi, sadaret makamına aday görülmenin başlıca ölçütlerinden biriydi ve kaynaklar vezîriâzamlığa yükselişini bu harekâtın hemen ardına yerleştirir.

Yavuz Sultan Selim'in saltanatında vezîriâzamlık makamı sık el değiştirdi. Sekiz yıllık saltanat içinde makamda birkaç isim bulundu ve bir bölümü görevi sırasında idam edildi. Makam, dönemin en riskli görevi sayılıyordu.

Hadım Sinan Paşa'nın sadareti konusunda kaynaklar ayrışır. Bir kısmı 1515 yılının haziran ile eylül ayları arasına düşen kısa bir ilk dönem kaydeder; bir kısmı yalnızca ikinci dönemi verir. İlk dönemin başlangıcı olarak 18 Haziran 1515 tarihi gösterilir, bitiş tarihi ise farklı verilir.

İkinci dönemi 26 Nisan 1516 tarihinde başladı. Selefi Hersekzade Ahmed Paşa'ydı; bu devlet adamı makama beş ayrı dönemde getirilmişti ve bu, onun son dönemiydi.

Tayin, Mısır seferinin hazırlık aşamasına denk geldi. Memlük Sultanlığı ile ilişkiler Dulkadiroğulları meselesinden sonra gerginleşmiş, iki devlet arasındaki sınır boyunda hareketlilik artmıştı.

Vezîriâzamlığın o dönemdeki işi büyük ölçüde askerîydi. Padişah bizzat sefere çıkıyordu; vezîriâzam ordunun sevk düzeninden, kanatların komutasından ve sefer boyunca alınan kararların yürütülmesinden sorumluydu.

Görev süresi dokuz ay sürdü ve tamamı sefer halinde geçti. Bu süre içinde ordu Anadolu'dan Suriye'ye, oradan Sina çölünü geçerek Mısır'a ulaştı.

Osmanlı Devleti ile Memlük Sultanlığı arasındaki gerginlik uzun süredir sürüyordu. Çekişmenin konusu Çukurova, Toros geçitleri ve Suriye'ydi; Dulkadiroğulları Beyliği'nin ortadan kalkması aradaki tamponu kaldırmıştı.

Ordu 1516 yılında güneye yöneldi. Sefer, başlangıçta doğuya yönelik bir harekât olarak hazırlanmıştı; Memlük ordusunun Halep yakınlarında toplanması üzerine hedef değişti.

Mercidabık Muharebesi 24 Ağustos 1516 tarihinde Halep yakınlarında yapıldı. Memlük ordusunun başında sultan Kansu Gavri bulunuyordu. Muharebe Osmanlı üstünlüğüyle sonuçlandı ve Memlük sultanı muharebe alanında öldü.

Muharebenin sonucunu belirleyen unsur, yine ateşli silahlardı. Memlük ordusu ağır süvariye dayanıyordu ve top ile tüfek kullanımında geride kalmıştı.

Muharebenin ardından Suriye'nin tamamı kısa sürede Osmanlı yönetimine geçti. Halep ve Şam gibi büyük şehirler teslim oldu; bölgedeki idarî düzen yeniden kuruldu.

Hadım Sinan Paşa bu muharebede vezîriâzam olarak görev aldı. Kaynaklar, ordunun sevk düzeninde ve muharebe düzeninin kurulmasında payının bulunduğunu kaydeder.

Suriye'nin alınmasından sonra sefer sona ermedi. Memlük Sultanlığı'nın merkezi Mısır'daydı ve yeni sultan Tomanbay Kahire'de tahta çıkmıştı. Harekâtın güneye devam etmesine karar verildi.

Mısır üzerine yürüyüş, seferin en zor aşamasıydı. Ordu ile hedef arasında Sina çölü vardı ve bu geçiş, su ile erzak ikmalinin baştan planlanmasını gerektiriyordu.

Güneye ilerleyiş sırasında Gazze yakınlarındaki Han Yunus'ta bir muharebe yapıldı ve Osmanlı üstünlüğüyle sonuçlandı. Muharebenin tarihi kaynaklarda farklı verilir; kayıtlar 1516 yılının son aylarını gösterir.

Çöl geçişi 1517 yılının ocak ayının ilk yarısında gerçekleşti. Ordu develerle taşınan su ile ilerledi; yürüyüş birkaç aşamada yapıldı ve konak yerleri önceden belirlendi.

Geçişin başarılması, dönemin lojistik imkânları açısından dikkat çekici bir sonuçtur. On binlerce kişilik bir ordunun, hayvanlarıyla ve ağır toplarıyla birlikte susuz bir bölgeyi geçmesi ayrıntılı bir hazırlık gerektiriyordu.

Kahire'ye yaklaşıldığında Memlük ordusunun savunma düzeni kurduğu görüldü. Yeni sultan Tomanbay, şehrin kuzeyindeki Ridaniye mevkiinde siperler kazdırmış ve topları buraya yerleştirmişti. Kaynaklar bu topların Venedik'ten sağlandığını kaydeder.

Savunma düzeni sabitti: toplar belirli bir yöne çevrilmişti ve düzenin arkasına geçilmesi halinde işlevini kaybedecekti. Osmanlı ordusunun yürüyüş güzergâhı bu duruma göre belirlendi.

Ordu, savunma hattının doğrudan karşısına yüklenmek yerine güneyden dolaşan bir yol izledi.

Bu karar, seferin en kritik askerî tercihiydi. Sabit mevzideki topların önünden geçmek ağır kayıp anlamına gelirdi; dolanma ise ordunun yan tarafını bir süre açıkta bırakıyordu. Tercih, arazinin ayrıntılı biçimde keşfedilmesine dayandı.

Muharebe 22 Ocak 1517 tarihinde Kahire yakınlarındaki Ridaniye mevkiinde yapıldı. Osmanlı ordusunun başında Yavuz Sultan Selim, Memlük ordusunun başında sultan Tomanbay bulunuyordu.

Osmanlı ordusu, Memlük savunma hattının önüne yüklenmek yerine Mukattam dağının güneyinden dolaştı. Bu manevra sonucunda sabit toplar işlevsiz kaldı ve Memlük düzeni yandan kuşatıldı.

Muharebe kısa sürede Osmanlı üstünlüğüne döndü. Bunun üzerine Memlük tarafı, doğrudan Osmanlı karargâhına yönelen bir baskın düzenledi. Baskının hedefi padişahın otağıydı.

Baskın, hedefini bulamadı ve vezîriâzamın otağına ulaştı. Hadım Sinan Paşa bu çarpışmada öldü. Kaynakların bir kısmı, saldıranların onu padişah sandığını kaydeder; bir kısmı yakın çarpışmada ağır yaralandığını ve otağında öldüğünü yazar.

Muharebe Osmanlı üstünlüğüyle sonuçlandı. Memlük kuvvetleri dağıldı ve Tomanbay çekildi.

Kahire'ye giriş birkaç gün sonra gerçekleşti; şehirde sokak çatışmaları yaşandı ve denetim 4 Şubat 1517 tarihinde sağlandı. Tomanbay bir süre daha direndi ve 13 Nisan 1517 tarihinde idam edildi.

Muharebeyle birlikte Memlük Sultanlığı sona erdi ve Mısır Osmanlı yönetimine geçti.

Muharebenin ölçeği, iki tarafta da yirmi bine yakın kuvvet ve benzer sayıda kayıp olarak kaydedilir; rakamlar kaynaklarda farklı verilir. Memlük tarafının top kullanmaya başlamış olması, Mercidabık'a göre bir değişikliktir; ancak toplar sabit mevzide bulunduğu için manevra karşısında işe yaramadı.

Hadım Sinan Paşa, 22 Ocak 1517 tarihinde Ridaniye'de öldü. Görevdeki bir vezîriâzamın muharebe alanında ölmesi, Osmanlı tarihinde sık rastlanan bir sonuç değildir; aynı durum altı yıl önce Hadım Ali Paşa'nın başına gelmişti.

Ölümünün ayrıntısı konusunda kaynaklar ayrışır. Bir kısmı, Memlük tarafının Osmanlı karargâhına düzenlediği baskında padişah sanılarak öldürüldüğünü kaydeder. Bir kısmı ise yakın çarpışmada ağır yaralandığını ve otağına götürüldükten sonra öldüğünü yazar.

Padişahın kaybı karşısındaki tutumu kaynaklarda ayrıca kaydedilir. Aktarılan ifadeye göre, Mısır'ın alınmasıyla vezîriâzamın kaybı aynı cümlede anılmış ve kayıp fethin karşılığı sayılmıştır.

Cenazesi Kahire yakınlarındaki Şeyh Demirtaş Zaviyesi'ne defnedildi. Padişahın emriyle mezarının üzerine bir türbe yaptırıldı. Bir vezîriâzam için sefer bölgesinde türbe yaptırılması, dönemin usulünde sık görülen bir uygulama değildir.

Ölümünün ardından vezîriâzamlık makamına Yunus Paşa getirildi. Bu tayin aynı gün gerçekleşti; ordu sefer halindeydi ve makamın boş kalması mümkün değildi.

Yunus Paşa'nın görev süresi kısa sürdü. Mısır'ın idarî düzeninin kurulmasından sonra, dönüş yolunda 13 Eylül 1517 tarihinde idam edildi. Makam bir süre boş kaldı ve 25 Ocak 1518 tarihinde Piri Mehmed Paşa'ya verildi.

Mısır'ın Osmanlı yönetimine geçmesi, devletin niteliğini değiştirdi. Sonuçlar askerî olmaktan çok siyasî ve iktisadîydi.

Mekke ve Medine'nin korunması sorumluluğu Osmanlı padişahına geçti. Bu iki şehir Memlük Sultanlığı'nın himayesindeydi; sultanlığın sona ermesiyle himaye el değiştirdi. Hac yolunun güvenliği ve kutsal şehirlerin ihtiyaçlarının karşılanması bundan sonra Osmanlı Devleti'nin işi oldu.

Devletin geliri önemli ölçüde arttı. Mısır, Nil'in sulama düzenine dayanan zengin bir tarım bölgesiydi. Buradan İstanbul'a gönderilen yıllık hazine, imparatorluk bütçesinin düzenli kalemlerinden biri haline geldi.

Kızıldeniz ve Hint ticaret yolları imparatorluğun ilgi alanına girdi. Portekiz gemilerinin Hint Okyanusu'ndaki varlığı bu yolları tehdit ediyordu; Süveyş'te tersane kurulması ve deniz gücünün güçlendirilmesi sonraki yılların gündemine girdi.

Suriye ve Mısır'ın idarî düzeni yeniden kuruldu. Düzenleme, hem gelirlerin İstanbul'a aktarılmasını hem de yerel yapının ayakta kalmasını gözetiyordu. Memlük döneminden kalan görevlilerin bir bölümü yerinde bırakıldı.

Bu düzenin kurulması yıllar aldı ve büyük ölçüde sonraki vezîriâzamların döneminde tamamlandı. 1520 yılındaki saltanat değişiminin ardından Suriye'de çıkan Canberdi Gazali ayaklanması, düzenin yerleşmesindeki güçlüğü gösterir.

Mısır'ın alınması, Osmanlı Devleti'nin coğrafî ağırlığını da değiştirdi. Sekiz yıl içinde devletin yüzölçümü iki katına yakın genişledi ve nüfusun büyük bölümü müslüman olan yeni bölgeler imparatorluğa katıldı. Bu değişim, sonraki yüzyılda merkezî yönetimin yapısını da etkiledi.

Hadım Sinan Paşa bu sonuçların ortaya çıktığı seferin son muharebesinde öldü ve düzenlemelerin hiçbirinde bulunamadı.

Vezîriâzamlığı dokuz ay sürdü ve tamamı sefer halinde geçti. Bu sebeple sadaretinin bilançosu, idarî düzenlemelerden çok askerî sonuçlardan oluşur.

Dokuz ay içinde ordu Anadolu'dan Suriye'ye, oradan Sina çölünü geçerek Mısır'a ulaştı. Bu güzergâh, Osmanlı ordusunun tek bir sefer içinde kat ettiği en uzun mesafelerden biridir.

Sefer boyunca üç büyük muharebe yapıldı: Mercidabık, Han Yunus ve Ridaniye. Üçü de Osmanlı üstünlüğüyle sonuçlandı ve üçüncüsünün ardından Memlük Sultanlığı sona erdi.

Seferin lojistik yükü ağırdı. Ordunun ikmali, su ve erzak taşınması, ağır topların çöl geçişinde sevki ve ödemelerin aksatılmaması sürekli işti. Vezîriâzam bu işlerin merkezindeydi.

Sadaretinin idarî tarafı sınırlı kaldı. Yeni fethedilen bölgelerin tahriri, gelir kayıtlarının tutulması ve eyalet düzeninin kurulması, ölümünden sonraki döneme kaldı.

Görevden ayrılış biçimi de dönemin ölçüsüne göre farklıdır. Yavuz Sultan Selim'in vezîriâzamlarından birkaçı görevi sırasında idam edildi; selefi Hersekzade Ahmed Paşa görevden alındı, halefi Yunus Paşa idam edildi. Hadım Sinan Paşa ise görevi başında öldü.

Sadaret makamının bir yıl içinde bu kadar hızlı el değiştirmesi, dönemin sefer temposunun ve merkezdeki dengenin göstergesidir.

Bilinen görevleri iki padişahın saltanatına yayılır: II. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim.

II. Bayezid döneminde taşra idaresinde bulundu. Rumeli'deki sancakbeyliği görevleri bu saltanata denk gelir. Dönem, Fatih Sultan Mehmed'in aralıksız fetih siyasetinin ardından gelen bir düzenleme dönemi olarak tarif edilir; devlet, batıda büyük sefer düzenlemek yerine sınırları tahkim etti.

Bu dönemde kariyeri sınır sancaklarında geçti. Bosna, Hersek ve Semendire, Osmanlı Devleti'nin Orta Avrupa yönündeki sınır bölgesindeydi ve buralarda görev yapmak sürekli askerî hazırlık gerektiriyordu.

Yavuz Sultan Selim 24 Nisan 1512 tarihinde tahta çıktı. Yeni saltanat, aralıksız seferlerle geçti ve devletin yüzölçümü sekiz yılda büyük ölçüde genişledi.

Hadım Sinan Paşa'nın yükselişi bu dönemde gerçekleşti. Anadolu beylerbeyiliği, Rumeli beylerbeyiliği ve vezîriâzamlık üç yıl içinde birbirini izledi. Bu hız, dönemin sefer temposuyla doğrudan ilgilidir: seferde gösterilen başarı doğrudan terfi getiriyordu.

Aynı hız, riski de büyüttü. Padişahın saltanatında vezîriâzamlık makamına gelen isimlerin önemli bölümü görevini idamla ya da ölümle bıraktı.

Padişahın vezîriâzamının ölümü karşısındaki tutumu kaynaklarda ayrıca kaydedilir ve mezarı üzerine türbe yaptırması bu tutumun somut karşılığıdır.

Kaynaklarda kendisine ait geniş bir yapı topluluğu kaydedilmez. Bunun başlıca sebebi, vezîriâzamlığının kısa sürmesi ve bu sürenin tamamının sefer halinde geçmesidir.

Dönemin devlet adamları için vakıf kurmak yerleşik bir uygulamaydı. Vakıf, hem hayır işi hem de mal varlığının korunması yöntemiydi: devlet görevlilerinin mülkü ölümlerinde müsadere edilebiliyordu, vakfa bağlanan mülk ise bu uygulamanın dışında kalıyordu.

Vakfiyeler, kurulan hizmetlerin nasıl yürütüleceğini ayrıntılı biçimde belirlerdi. İmarette günde kaç kişiye yemek verileceği, medresede kaç öğrenci okuyacağı, görevlilerin ücretleri ve bakım masrafları bu belgelerde yazılıydı.

Adını taşıyan yapı, Kahire yakınlarındaki türbedir. Şeyh Demirtaş Zaviyesi'ndeki mezarının üzerine padişahın emriyle yaptırılmıştır. Bu yapı, kendi kurduğu bir eser değil, ölümünden sonra adına yapılmış bir yapıdır.

Sefer bölgesinde bir vezîriâzam için türbe yaptırılması, dönemin usulünde sık görülen bir uygulama değildir. Devlet adamlarının çoğu memleketlerinde ya da görev yaptıkları şehirlerde kurdukları külliyelerin haziresine defnedilirdi.

Aynı sıfatla anılan devlet adamlarının eserleri kaynaklarda zaman zaman birbirine karıştırılır. İstanbul ve Anadolu'da Hadım Sinan Paşa adıyla anılan yapıların bir bölümü, aynı adı taşıyan sonraki görevlilere aittir.

Hadım Sinan Paşa'nın kariyeri, on beşinci yüzyıl sonu ve on altıncı yüzyıl başı Osmanlı kadro düzeninin bütün basamaklarını içerir: devşirme olarak alınma, saray hizmeti, sınır sancaklarında beylik, beylerbeylik ve vezîriâzamlık.

Kariyerinin ayırt edici yanı, tamamen askerî bir güzergâh olmasıdır. Kalem ya da maliye yolundan gelen çağdaşlarının aksine, yükselişinin her basamağı bir muharebeye bağlanır: Çaldıran, Turnadağ, Mercidabık ve Ridaniye.

Çaldıran'daki rolü, dönem kaynaklarında ayrıca kaydedilir. Sağ kanada yönelen hücumun durdurulması, muharebe düzeninin bozulmasını engelledi.

Turnadağ ise doğrudan yönettiği harekâttır. Dulkadiroğulları Beyliği'nin ortadan kalkması, Anadolu'nun güneyindeki son bağımsız beyliğin sona ermesi ve Memlük sınırıyla doğrudan temasa geçilmesi anlamına geldi.

Sadareti, Osmanlı tarihinin en büyük ölçekli seferlerinden birine denk geldi ve bu seferin son muharebesinde sona erdi. Mısır'ın alınmasıyla devletin niteliği değişti; buna karşılık bu değişimin idarî karşılığı olan düzenlemelerde bulunamadı.

Adı bugün büyük ölçüde Ridaniye Muharebesi ile birlikte anılır. Görevdeki bir vezîriâzamın muharebe alanında ölmesi, Osmanlı tarihinde az sayıda örneği bulunan bir sonuçtur ve bu sonuç, dönemin sefer temposunu gösteren örneklerden biri sayılır.

1511: Portekiz kuvvetleri Malakka'yı aldı ve Güneydoğu Asya ticaret yolunu denetime aldı.

1512: Roma'da Sistine Şapeli'nin tavan resimleri tamamlandı.

1513: Portekiz gemileri Çin kıyılarına ulaştı ve Uzak Doğu ile doğrudan deniz teması kuruldu.

1515: Marignano Muharebesi'nin ardından Fransa Milano Dükalığı'nı ele geçirdi.

1516: I. Karl İspanya tahtına geçti; sonraki yıllarda Avrupa'nın en geniş hanedan mirasını elinde topladı.

1516: Venedik'te ilk yahudi mahallesi kuruldu ve kentin nüfus düzeni değişti.

1517: Almanya'da Martin Luther'in doksan beş tezini yayımlamasıyla Reform hareketi başladı.

1517: Hindistan'da Delhi Sultanlığı'nda taht değişimi oldu ve bölgedeki güç dengesi sarsıldı.