Çandarlı Ali Paşa

Çandarlı Ali Paşa, Osmanlı Devleti'nin en üst idarî makamını yaklaşık yirmi yıl elinde tutan vezîriâzamdır. Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa'nın büyük oğludur. Doğum yeri ve yılı kaynaklarda kayıtlı değildir. Babasının 22 Ocak 1387 tarihindeki ölümü üzerine onun yerine getirildi ve 18 Aralık 1406 tarihinde ölümüne kadar bu görevde kaldı.

Devlet hizmetine babası gibi ilmiye yolundan girdi. Medrese eğitimi gördü, kadılık yaptı ve 1386 yılından önce kazaskerlik makamında bulundu. Vezirliğe, I. Murad'ın Karamanoğlu Alâeddin Bey üzerine sefer hazırlığı sırasında getirildi. Aynı seferin ardından beylerbeyi Kara Timurtaş Paşa'ya da vezirlik verilince Osmanlı Divanı'nda ilk kez iki vezir bulundu ve birinci vezir olarak Ali Paşa vezîriâzam unvanını aldı. Bu unvanı taşıyan ilk Osmanlı veziridir.

Görev süresi üç ayrı döneme yayılır. I. Murad'ın saltanatının son iki yılında Bulgaristan harekâtını yönetti ve I. Kosova Muharebesi'nde padişahın yanında bulundu. Yıldırım Bayezid'in bütün saltanatı boyunca vezîriâzam olarak kaldı; İstanbul kuşatmasında ve Niğbolu Muharebesi'nde görev aldı. 1402 yılındaki Ankara Savaşı'ndan sonra ise Fetret devrinde Emîr Süleyman Çelebi'nin yanında aynı makamı sürdürdü.

Fetret devrinde Rumeli'deki Osmanlı yönetiminin ayakta kalmasında belirleyici rol oynadı. Emîr Süleyman adına Bizans, Venedik, Ceneviz, Rodos şövalyeleri ve Sırp despotluğu ile yapılan barış antlaşmasının hazırlanması onun vezirliği dönemine rastlar. Ankara yakınlarında öldü ve cenazesi İznik'e getirilerek babasının türbesine defnedildi. Ölümü, Emîr Süleyman'ın taht mücadelesindeki üstün konumunun bozulmasıyla birlikte anılır.

Çandarlı Ali Paşa'nın doğum yeri ve doğum yılı kaynaklarda kayıtlı değildir. Babası, I. Murad'ın vezirliğini yaklaşık yirmi iki yıl yürüten Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa'dır. Kaynaklar onu babasının büyük oğlu olarak kaydeder.

İki kardeşi bilinir. İlyas Paşa beylerbeyilik rütbesine yükseldi ve Yıldırım Bayezid döneminde bu görevdeyken öldü. İbrahim Paşa ise ilmiye yolundan yetişti, Ali Paşa'nın vezirliği sırasında Bursa kadılığı yaptı ve sonraki yıllarda kazaskerliğe, ardından vezirliğe yükseldi. Aynı kardeş, 1421 ile 1429 yılları arasında II. Murad'ın vezîriâzamı oldu.

Aile, sonraki kuşaklarda Çandarlı adıyla anıldı. Kara Halil Hayreddin Paşa ile başlayan çizgi, Ali Paşa ve İbrahim Paşa ile sürdü; İbrahim Paşa'nın oğlu Çandarlı Halil Paşa 1439 yılında, onun oğlu Çandarlı İbrahim Paşa ise 1498 yılında aynı makama geldi. Böylece aile yaklaşık bir buçuk yüzyıl boyunca Osmanlı Devleti'nin en üst idarî görevinde temsil edildi.

Annesi hakkında kaynaklarda bilgi yoktur. Babasının eşi, İznik medresesi müderrisi Tâceddin Kürdî'nin kızı olarak kaydedilir; adı geçmez.

Ali Paşa'nın kendi çocuğu bulunmadığı kaydedilir. Bursa'da yaptırdığı cami ile zaviyenin mütevelliliğini ve nazırlığını Bursa kadılarına bırakması, kaynaklarda bu duruma bağlanır. Ailenin devamı kardeşleri üzerinden yürüdü.

Medrese eğitimi gördü ve ilmiye sınıfına girdi. Hangi medresede okuduğu, kimlerden ders aldığı ve ilk kadılık görevlerini nerede yaptığı kaynaklarda yazılı değildir. Erken Osmanlı döneminde ilmiye mensuplarının öğrenim kayıtları, sonraki yüzyıllarda tutulan kadar ayrıntılı değildir.

Bilinen ilk makamı kazaskerliktir. Kaynaklar, 1386 yılından önce bu görevde bulunduğunu kaydeder. Kazaskerlik, babasının 1362 yılında ilk kez üstlendiği makamdı ve bütün kadıların ve müderrislerin tayin, terfi ve denetimini tek merkeze bağlıyordu.

Bu yol, dönemin yükselme düzeninin tipik örneğidir. Medresede yetişen kişi önce kadı olarak görevlendirilir, gösterdiği yetkinliğe göre daha büyük merkezlere geçer, oradan kazaskerliğe ve gerekirse vezirliğe yükselirdi. Kadı yalnızca yargı görevlisi değildi: bulunduğu şehrin mali kayıtlarını tutar, vakıfları denetler, ordunun geçtiği yerlerde iaşe düzenini kurardı.

İlmiye kökeni, sonraki görevlerinin niteliğini de belirledi. Vezirliği boyunca yaptığı düzenlemelerin bir bölümü doğrudan hukuk ve kadılık teşkilatıyla ilgilidir. Kadıların gördükleri davalardan alacakları ücretin kurala bağlanması bunların başında gelir.

Babasının yolunu izlemesi, ailenin ilmiye çevresindeki bağlarıyla da ilişkilidir. Çandarlılar, İznik ve Bursa medreselerine dayanan bir çevrenin içinde yer alıyordu ve bu çevre, devlet kadrolarına eleman yetiştiren asıl kaynaktı.

I. Murad, Karamanoğlu Alâeddin Bey üzerine sefer hazırlığı içindeyken Ali Paşa vezirliğe getirildi. Padişahla birlikte Rumeli'den hareket edip Bursa'ya gitti.

Bu sırada babası Rumeli'de sefer halindeydi. Kara Halil Hayreddin Paşa, Yenice-i Vardar'da hastalandı, Serez'e götürüldü ve 22 Ocak 1387 tarihinde burada öldü. Ali Paşa Serez'e dönerek babasının cenazesini İznik'e nakletti ve defin işlerini tamamladı. Ardından Afyonkarahisar'da ordunun başında bulunan I. Murad'a katıldı.

Babasının ölümüyle boşalan makam ona verildi. Kaynaklar bu geçişi, Osmanlı yönetiminde bir makamın baba oğul arasında el değiştirmesinin ilk örneği olarak kaydeder. Aynı ailenin sonraki kuşaklarında da benzer devirler görüldü.

Karaman seferi sürerken Karamanoğulları'ndan barış için elçiler geldi. Kaynaklar, elçilerin Ali Paşa'nın görüşü doğrultusunda geri çevrildiğini yazar. Bunun ardından Osmanlı ordusu Karaman kuvvetlerini yenilgiye uğrattı ve Konya'yı kuşatma altına aldı.

Kuşatma sonuca ulaşmadan kaldırıldı. Sebep, Balkanlar'daki gelişmelerdi: Osmanlı kuvvetleri 1387 yılında Ploşnik'te yenilgiye uğramış ve bu yenilgi Balkan prenslikleri arasında Osmanlı aleyhine geniş bir ittifakın kurulmasına yol açmıştı. Ordu Beyşehir üzerinden Bursa'ya döndü, Ali Paşa da vakit kaybetmeden Rumeli'ye geçti.

Konya kuşatmasına katılan Rumeli beylerbeyi Kara Timurtaş Paşa, seferdeki hizmeti sebebiyle vezir yapıldı. Böylece Osmanlı Divanı'nda ilk kez aynı anda iki vezir bulundu.

O güne kadar Osmanlı Devleti'nde tek vezir vardı ve bu vezir ilmiye kökenli oluyordu. Vezir sayısının ikiye çıkmasıyla aralarında bir sıra belirlemek gerekti. Birinci vezir sıfatını taşıyan Ali Paşa için vezîriâzam unvanı kullanıldı. Kaynaklar, bu unvanın Osmanlı tarihinde ilk kez onun için kullanıldığını kaydeder.

Unvanın ortaya çıkışı, makamın içeriğindeki değişimin de göstergesidir. Babası vezirlikle ordu kumandasını aynı kişide birleştirmişti; Ali Paşa ile birlikte bu makam, altında başka vezirlerin bulunduğu bir başkanlık haline geldi. Vezîriâzam, Divan'ın başkanı ve padişahın mutlak vekili sayıldı.

Sonraki yüzyıllarda vezir sayısı arttı ve kubbealtı vezirleri adıyla anılan bir kurul oluştu. Vezîriâzam bu kurulun başında yer aldı, padişahın sefere çıkmadığı durumlarda ordunun serdarı oldu ve devlet mührünü taşıdı. Bütün bu yapının başlangıcı, 1387 yılındaki bu düzenlemedir.

Unvan, Osmanlı Devleti'nin sonuna kadar kullanıldı. Sadrazam kelimesi daha geç dönemde yaygınlaştı; iki kelime aynı makamı anlatır.

Ploşnik yenilgisinin ardından Balkanlar'da Osmanlı aleyhine kurulan ittifaka Bulgar Kralı Şişman'ın da katılması ihtimali vardı. I. Murad, bu ihtimali ortadan kaldırmak için vezîriâzamını görevlendirdi.

Ali Paşa, kaynaklarda 30 bin kişi olarak verilen bir kuvvetle harekete geçti. Aydos'un kuzeyindeki Nâdir Geçidi'nden Balkan dağlarını aştı ve 1388 yılında Doğu Bulgaristan'a girdi. Batıya doğru ilerleyerek Pravadi ve Şumnu'yu aldı; kaynaklar bu seferde alınan yerler arasında Tırnova'yı da sayar. Ardından Tuna boyundaki Silistre ve Rusçuk yönünde ilerleme sağlandı.

Harekâtın hedefi toprak kazanmaktan çok siyasî sonuçtu. Kaleleri birbiri ardına kaybeden Bulgar kralı barış istemek zorunda kaldı. Yapılan antlaşma ile Bulgaristan, Osmanlı aleyhindeki ittifakın dışında kaldı.

Sonuç, bir yıl sonra Kosova'da kurulacak müttefik cephenin gücünü doğrudan etkiledi. Balkan prensliklerinin ortak ordusu, Bulgar kuvvetlerinden yoksun olarak toplandı. Kaynaklar bu durumu, seferin asıl kazancı olarak değerlendirir.

Harekât aynı zamanda Ali Paşa'nın kumandanlık yönünü ortaya koydu. İlmiye kökenli bir vezirin ordunun başında müstakil bir sefer yürütmesi, babasının kurduğu düzenin sürdüğünü gösterir. Vezirlik ile ordu kumandasının aynı kişide toplanması, bu seferle birlikte kalıcı bir uygulama haline geldi.

Balkan prenslikleri, Ploşnik'ten aldıkları cesaretle geniş bir ittifak kurdu. Sırp, Bosna, Eflak, Macar, Hırvat ve Arnavut kuvvetlerinden oluşan müttefik ordu, 1389 yılında Kosova Ovası'nda toplandı.

Osmanlı ordusu Kratova'da toplandıktan sonra harekete geçti. Muharebe planı, I. Murad'ın başkanlığında yapılan harp meclisinde belirlendi; şehzade Bayezid ve şehzade Yakub kanatlara verildi. Ali Paşa, ordunun merkezinde padişahın yanında yer aldı.

Kaynaklar, muharebe öncesinde Ali Paşa'nın sayıca az olanın çok olana üstün gelmesine dair bir âyeti okuyarak padişahın maneviyatını güçlendirdiğini kaydeder. Muharebe sırasında Osmanlı ordusunun sol kolunda bozulma belirtileri görülünce şehzade Bayezid ile birlikte bu yöne yardıma gitti ve bizzat çarpıştı.

Muharebe Osmanlı üstünlüğüyle sonuçlandı. Ancak I. Murad muharebe sırasında ya da hemen sonrasında öldürüldü. Osmanlı kaynakları, sultana yaklaşan Sırp asilzadesi Miloš Obilić'in adını verir; batı kaynakları öldüren kişinin adını zikretmez ve olayı Osmanlı hatlarını aşan şövalyelerden birine bağlar.

Muharebenin günü konusunda kaynaklar ayrışır: bir kısmı haziran, bir kısmı ağustos ayına ait bir gün verir. Yıl konusunda ayrılık yoktur.

Sonuç, Balkanlar'da Osmanlı hâkimiyetinin kesinleşmesi oldu. Sırp beyleri Osmanlı tâbiiyetini kabul etti ve sonraki seferlere kuvvet göndermeye başladı.

I. Murad'ın muharebe alanında öldürülmesi, orduyu kumandansız bırakma tehlikesi taşıyordu. Karar, saatler içinde alınmak zorundaydı.

Kaynaklar, büyük şehzade Bayezid'in tahta çıkarılmasında vezîriâzam Ali Paşa'nın belirleyici olduğunu kaydeder. Yeni padişah, muharebe alanında biat aldı ve Yıldırım lakabıyla anılan saltanatı böylece başladı.

Bu tayin, vezîriâzamlık makamının siyasî ağırlığını gösteren ilk örneklerdendir. Osmanlı Devleti'nde veraset kuralları henüz yazılı değildi ve tahtın kime geçeceği çoğu zaman devlet erkânının tutumuyla belirleniyordu. Ali Paşa'nın bu dönemdeki konumu, aynı rolü Fetret devrinde de üstlenmesinin habercisidir.

Bayezid'in bütün saltanatı boyunca vezîriâzam olarak görevde kaldı. Aralarında azil, sürgün ya da güven kaybına dair bir kayıt yoktur. On üç yıla yakın süren bu ortaklık, Osmanlı yönetiminin merkezîleşmesini sürdürdüğü yıllara denk gelir.

Bayezid'in saltanatı hızlı bir genişleme dönemidir. Anadolu'da beylikler Osmanlı topraklarına katıldı, Rumeli'de ilerleme sürdü, Bizans başkenti kuşatıldı. Bu genişlemenin idarî yükü doğrudan vezîriâzamın üzerindeydi: yeni alınan yerlerde tımar dağıtımı, kadı tayini ve vergi düzeninin kurulması onun sorumluluğundaydı.

Muharebe alanında yapılan bu tayin, sonraki cülûs usullerinin de habercisidir. Padişah değişikliğinin ordunun dağılmasına yol açmadan tamamlanması, merkezî yapının o tarihte ulaştığı olgunluğu gösterir.

Yıldırım Bayezid, tahta çıkışının hemen ardından Anadolu'ya yöneldi. Kosova'nın ardından ortaya çıkan siyasî ortam, batı Anadolu beyliklerinin Osmanlı hâkimiyeti altına alınmasını hızlandırdı.

1390 ve 1391 yıllarında Aydın, Saruhan, Menteşe, Germiyan ve Hamid toprakları Osmanlı idaresine bağlandı. Karamanoğulları üzerine yürünerek Konya bölgesinde hâkimiyet kuruldu. Bu ilhaklar, Anadolu'da Osmanlı sınırlarını Selçuklu mirasının büyük bölümünü kapsayacak biçimde genişletti.

Genişleme, idarî bir yük getirdi. Yeni katılan beyliklerin toprak kayıtlarının çıkarılması, tımar düzenine bağlanması ve kadılıkların kurulması gerekiyordu. Vezîriâzamın işi, seferden çok bu düzenin kurulmasıydı.

İlhaklar aynı zamanda kalıcı bir gerginlik kaynağı oldu. Toprakları alınan beyler Osmanlı sınırının dışına çekildi ve sonraki yıllarda Timur'a sığındı. Ankara Savaşı'nın siyasî zemini bu şikâyetlerle hazırlandı.

1397 yılının sonbaharında Karamanoğulları üzerine yeniden yürünerek Akçay Muharebesi kazanıldı. 1399 yılında Malatya Memlûklerden alındı. Doğuya doğru bu ilerleme, Osmanlı Devleti'ni Timur'un nüfuz alanıyla doğrudan komşu hale getirdi.

Ali Paşa'nın bu yıllardaki konumu, hem Divan'ın başkanı hem de padişahın seferlerinde yanında bulunan vezir olmaktı. Kaynaklar onu bu dönemde teşkilatçı ve idareci yönüyle anar.

Yıldırım Bayezid, Anadolu'daki ilhakların ardından Bizans başkentine yöneldi. Kuşatma 1391 yılında başladı ve aralıklarla yıllarca sürdü. Ali Paşa bu kuşatmada bulundu.

Şehir doğrudan hücumla alınmadı. Osmanlı kuvvetleri kara bağlantılarını kesti, Anadolu yakasında hisar yaptırdı ve şehri iaşe bakımından sıkıştırdı. Kuşatma boyunca Bizans yönetimiyle görüşmeler sürdürüldü.

Kaynaklar, kuşatmanın bir aşamasında varılan anlaşmayı Ali Paşa'ya bağlar. Anlaşma, şehirde bir mescid açılması ve Türk mahallesi kurulması karşılığında kuşatmanın gevşetilmesini öngörüyordu. Bu düzenleme, Bizans başkentinde Osmanlı varlığının ilk kalıcı biçimidir.

Timur tehlikesi belirginleştiğinde Bizans ile ilişkiler yeniden düzenlendi. Kaynaklar, iki devlet arasındaki anlaşmanın sağlanmasında Ali Paşa'nın rol aldığını kaydeder. Osmanlı Devleti'nin doğuda büyük bir tehditle karşılaşması, batıdaki cephenin sakinleştirilmesini gerekli kılıyordu.

Bizans ile kurulan bu ilişki biçimi, Fetret devrinde de sürdü. Ankara Savaşı'ndan sonra Emîr Süleyman'ın Rumeli'de tutunabilmesi, büyük ölçüde Bizans ve İtalyan deniz güçleriyle varılan uzlaşmaya dayandı.

Kuşatma, Ankara Savaşı'nın ardından kaldırıldı ve Bizans başkenti yarım yüzyıl daha ayakta kaldı.

Kuşatmanın uzun sürmesi, Osmanlı Devleti'nin o tarihte sur aşacak bir kuşatma gücüne sahip olmadığını da gösterir. Şehir, ancak yarım yüzyıl sonra topçu desteğiyle yürütülen bir kuşatmayla alınabildi.

Osmanlı ilerlemesi, Macaristan Kralı Sigismund'un çağrısıyla Avrupa'da yeni bir haçlı seferinin düzenlenmesine yol açtı. Fransız, Burgonya, Alman ve Macar kuvvetlerinden oluşan ordu Tuna boyunca ilerleyerek Niğbolu Kalesi'ni kuşattı.

Osmanlı ordusu kuşatmayı kaldırmak üzere hızla bölgeye ulaştı. Muharebe 25 Eylül 1396 tarihinde yapıldı. Ali Paşa, şehzade Emîr Süleyman ile birlikte Osmanlı kuvvetlerinin sağ kanadında yer aldı.

Muharebe kesin Osmanlı üstünlüğüyle sonuçlandı. Haçlı ordusunun ağır zırhlı süvarileri ilk hatları yardı, ancak arkadaki kuvvetler karşısında dağıldı. Sigismund savaş alanından ayrılabildi; çok sayıda şövalye esir düştü.

Sonuç, Balkanlar'daki Osmanlı hâkimiyetini pekiştirdi. Bulgaristan'ın kalan bölümü doğrudan Osmanlı idaresine bağlandı ve Avrupa'dan gelecek büyük ölçekli bir müdahale ihtimali uzun süre ortadan kalktı.

Muharebenin tarihi bazı kaynaklarda 1393 olarak geçer; bu tarih, aynı yıllarda Tırnova'nın alınmasıyla karışmasından ileri gelir. Muharebenin yılı üzerinde kaynakların büyük bölümü birleşir.

Niğbolu'nun ardından Yıldırım Bayezid'in itibarı doruğa çıktı. Bu itibar, altı yıl sonra Ankara'da yaşanacak yenilginin etkisini de ağırlaştıracaktı.

Esir düşen şövalyeler için ödenen fidyeler, dönemin kaynaklarında ayrıntılı biçimde anlatılır. Muharebe, batı Avrupa'da uzun süre konuşuldu ve Osmanlı Devleti'nin Balkanlar'daki kalıcılığı ilk kez bu ölçüde kabul edildi.

Osmanlı Devleti'nin doğuda ilerlemesi, Timur ile doğrudan temas doğurdu. Toprakları alınan Anadolu beyleri Timur'a sığındı; Timur'un düşmanı olan Karakoyunlu ve Celâyir hükümdarları ise Yıldırım Bayezid'e sığındı. İki taraf arasında mektuplar gidip geldi ve gerginlik savaşa dönüştü.

Kaynaklar, savaş öncesinde toplanan mecliste Ali Paşa'nın açık bir görüş bildirdiğini kaydeder. Teklifi, doğrudan meydan muharebesine girmemek, hareket üssünden çok uzakta bulunan Timur kuvvetini yıpratma harbiyle zayıflatmaktı. Bu görüş kabul edilmedi.

Muharebe 1402 yılının temmuz ayında Ankara yakınlarındaki Çubuk Ovası'nda yapıldı. Kaynakların bir kısmı ayın 20'sini, bir kısmı 28'ini gün olarak verir. Ali Paşa, şehzade Emîr Süleyman ile birlikte sol kanatta bulundu.

Muharebe Osmanlı ordusunun dağılmasıyla sonuçlandı. Sol kanattaki Kara Tatarlar saf değiştirdi, ardından Anadolu beylerine bağlı eyalet askerleri de karşı tarafa geçti. İki kanadını kaybeden ordu merkezde toplandı.

Ali Paşa, yeniçeri ağası Hasan Ağa ve vezir Murad Paşa ile birlikte, yanında Emîr Süleyman olduğu halde muharebe alanından çekildi. Yıldırım Bayezid kalan kuvvetleriyle çemberi yarmayı denedi, yakalanarak esir düştü ve 8 Mart 1403 tarihinde Akşehir'de öldü.

Yenilgi, Osmanlı Devleti'ni on bir yıl sürecek Fetret devrine soktu.

Muharebe alanından çekilen kafile önce Bursa'ya ulaştı. Şehirde tutunmak mümkün olmayınca Gemlik ve Marmara yoluyla Anadoluhisarı üzerinden Trakya'ya geçildi. Emîr Süleyman 1402 yılının ağustos ayında Gelibolu'ya, ardından Edirne'ye vardı.

Emîr Süleyman Edirne'de hükümdarlığını ilan etti ve Rumeli'de adına hutbe okuttu. Ali Paşa aynı makamda kaldı ve yeni yönetimin idarî yapısını kurdu. Kaynaklar, şehzadenin devlet işlerini bütünüyle vezîriâzamına bıraktığını ve Ali Paşa'nın bu dönemde hükümdar gibi hareket ettiğini kaydeder.

Durum olağanüstüydü. Anadolu'da Timur, alınmış beylik topraklarını eski sahiplerine iade etmişti; Osmanlı hanedanının kalan şehzadeleri Bursa, Amasya ve Balıkesir çevresinde ayrı ayrı hüküm sürüyordu. Rumeli ise Timur'un müdahalesi dışında kalmıştı.

Ali Paşa'nın önceliği, Rumeli'deki askerî ve sivil kadroların desteğini Emîr Süleyman'da toplamak oldu. Uç beyleri, tımarlı sipahiler ve şehir kadıları bu düzenin içinde tutuldu. Rumeli'nin bir bütün olarak elde kalması, sonraki yıllarda Osmanlı Devleti'nin yeniden birleşmesinin dayanağı oldu.

İkinci öncelik, batıdaki hristiyan güçlerle bir uzlaşma sağlamaktı. Bizans, Venedik ve Ceneviz, Osmanlı gücünün çökmesinden yararlanmak istiyordu. Bu tehdidi ortadan kaldıran antlaşma, 1403 yılının başında imzalandı.

Ankara Savaşı'ndan sonra Rumeli'de ortaya çıkan boşluk, bölgedeki hristiyan güçleri harekete geçirdi. Venedik Senatosu Gelibolu'nun denetimini ele geçirmeyi tartıştı, Bizans yönetimi kaybettiği toprakları geri istedi.

Görüşmeler 1402 yılının sonbaharında başladı. Emîr Süleyman, Venedik'e ve batıdaki yolculuğundan dönmemiş olan Bizans imparatoru II. Manuel'e elçiler gönderdi. Müzakereler üç buçuk ay sürdü.

Antlaşma 1403 yılının ocak ayında ya da şubat ayının başında imzalandı. Taraflar Emîr Süleyman ile Bizans İmparatorluğu, Venedik Cumhuriyeti, Ceneviz Cumhuriyeti, Rodos'taki Hospitalier şövalyeleri, Sakız ve Naksos dükalığıdır. Metnin Türkçe aslı kaybolmuş, Venedikçe bir tercümesi günümüze ulaşmıştır.

Hükümler ağırdı. Selanik ve Kalamarya bütün toprakları ile Bizans'a bırakıldı; Marmara ve Karadeniz kıyısında bazı kaleler geri verildi. Bizans'ın haraç ödeme yükümlülüğü kaldırıldı ve kale inşa etme serbestliği tanındı. Karşılığında Emîr Süleyman meşru Osmanlı hükümdarı olarak tanındı ve Rumeli'deki konumu güvence altına alındı.

Antlaşma Emîr Süleyman'dan sonra Çelebi Mehmed tarafından da tanındı ve 1421 yılına kadar yürürlükte kaldı.

Kaynaklar, antlaşmanın hazırlanmasında Ali Paşa'nın rolüne işaret eder. Verilen tavizlerin büyüklüğüne karşılık, Osmanlı Devleti'nin Balkanlar'daki toprak bütünlüğü korunmuş oldu.

Emîr Süleyman, Rumeli'deki durumunu güvence altına aldıktan sonra Anadolu'ya yöneldi. Amaç, kardeşleriyle sürdürdüğü mücadelede üstünlük sağlamak ve devleti tek elde toplamaktı.

İsa Çelebi'nin 1406 yılında Çelebi Mehmed tarafından ortadan kaldırılması, dengeyi değiştirdi. Emîr Süleyman Rumeli'deki kuvvetleri toplayıp Anadolu yakasına geçti. Çelebi Mehmed'in Bursa'da bulunmadığı bir sırada şehir ele geçirildi; Çelebi Mehmed Amasya'ya çekildi.

Harekât Ankara yönünde sürdürüldü. Kaynaklar, Ankara Kalesi'nin savaşla değil, Ali Paşa'nın düzenlediği bir yöntemle alındığını kaydeder: kale muhafızlarına Çelebi Mehmed'in ağzından yazılmış mektuplar ulaştırıldı ve kale teslim edildi.

İki ordu daha sonra Yenişehir ovasında karşı karşıya geldi. Kaynaklar, Ali Paşa'nın karşı taraftaki kumandanlarla önceden temas kurduğunu ve onları saf değiştirmeye ikna ettiğini yazar. Muharebeye girilmeden Çelebi Mehmed'in ordusu dağıldı ve kendisi Amasya'ya çekilmek zorunda kaldı.

Bu gelişmelerle Emîr Süleyman, Sivas, Amasya ve Tokat çevresi dışında Anadolu ve Rumeli'de hâkimiyet kurdu. Fetret devri boyunca hiçbir şehzade bu genişlikte bir alanı bir arada tutamadı.

Harekâtın sürdüğü sırada Ali Paşa hastalandı ve Ankara Kalesi önünde savaş hazırlıkları yapılırken öldü.

Çandarlı Ali Paşa 18 Aralık 1406 tarihinde, Ankara yakınlarında öldü. Hicrî takvime göre tarih 7 Receb 809 olarak kaydedilir ve iki tarih birbiriyle uyumludur.

Ölüm sebebi kaynaklarda ayrıntılı olarak yazılmaz. Öldüğü sırada Emîr Süleyman'ın ordusu Ankara Kalesi önünde bulunuyor ve Çelebi Mehmed üzerine yürüme hazırlığı yapılıyordu.

Cenazesi İznik'e getirildi. Şehrin doğu tarafında, Lefke Kapısı dışındaki alanda bulunan ve babası Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa için yapılmış türbeye defnedildi. Türbe, aile adıyla anılır ve içinde her iki vezirin sandukası bulunur.

İznik'in seçilmesi ailenin bu şehirle kurduğu bağın sonucudur. Kara Halil Hayreddin Paşa burada kadılık yapmış, evlenmiş ve en büyük eserini yaptırmıştı. Aile, on beşinci yüzyılın ikinci yarısından itibaren tamamen İznik'e yerleşti.

Ölümünün siyasî sonucu doğrudan oldu. Kaynaklar, Ali Paşa'nın ölümüyle Emîr Süleyman'ın taht adayı kardeşler arasındaki üstün konumunun bozulduğunu kaydeder. Emîr Süleyman 1411 yılında öldürüldü; Fetret devri 1413 yılında Çelebi Mehmed'in bütün ülkeye hâkim olmasıyla sona erdi.

Makam, ölümünün ardından Osmancıklı İmamzade Halil Paşa'ya verildi.

Vezirliği döneminde yapılan düzenlemelerin bir bölümü doğrudan ilmiye teşkilatıyla ilgilidir. Bunların başında kadıların gelir düzeninin değiştirilmesi gelir.

O güne kadar kadılar sabit bir maaş alıyordu. Ali Paşa'nın teklifiyle, gördükleri dava ve düzenledikleri belge başına belirli bir ücret almaları kural haline getirildi. Sicil kaydı, hüccet, nikâh ve miras taksimi için ayrı ayrı ücretler belirlendi. Kaynaklar bu düzenlemenin amacını, kadıların taraflardan usulsüz gelir sağlamasının önüne geçmek olarak kaydeder.

Düzenleme, kadılığı devlet hazinesinden bağımsız bir gelir kaynağına bağladı ve Osmanlı yargı teşkilatının mali temelini kurdu. Uygulama sonraki yüzyıllar boyunca sürdü ve kadı sicillerinin düzenli tutulmasını da beraberinde getirdi.

İkinci düzenleme saray teşkilatıyla ilgilidir. Osmanlı saraylarında ve vezir dairelerinde iç oğlanı adıyla anılan hizmet kadrosunun ilk kez onun zamanında kurulduğu kaydedilir. İç oğlanları, saraya alınıp eğitilen ve çeşitli devlet hizmetleri için yetiştirilen gençlerdi.

Bu kadro, babasının kurduğu düzenin devamıdır. Kara Halil Hayreddin Paşa savaş esirlerinin bir bölümünü askerî hizmete ayırmıştı; Ali Paşa döneminde aynı kaynaktan saray ve idare kadroları için de yetiştirme yapılmaya başlandı. Enderun teşkilatının kökeni bu uygulamaya bağlanır.

Her iki düzenleme de kişiye bağlı uygulamaların yerine kurala bağlı yapılar konması yönündedir.

En bilinen işi, babasının yarım bıraktığı İznik'teki külliyeyi tamamlatmasıdır. Cami, medrese ve imaretten oluşan yapı topluluğunun inşaatına 1378 yılında başlanmış, banisinin 1387 yılındaki ölümüyle yarım kalmıştı. Cami onun tarafından tamamlandı; kitabede yer alan tamamlanma tarihi 1391 ile 1392 arasına düşer ve mimarın adı Musa oğlu Hacı olarak kayıtlıdır.

Bursa'da bir mescid ve bir zaviye yaptırdı. Bu yapılara ait iki vakfiye günümüze ulaşmıştır; biri 1394 yılının ekim ayına, diğeri 1406 yılının ocak ayına tarihlenir. İkinci vakfiye, kardeşi İbrahim Paşa tarafından Bursa kadısı sıfatıyla düzenlenmiştir ve İbrahim Paşa'nın o tarihteki görevini belgeleyen kayıttır.

Çocuğu bulunmadığı için Bursa'daki cami ve zaviyenin mütevelliliğini ve nazırlığını Bursa kadılarına bıraktı. Vakıf yönetimini aile dışına bırakan bu düzenleme, dönemin uygulamaları arasında dikkat çeker.

Gelibolu ve Serez'deki camiler bazı kaynaklarda ona mal edilir. Aynı yapılar, başka kaynaklarda babası Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa'nın eseri olarak kaydedilir.

Ailenin vakıf düzeni, kuşaklar boyunca korunan bir mali temel oluşturdu. Vakfa bağlanan mülkün müsadere edilememesi, Çandarlı ailesinin uzun süreli gücünü açıklayan sebeplerden biridir.

Osmanlı vakayinameleri ve sonraki tarih yazımı, Ali Paşa hakkında birbirine yakın değerlendirmeler yapar. Ortak vurgu, ilim sahibi olması, teşkilatçılığı, kumanda yeteneği ve diplomasideki başarısıdır. Cömertliği de kaynakların birleştiği noktalardandır.

Aynı kaynaklar eleştirilerini de kaydeder. Dünya zevklerine düşkün olduğu ve Yıldırım Bayezid'in içki alışkanlığında payı bulunduğu yolundaki değerlendirme, Osmanlı vakayinamelerinde yer alır. Batılı araştırmalar bu tür suçlamaların rakip çevrelerce yayılmış olabileceğine dikkat çeker ve temkinli değerlendirilmesini önerir.

Değerlendirmelerdeki ayrışma, dönemin siyasî bölünmesiyle ilişkilidir. Osmanlı Devleti'nin aşiret düzenini sürdürmesini savunan çevreler ile merkezî hazine ve daimî ordu kurulmasını savunan çevreler arasında bir gerilim vardı. Çandarlılar ikinci çizginin temsilcisiydi ve eleştirilerin bir bölümü bu gerilimden kaynaklanır.

Ailenin bu dönemde ulaştığı servetin büyüklüğü de kaynaklarda ayrıca belirtilir. Vakıflar, mülkler ve makam gelirleri, Çandarlı ailesini hanedanın ardından gelen en varlıklı aile haline getirmişti.

Görev süresinin uzunluğu, değerlendirmelerin ortak zeminidir. Yaklaşık on dokuz yıl on bir ay boyunca üç ayrı hükümdarın yanında aynı makamda kalması, Osmanlı tarihinde ender görülen bir istikrar örneğidir.

Çandarlı ailesi Osmanlı tarihinde dört vezîriâzam çıkardı: Kara Halil Hayreddin Paşa, oğulları Ali Paşa ve İbrahim Paşa, İbrahim Paşa'nın oğlu Halil Paşa. Ailenin son ferdi olan ikinci Çandarlı İbrahim Paşa da on beşinci yüzyılın sonunda kısa süre aynı makamda bulundu.

Ali Paşa bu silsilenin ikinci halkasıdır ve makamı babasından devralan ilk kişidir. Osmanlı yönetiminde bir görevin baba oğul arasında geçmesi ilk kez onunla görüldü ve sonraki kuşaklarda tekrarlandı.

Dönemi, Osmanlı Devleti'nin en hızlı genişlediği ve ardından en ağır yenilgisini aldığı yılları kapsar. Vezîriâzamlığı sırasında Balkanlar'da Bulgaristan alındı, Kosova'da Balkan ittifakı dağıtıldı, Niğbolu'da haçlı ordusu yenilgiye uğratıldı; aynı görev süresi içinde Ankara'da devlet dağıldı ve Fetret devri başladı.

Asıl belirleyici katkısı, bu dağılmanın ardından Rumeli'nin bir bütün olarak elde kalmasıdır. Kaynaklar, Emîr Süleyman'ın Rumeli'deki hâkimiyetini kurmasında ve batıdaki devletlerle uzlaşma sağlanmasında onun rolüne işaret eder. Osmanlı Devleti'nin 1413 yılında yeniden birleşebilmesi, Rumeli'nin bu yıllarda korunmuş olmasına dayanır.

Adı bugün İznik'teki Çandarlı Türbesi ile, Osmanlı yönetim tarihinde ise vezîriâzam unvanının doğuşuyla birlikte anılır.

1388: İngiltere'de Merhametsiz Parlamento toplandı ve kralın yakın çevresi yargılandı.

1392: Fransa Kralı VI. Charles'ın hastalığı başladı; ülke uzun bir iç çekişme dönemine girdi.

1394: Batı Kilise Bölünmesi sürerken Avignon'da yeni bir papa seçildi.

1397: Kalmar Birliği kuruldu; Danimarka, Norveç ve İsveç tek hükümdar altında birleşti.

1398: Timur Hindistan seferine çıktı ve Delhi'yi ele geçirdi.

1399: İngiltere'de II. Richard tahttan indirildi, yerine IV. Henry geçti.

1403: Çin'de Yongle imparator oldu; başkentin Pekin'e taşınması süreci başladı.

1405: Timur, Çin seferine çıkarken Otrar'da öldü.

1406: Floransa Cumhuriyeti Pisa'yı ele geçirerek denize açıldı.