Zağanos Paşa

Zağanos Paşa, on beşinci yüzyıl ortasının en çok anılan Osmanlı devlet adamlarındandır. Doğum yılı bilinmemektedir. Kaynaklar kökeni konusunda ayrışır; sarayda yetiştiği ve devşirme yoluyla Osmanlı hizmetine alındığı kabul edilir.

II. Murad döneminde hazinedarbaşılık yaptı ve 1440 yılının nisan ayında Arvanid-ili sancak beyliğine tayin edildi. Şehzade Mehmed'in lalası olarak görevlendirildi ve bu bağ, sonraki kariyerinin çerçevesini belirledi. II. Mehmed'in 1444 yılındaki ilk saltanatında genç padişahın yanında yer aldı; vezîriâzam Çandarlı Halil Paşa ile arasında süreklilik kazanan bir görüş ayrılığı doğdu.

1446 yılında II. Murad'ın ikinci kez tahta çıkmasıyla merkezden uzaklaştırıldı. 1451 yılında II. Mehmed yeniden tahta geçince vezirliğe döndü. Rumeli Hisarı'nın yapımında güney kulenin sorumluluğunu üstlendi; kule adıyla anıldı.

1453 yılındaki İstanbul kuşatmasında Galata ve Kasımpaşa sırtlarındaki kesimde görev aldı. Kuşatmanın sürdürülüp sürdürülmeyeceğinin görüşüldüğü divanda genel hücumdan yana görüş bildirdi. Şehrin alınmasından sonra, 1 Haziran 1453 tarihinde görevden alınan Çandarlı Halil Paşa'nın yerine vezîriâzamlığa getirildi. Aynı dönemde kızı Hatice Hatun ile padişah evlendi.

Sadareti 1456 yılındaki Belgrad kuşatmasının ardından sona erdi. Balıkesir'e gönderildi, orada bir külliye kurdu ve sonraki yıllarda kaptanıderyalık, Tesalya sancak beyliği ve Mora harekâtında görev aldı. Ölüm yılı kaynaklarda ayrışır; türbesi Balıkesir'dedir.

Zağanos Paşa'nın doğum yılı bilinmemektedir. Bazı çalışmalarda 1426 civarı bir tarih verilir, ancak bu yıl bilinen ilk görev tarihiyle bağdaşmaz: 1440 yılının nisan ayında Arvanid-ili sancak beyliğine tayin edilmiştir ve bu makam on dört yaşındaki biri için düşünülemez. Bu sebeple doğum yılı bu maddede belirtilmemiştir.

Kökeni konusunda kaynaklar ayrışır. Ulah, Arnavut, Rum ve Türk kökenli olabileceği yolunda ayrı görüşler öne sürülmüştür; hiçbiri kesinleşmiş değildir. Vakıf kayıtlarında adının Zağanos b. Abdullah biçiminde geçmesi, devşirme kökeni gösteren bir işaret sayılır. Osmanlı belgelerinde Abdullah oğlu ifadesi, sonradan Müslüman olan kişilerin baba adı yerine kullanılan bir kalıptı.

Sarayda yetiştiği kabul edilir. Enderun düzeni, on beşinci yüzyılda devletin üst kadrosunu besleyen ana kanaldı ve Zağanos Paşa bu kanaldan gelen ilk büyük örneklerdendir.

Lakabının kaynağı tartışılmıştır. Yaygın açıklamaya göre zağanos, avcılıkta ve gözcülükte kullanılan yırtıcı bir kuşun adıdır ve lakap buradan gelir. Kaynaklarda ayrıca Zağanos Mehmed Paşa biçiminde de anılır.

Ailesi hakkında baba ve anne adı düzeyinde bilgi yoktur. Devşirme kökenli devlet adamlarında bu bilginin kayıtlara geçmemesi olağandır; kadronun tanımlayıcı özelliği, taşrada bir aile bağının ve bağımsız gelir kaynağının bulunmamasıdır. Buna karşılık kendi kurduğu aile, kayıtlarda ayrıntılı biçimde yer alır: eşleri, oğulları ve kızları hakkında bilgi vardır.

Kaynaklara göre saraya alındı ve II. Murad döneminde yetişti. Bilinen ilk resmî görevi hazinedarbaşılıktır. Hazinedarbaşı, iç hazineden sorumlu olan ve padişahın şahsına en yakın duran saray görevlilerinden biriydi. Bu makam, saray hizmetinden taşra yönetimine geçişin olağan basamaklarından sayılırdı.

1440 yılının nisan ayında Arvanid-ili sancak beyliğine tayin edildi. Arvanid-ili, bugünkü Arnavutluk topraklarının bir bölümünü kapsayan sancaktı ve Osmanlı'nın Balkanlardaki en sorunlu sınır bölgelerinden biriydi. Bölgede yerel beyler arasındaki mücadele sürüyor, Venedik kıyı şehirlerini elinde tutuyordu.

Bu tayin, kariyerinin dönüm noktasıdır. Saray hizmetinden çıkıp asker ve idareci olarak sınandığı ilk görevdir. Aynı yıllarda Osmanlı Devleti kuzeyde Macaristan, batıda Venedik ve doğuda Karamanoğulları ile eş zamanlı bir gerilim yaşıyordu.

1440'lı yılların başındaki Macaristan yönündeki harekâtlara katıldığı ve vezirliğe yükselişinin bu seferlerdeki başarısıyla ilişkilendirildiği kaydedilir. Bu dönemde Osmanlı ordusu kuzey sınırında ağır bir baskı altındaydı; Niş ve Sofya elden çıkmış, Balkanlardaki Osmanlı düzeni sarsılmıştı.

Vezirliğe yükselmesiyle divanda yer aldı. Divan-ı Hümayun, o tarihte padişahın başkanlık ettiği ve devletin bütün işlerinin görüşüldüğü kuruldu. Zağanos Paşa'nın bu kurulda yer alması, saray kökenli kadronun devlet yönetiminde ağırlık kazanmaya başladığının işaretlerindendir.

Osmanlı düzeninde her şehzade, sancağa çıkarken yanına bir lala verilirdi. Lala, şehzadenin hem eğitiminden hem de sancağın yönetiminden sorumluydu. Genç şehzade adına devlet işlerini yürütür, onu yönetim usullerinde yetiştirirdi.

Zağanos Paşa, Şehzade Mehmed'in sancak beyliği sırasında lalası olarak görevlendirildi. Bu görev, aralarında ömür boyu sürecek bir bağ kurdu. Şehzade Mehmed'in Manisa'daki yılları, aynı zamanda kendi çevresini oluşturduğu dönemdir; sonraki saltanatında en üst görevlere getirdiği isimlerin bir bölümü bu yıllarda yanında bulunanlardır.

Lalalık görevi, Osmanlı yönetiminde siyasi bir konum da doğuruyordu. Şehzadenin tahta çıkması halinde lalası, doğal olarak yeni padişahın en yakın adamlarından biri haline gelirdi. Bu yapı, saray içinde şehzadeler etrafında kümelenen gruplar oluşmasına yol açtı.

1444 yılının ağustos ayında II. Murad tahtı oğluna bıraktı ve Manisa'ya çekildi. Böylece on iki yaşındaki II. Mehmed tahta çıktı. Zağanos Paşa, genç padişahın yanında yer alan grubun önde gelen isimlerinden oldu.

Bu tablo, vezîriâzam Çandarlı Halil Paşa ile karşı karşıya gelmeyi de beraberinde getirdi. Çandarlı ailesi altmış yılı aşkın süredir devletin en üst makamını elinde tutuyordu ve tecrübeli bir kadronun temsilcisiydi. Genç padişahın çevresindekiler ise daha atak bir siyasetten yanaydı. İki grup arasındaki ayrışma, izleyen dokuz yıl boyunca Osmanlı yönetiminin ana gerilim hattı oldu.

II. Mehmed'in ilk saltanatı iki yıl sürdü ve baştan sona bir kriz dönemi oldu. Tahta çıkışı Avrupa'da fırsat olarak görüldü; Edirne Segedin Antlaşması'na rağmen Haçlı ordusu harekete geçti.

Varna Muharebesi 10 Kasım 1444 tarihinde yapıldı ve Osmanlı zaferiyle sonuçlandı. Muharebe öncesinde II. Murad'ın yeniden ordunun başına çağrılması gündeme geldi. Kaynakların bir kısmına göre Zağanos Paşa bu çağrıya taraftar değildi. Bu tutum, genç padişahın yetkisinin korunmasını savunan grubun bakışını yansıtır.

Ayrışma yalnızca kişisel bir rekabet değildi. Çandarlı Halil Paşa'nın temsil ettiği çizgi, Haçlı ittifaklarını kışkırtmayacak, hazineyi zorlamayacak bir siyaset öneriyordu. Zağanos Paşa ve aynı grupta yer alan Saruca Paşa ile Şehabeddin Paşa ise daha atak bir yönelimden yanaydı.

1446 yılında Edirne'de yeniçeriler ayaklandı. Buçuktepe Vak'ası adıyla anılan olay, genç padişahın konumunu sarstı. Aynı yılın eylül ayında II. Murad ikinci kez tahta çıktı ve II. Mehmed Manisa'ya gönderildi.

Bu değişimin ardından Zağanos Paşa merkezden uzaklaştırıldı. Kaynakların bir kısmı Balıkesir'e gönderildiğini kaydeder. Uzaklaştırma dönemi, II. Murad'ın ikinci saltanatı boyunca sürdü.

Bu beş yıl, iki grup arasındaki dengenin Çandarlı Halil Paşa lehine döndüğü dönemdir. Ancak ayrışma ortadan kalkmadı; yalnızca ertelendi ve 1451 yılında yeniden ortaya çıktı.

II. Murad 3 Şubat 1451 tarihinde Edirne'de öldü. Ölüm haberi bir süre gizli tutuldu ve Manisa'daki şehzadeye ulaştırıldı. II. Mehmed 18 Şubat 1451 tarihinde ikinci kez tahta çıktı.

Yeni padişah, vezîriâzamlık makamında Çandarlı Halil Paşa'yı bıraktı. Bu karar, saltanatının ilk yıllarında istikrar arayışının işareti sayılır. Buna karşılık kendi çevresindeki isimleri de merkeze geri çağırdı. Zağanos Paşa kısa süre sonra yeniden vezirlik makamına getirildi ve divanda ikinci sırada yer aldı.

Divandaki bu yapı, iki farklı çizginin aynı kurulda bulunması anlamına geliyordu. Vezîriâzam ihtiyatlı bir siyaset öneriyor, ikinci vezir ve yanındakiler İstanbul'un alınmasını ve daha atak bir yönelimi savunuyordu. Padişah, iki çizgi arasında kendi kararını verecek konumdaydı.

1451 yılında Karamanoğlu İbrahim Bey üzerine sefer düzenlendi ve Anadolu'daki durum düzene sokuldu. Aynı yıl Bizans elçileri, İstanbul'da tutulan Şehzade Orhan için ödenen tahsisatın artırılmasını istedi. Divanda bu talebe sert tepki gösterildi.

İzleyen yılın hazırlıkları İstanbul'a yöneldi. Boğazın Rumeli yakasında bir hisar inşa edilmesine karar verildi; amaç, Karadeniz'den şehre gelecek yardımın kesilmesiydi. Bu karar, Zağanos Paşa'nın savunduğu çizginin benimsendiğinin ilk açık göstergesi oldu.

Rumeli Hisarı'nın yapımına 15 Nisan 1452 tarihinde başlandı. Hisar, Boğazın en dar noktasında, Anadolu yakasındaki Anadolu Hisarı'nın tam karşısına kuruldu. Amaç, Karadeniz'den gelen gemilerin denetim altına alınması ve İstanbul'a deniz yoluyla yardım ulaşmasının önlenmesiydi.

Yapı, dört ay gibi kısa bir sürede tamamlandı. Bu hız, işin üç vezir arasında bölüştürülmesiyle sağlandı. Her vezir bir kulenin yapımından sorumlu tutuldu ve kuleler onların adlarıyla anıldı. Kapının yanındaki büyük kule Çandarlı Halil Paşa'nın, kuzeydeki kule Saruca Paşa'nın, güneydeki kule ise Zağanos Paşa'nın sorumluluğundaydı.

İş bölümü, aynı zamanda bir yarış düzeni kurdu. Her vezir kendi kulesinin malzemesini, ustasını ve işçisini kendisi bulmakla yükümlüydü. Bu düzen, on beşinci yüzyıl Osmanlı yönetiminin büyük inşaat işlerini yürütme yönteminin bilinen örneklerindendir.

Hisarın tamamlanmasından sonra Boğazdan geçen gemilerden geçiş resmi alınmaya başlandı. Durmayan gemilere ateş açıldı. Böylece İstanbul'un kuzeyden gelen bağlantısı fiilen kesildi.

Güney kule, Zağanos Paşa Kulesi adıyla bilinir ve yapı topluluğunun ayakta kalan bölümleri arasındadır. Hisar, kuşatmanın hazırlık aşamasının en somut eseridir ve Zağanos Paşa'nın adı bu yapıyla birlikte anılır. Yapının tamamlanması, İstanbul kuşatmasının artık kaçınılmaz olduğunu Avrupa'ya da gösterdi.

İstanbul kuşatması 6 Nisan 1453 tarihinde başladı. Osmanlı ordusu kara surları boyunca yerleşti; donanma ise Boğaz ve Marmara yönünde konuşlandı.

Zağanos Paşa'nın görev bölgesi Haliç'in kuzeyiydi. Kuvvetleriyle Galata ve Kasımpaşa sırtlarında yer aldı. Bu kesim, kuşatmanın en karmaşık bölümüydü: karşıda Haliç surları vardı, arkada Cenevizlilerin elindeki Galata bulunuyordu ve Galata resmen tarafsızdı.

Bu bölgede havan toplarından oluşan bataryalar kuruldu. Amaç, Haliç'te demirli bulunan gemilerin vurulması ve savunmanın deniz yönünden desteklenmesinin engellenmesiydi. Haliç'in girişi zincirle kapatılmıştı ve Osmanlı donanması buradan içeri giremiyordu.

22 Nisan 1453 tarihinde gemiler karadan yürütülerek Haliç'e indirildi. Gemiler Boğaz kıyısından alınıp Galata'nın arkasındaki sırtlar üzerinden Kasımpaşa'ya taşındı. Harekâtın gerçekleştiği güzergâh, Zağanos Paşa'nın sorumluluk bölgesindeydi. Bu hamle savunmayı Haliç yönünde de kuvvet ayırmaya zorladı ve kuşatmanın seyrini değiştirdi.

Aynı bölgede Haliç üzerine bir köprü kuruldu. Fıçılar üzerine oturtulan bu köprü, iki yaka arasında asker ve top geçişini sağladı.

Kuşatma boyunca bu kesimden yürütülen baskı, savunmanın kuvvetlerini dağıtması sonucunu doğurdu. Şehrin savunucuları sayıca azdı ve surların bütün hatlarını aynı anda tutmakta zorlanıyordu.

Kuşatmanın ellinci gününe yaklaşılırken şehir hâlâ alınamamıştı. Surlarda açılan gedikler kapatılıyor, lağım harekâtı sonuç vermiyor, kayıplar artıyordu. Batıdan gelen haberler, Venedik ve Macaristan'ın harekete geçebileceği yolundaki endişeleri güçlendirdi.

Bunun üzerine kuşatmanın sürdürülüp sürdürülmeyeceği divanda görüşüldü. Çandarlı Halil Paşa, kuşatmanın kaldırılmasından ve Bizans ile anlaşmaya varılmasından yana görüş bildirdi. Gerekçesi, yeni bir Haçlı ittifakının doğması ve devletin bu ittifakı karşılayacak durumda olmamasıydı.

Zağanos Paşa karşı görüşü savundu. Bizans'a dışarıdan yardım gelmesinin mümkün olmadığını, Avrupa'da birleşik bir sefer düzenleyecek bir yapı bulunmadığını ve genel hücumun hemen yapılması gerektiğini öne sürdü. Aynı yönde görüş bildirenler arasında Akşemseddin ve Molla Gürani de vardı.

II. Mehmed ikinci görüşü benimsedi. Genel hücum kararı alındı ve hazırlıklar buna göre yapıldı. Karar, kuşatmanın ve büyük ölçüde Osmanlı tarihinin seyrini belirledi.

Genel hücum 29 Mayıs 1453 tarihinde gece yarısından sonra başladı. Saldırı üç dalga halinde yürütüldü ve şehir aynı gün alındı. Kuşatma elli üç gün sürmüştü.

Bu divan tartışması, Osmanlı tarih yazımında en çok anılan sahnelerdendir. İki vezirin karşıt görüşleri, aynı zamanda iki farklı devlet anlayışının karşılaşması olarak değerlendirilir. Kararın sonucu, tartışmanın taraflarının akıbetini de belirledi.

Şehrin alınmasından üç gün sonra, 1 Haziran 1453 tarihinde Çandarlı Halil Paşa vezîriâzamlıktan alındı ve tutuklandı. Kırk günlük hapsin ardından 10 Temmuz 1453 tarihinde idam edildi; Osmanlı tarihinde idam edilen ilk vezîriâzam oldu.

Boşalan makama Zağanos Paşa getirildi. Böylece altmış yılı aşkın süredir Çandarlı ailesinin elinde bulunan vezîriâzamlık, saray kökenli devşirme kadroya geçti. Bu geçiş, Osmanlı yönetim tarihinde bir dönemin kapanışı sayılır.

Değişimin gerekçesi yönetim mantığında aranır. Köklü bir aileden gelen vezîriâzam, kendi çevresine, vakıflarına ve taşradaki bağlantılarına dayanan bağımsız bir güç merkezi kurabiliyordu. Saray kökenli görevlinin ise böyle bir dayanağı yoktu; konumu tamamen padişahın iradesine bağlıydı.

Aynı dönemde Zağanos Paşa'nın kızı Hatice Hatun ile padişah evlendi. Böylece vezîriâzam, aynı zamanda padişahın kayınpederi oldu. Hanedanla kurulan bu bağ, Osmanlı yönetiminde vezirlerin konumunu güçlendiren yöntemlerden biriydi.

Göreve geldiğinde devletin önündeki iş, alınan şehrin yeniden kurulmasıydı. İstanbul büyük ölçüde boşalmıştı; nüfus, iaşe, ticaret ve savunma düzeninin yeniden oluşturulması gerekiyordu. Aynı zamanda Balkanlarda Sırbistan ve Macaristan yönünde harekât sürüyordu.

Sadaret dönemi kaynaklarda genellikle 1453 ile 1456 yılları arasında gösterilir. Bir kısım kaynak, azlin 1455 yılının başında gerçekleştiğini kaydeder; bu ayrışma çözülmüş değildir.

Vezîriâzamlık dönemi, İstanbul'un yeniden kurulduğu yıllara denk gelir. Şehir kuşatmadan büyük ölçüde boşalmış çıkmıştı. Nüfusun yeniden oluşturulması için imparatorluğun farklı bölgelerinden aile nakli yapıldı; bu uygulama sürgün adıyla anılır ve dönemin en tartışılan düzenlemelerindendir.

Şehirde yeni bir idari düzen kuruldu. Bir şehir eminliği oluşturuldu, mahalleler yeniden düzenlendi ve harap yapıların onarımı için kaynak ayrıldı. Ayasofya camiye çevrildi; Ortodoks patrikhanesi yeniden kuruldu ve gayrimüslim cemaatlerin idaresi için bir düzen oluşturuldu.

Askerî açıdan bu yıllar, Balkanlarda ilerlemenin sürdüğü dönemdir. Sırbistan üzerine seferler düzenlendi, kuzey sınırında Macaristan ile karşılaşma kaçınılmaz hale geldi. Ege'de ise Venedik ile ilişkiler henüz açık savaşa dönüşmemişti.

Divan işleri açısından bu dönem, saray kökenli kadronun devlet yönetimine tam olarak yerleştiği yıllardır. Kalem işlerinde yetişmiş görevliler, ilmiye kadrosu ve asker kökenli vezirler arasında yeni bir denge kuruldu.

Zağanos Paşa'nın sadareti, kendisinden sonraki vezîriâzamlarınkine göre kısa sürdü. Buna karşılık dönemin ağırlığı, süresinden bağımsız olarak yüksektir: devletin merkezi İstanbul'a taşınmış, imparatorluk düzeni bu yıllarda kurulmuştur.

Sadaretin sonunu getiren olay, kuzey sınırındaki harekât oldu. 1456 yılında düzenlenen Belgrad kuşatması, Osmanlı ordusunun bu dönemdeki en ağır başarısızlığıdır.

Belgrad, Sava ile Tuna'nın birleştiği noktada bulunan ve Macaristan Krallığı'nın güney kapısı sayılan kaleydi. Osmanlı Devleti 1440 yılında da kuşatmış, sonuç alamamıştı. Şehrin alınması, Orta Avrupa yönündeki ilerlemenin önünü açacaktı.

Kuşatma 1456 yılının temmuz ayında yapıldı. Osmanlı ordusu şehri karadan kuşattı, Tuna üzerinde ise gemilerden bir hat kurularak nehir yolu kapatıldı. Buna karşılık Macar kuvvetleri nehir hattını yardı ve kaleye takviye ulaştırdı.

János Hunyadi komutasındaki kuvvetler karşı saldırıya geçti. Osmanlı ordusu ağır kayıp verdi ve kuşatma kaldırıldı. Harekât, Osmanlı Devleti'nin İstanbul'un alınmasından sonraki ilk büyük başarısızlığı oldu. Kaleyi savunan Hunyadi aynı yılın ağustos ayında hastalıktan öldü.

Kaynaklar, kuşatmaya vezîriâzam sıfatıyla katıldığını kaydeder. Başarısızlığın ardından görevden alındı. Azlin gerekçesi olarak Belgrad harekâtının sonucu gösterilir; kaynakların bir kısmı, Çandarlı Halil Paşa'nın idamının yarattığı memnuniyetsizliğin de etkili olduğunu belirtir.

Azil tarihi konusunda kaynaklar ayrışır. Yaygın kabul, görevin 1456 yılında Belgrad kuşatmasının ardından sona erdiği yönündedir. Buna karşılık bir kısım araştırma, azli 1455 yılının başına yerleştirir.

Görevden alınmasıyla birlikte Balıkesir'e gönderildi. Aynı sırada padişah, kızı Hatice Hatun'u boşadı. Böylece hem makam hem de hanedanla kurulan bağ aynı anda sona erdi.

Balıkesir, Karesi sancağının merkeziydi ve Batı Anadolu'nun iç kesimindeki başlıca yerleşimlerden biriydi. Zağanos Paşa'nın şehirle bağı azilden önceye uzanır; kaynakların bir kısmı, 1446 yılında merkezden uzaklaştırıldığında da buraya gönderildiğini kaydeder.

Azilden sonra geçirdiği yıllar, şehirde büyük bir yapı topluluğunun kurulmasıyla geçti. Bir cami, bunun çevresinde imaret, hamam, bedesten ve dükkânlardan oluşan bir külliye kuruldu. Külliyenin camisi 1461 yılında tamamlandı ve 1462 yılının şubat ayında düzenlenen vakfiye ile gelirleri belirlendi.

Osmanlı düzeninde bir külliye, yalnızca ibadet yapısı değil bir şehir çekirdeğiydi. Bedesten ve dükkânlar ticaret hayatını, imaret yemek dağıtımını, hamam gündelik hayatı karşılıyordu. Vakfa bağlanan gelirler, görevlilerin ücretlerini ve yapıların bakımını sürekli kılıyordu.

Bu yapı topluluğu Balıkesir'in şehir merkezini belirledi. Bugün de şehrin en tanınmış tarihî yapısı olarak anılır ve çevresindeki bölge külliyenin adıyla bilinir.

Külliye, sonraki yüzyıllarda iki büyük deprem geçirdi. 1577 yılındaki depremde zarar gördü, 1897 yılındaki depremde ise ağır hasar aldı. Yapılar 1904 yılında dönemin valisi tarafından yeniden yaptırıldı.

Balıkesir'e gönderilmesi, devlet hizmetinden çıkarılması anlamına gelmedi. İzleyen yıllarda yeniden görev aldı ve donanmanın başında bulundu. Osmanlı uygulamasında azledilen bir vezîriâzamın alt bir görevle hizmette tutulması olağan bir yöntemdi.

Azilden sonra Gelibolu sancak beyliğine ve kaptanıderyalığa getirildi. Gelibolu, Osmanlı donanmasının ana üssüydü; tersane, cephanelik ve denizci kadro bu şehirde toplanmıştı. Kaptanıderyalık görevi, aynı zamanda Gelibolu sancak beyliğini de kapsıyordu.

Bu dönemde Ege'deki Latin idaresindeki adalar üzerine harekât yürütüldü. 1459 yılının ekim ayında Semadirek ve Taşoz üzerine düzenlenen seferlerin sonuç verdiği kaydedilir. Kuzey Ege'deki bu adalar, Boğazlara giden deniz yolunun üzerinde bulunuyordu.

Adaların alınması, Osmanlı deniz gücünün yeni bir aşamaya geçtiğini gösterir. Donanma artık yalnızca kıyı harekâtını desteklemekle kalmıyor, bağımsız seferler düzenleyebiliyordu. Bu yetenek, izleyen yıllarda Venedik ile açılan uzun savaşta belirleyici oldu.

Kaptanıderyalık görevinin tarihleri konusunda kaynaklar ayrışır. Bir kısım kaynak görevi 1459 yılında başlatır, bir kısmı ise 1463 ile 1466 yılları arasına yerleştirir. Bu ayrışma, dönemin görevlendirme kayıtlarının eksikliğinden kaynaklanır.

Deniz hizmetinin yanı sıra Rumeli'de sancak beyliği ve valilik görevlerinde de bulundu. Tesalya bölgesinde idarecilik yaptığı kayıtlıdır; bu görevin tarihi konusunda kaynaklar 1457, 1460 ve 1466 yıllarını farklı biçimde verir.

Azilden sonraki bu ikinci dönem, kariyerinin sürekliliğini gösterir. Devletin en üst makamından alınmış olmasına rağmen, Osmanlı yönetimi onu yirmi yıla yakın bir süre daha çeşitli görevlerde kullandı.

Mora yarımadası, Bizans hanedanına mensup despotların yönetiminde bulunuyordu. Yarımadadaki iki despot arasındaki anlaşmazlık ve vergi ödemelerinin aksaması, Osmanlı harekâtının gerekçesi oldu. Yarımada iki sefer sonunda Osmanlı yönetimine bağlandı.

1460 yılındaki sefer, Mora'nın büyük bölümünün alınmasıyla sonuçlandı. Zağanos Paşa bu harekâta Tesalya sancak beyi olarak katıldı. Turahanoğlu Ömer Bey'in yerine bu göreve getirildiği kaydedilir.

Harekât sırasında Holomiç ve Kalavrita'yı ele geçirdi. Holomiç, yarımadanın batı kıyısındaki güçlü kalelerdendi ve Latin idaresi döneminden kalan surlara sahipti. Kalavrita ise iç kesimdeki dağlık bölgede bulunuyordu ve iki yıl önceki seferde direnmişti.

Mora'nın alınması, Osmanlı Devleti'nin Yunanistan yarımadasındaki hâkimiyetini tamamladı. Yalnızca birkaç kıyı noktası Venedik elinde kaldı ve bu noktalar sonraki savaşların konusu oldu.

Seferin bir başka sonucu, Bizans hanedanının son kolunun siyasi varlığının sona ermesidir. Despotlardan biri İtalya'ya geçti, diğeri Osmanlı hizmetine girdi. Böylece 1453 yılında İstanbul'un alınmasıyla başlayan süreç tamamlandı.

Zağanos Paşa'nın bu harekâttaki rolü, vezîriâzamlıktan sonra da askerî görevlerde etkin biçimde kullanıldığını gösterir. Kale alma işindeki tecrübesi, dağlık ve kaleli bir coğrafyada yürütülen harekâtta değerlendirildi.

Trabzon Rum İmparatorluğu, 1204 yılında kurulmuş ve Karadeniz'in güneydoğu kıyısında iki buçuk yüzyıl varlığını sürdürmüştü. Devlet, Akkoyunlu ve diğer komşularıyla kurduğu evlilik bağlarıyla ayakta kalıyordu.

1461 yılında düzenlenen sefer sonunda şehir teslim alındı ve imparatorluk sona erdi. Harekât kara ve deniz kuvvetlerinin birlikte kullanılmasıyla yürütüldü; donanma şehri denizden kuşatırken ordu karadan ilerledi. Zağanos Paşa'nın bu sefere katıldığı kaydedilir.

Kaynakların bir kısmı, 1463 yılında Trabzon'un son imparatoru David Komnenos'un kızı Anna'nın kendisine verildiğini belirtir. Osmanlı uygulamasında, ortadan kaldırılan hanedanların mensuplarının devlet adamlarıyla evlendirilmesi, yeni düzenin yerleşmesini kolaylaştıran bir yöntemdi.

Bu yıllarda Ege ve Karadeniz'de Osmanlı deniz gücü hızla büyüdü. 1463 yılında Venedik ile savaş başladı ve on altı yıl sürdü. Donanmanın büyümesi, kaptanıderyalık makamının önemini artırdı.

Sonraki yıllarına ilişkin kayıtlar seyrekleşir. Kaynaklarda Rumeli'de sancak beyliği ve valilik görevleri anılır, ancak bu görevlerin tarihleri birbirini tutmaz.

Hayatının son dönemi Balıkesir ile ilişkilidir. Kurduğu külliye bu şehirde bulunuyordu, vakfının merkezi buradaydı ve türbesi de buraya yapıldı. Şehirle kurduğu bağ, hem sürgün hem de eser sahipliği yoluyla, hayatının otuz yıla yakın bir bölümünü kapsar.

Zağanos Paşa'nın en büyük eseri, Balıkesir'de kurduğu külliyedir. Yapı topluluğu şehrin merkezinde yer alır ve şehrin en tanınmış tarihî eseri sayılır.

Külliye cami, türbe, muvakkithane, hamam, imaret, bedesten ve dükkânlardan oluşuyordu. Cami 1461 yılında tamamlandı. Bir yıl sonra, 1462 yılının şubat ayında düzenlenen vakfiye ile yapıların gelirleri belirlendi ve görevlilerin ücretleri bağlandı.

Muvakkithane, namaz vakitlerinin belirlendiği ve saatlerin ayarlandığı yapıydı. Bedesten, değerli malların satıldığı kapalı çarşıydı ve şehir ticaretinin merkezini oluşturuyordu. Bu iki yapının bir arada bulunması, külliyenin yalnızca dinî değil ticari bir merkez olarak da tasarlandığını gösterir.

Türbe caminin güneyinde yer alır. Sekizgen planlıdır ve kubbeyle örtülüdür. Kitabesinde Zağanos Paşa'nın adı geçer. Türbede eşi Sitti Nefise Hatun ile aile mensupları da gömülüdür; sonraki dönemlerde başka devlet adamları da buraya defnedildi.

Külliye iki büyük deprem geçirdi. 1577 yılındaki depremde zarar gördü. 1897 yılındaki depremde ise ağır hasar aldı ve yapıların önemli bölümü yıkıldı. 1904 yılında dönemin valisi tarafından yeniden yaptırıldı; bugünkü yapıların büyük bölümü bu onarımdan kalmadır.

Vakıf düzeni, kurucusunun ölümünden sonra da işlemeyi sürdürdü. Osmanlı hukukunda vakfedilen mal, kurucunun şahsi mülkünden ayrı sayılırdı; bu kural, azledilmiş devlet adamlarının eserlerinin ayakta kalmasını sağlayan başlıca etkendir.

Zağanos Paşa'nın ölüm yılı konusunda kaynaklar ayrışır. Bir kısım kaynak, 1464 yılında ya da bu tarihten kısa süre sonra öldüğünü kaydeder. Bir kısmı ise ölümü 1469 yılına yerleştirir. Ayrışma bugün de çözülmüş değildir; bu sebeple bu maddede tek bir yıl verilmemiştir.

Ölüm yeri konusunda kaynaklar birleşir: Balıkesir'de öldü ve kendi yaptırdığı caminin yanındaki türbeye defnedildi. Türbe, külliyenin ayakta olan bölümleri arasındadır.

Ölümünün, azledilmiş bir devlet adamının olağan sonu biçiminde gerçekleştiği anlaşılır. Kendisinden önceki vezîriâzam Çandarlı Halil Paşa ve kendisinden sonraki iki vezîriâzam olan Veli Mahmud Paşa ile Gedik Ahmed Paşa idam edilmişti. Bu tabloda, görevden alındıktan sonra yıllarca hizmette kalması ve kendi eserinin yanında ölmesi ayrı bir yer tutar.

Ölümünden sonra vakfı işlemeyi sürdürdü. Balıkesir'deki külliye, sonraki yüzyıllar boyunca şehir hayatının merkezinde kaldı.

Oğullarından Mehmed Bey ve Ali Çelebi kaynaklarda anılır. Ailesinin sonraki kuşakları hakkında ayrıntılı kayıt bulunmaz; devşirme kökenli devlet adamlarının aileleri, köklü Anadolu aileleri gibi kuşaklar boyu süren bir hanedan oluşturmadı.

Mezar taşı ve türbe kitabesi, hakkındaki en somut belgelerdendir. Buna karşılık ölüm tarihinin kesin biçimde okunamaması, kaynaklar arasındaki ayrışmanın sürmesine yol açmıştır.

Dönem kaynakları Zağanos Paşa'yı öncelikle asker ve sefer adamı olarak tarif eder. Kariyerinin neredeyse tamamı harekât halinde geçti: Arnavutluk sınırı, Macaristan yönü, İstanbul kuşatması, Belgrad, Ege adaları, Mora ve Trabzon.

Siyasi tutumunda süreklilik göze çarpar. 1444 yılından 1453 yılına kadar hep aynı çizgiyi savundu: genç padişahın yetkisinin korunması, İstanbul'un alınması ve atak bir dış siyaset. Bu çizgi, üç ayrı dönemde de aynı biçimde ortaya çıktı ve sonunda benimsendi.

Aynı tutum, karşısındaki grupla süreklilik kazanan bir çatışmayı da beraberinde getirdi. Çandarlı Halil Paşa ile arasındaki görüş ayrılığı dokuz yıl sürdü ve 1453 yılında sonuçlandı.

Hanedanla kurduğu bağ, kariyerinin önemli bir yönüdür. Kızının padişahla evlenmesi konumunu güçlendirdi; azliyle birlikte bu bağın da sona ermesi, hanedan bağının makamı güvence altına almadığını gösterdi.

Eser sahipliği yönü, kariyerinin diğer yüzüdür. Balıkesir'de kurduğu külliye, bir şehrin merkezini belirleyecek ölçekte bir yapı topluluğuydu. Bu yatırımı, en üst makamdan alındıktan sonra yapmış olması dikkat çekicidir.

Azledildikten sonra devlet hizmetinde kalması, dönemin yönetim anlayışının bir yönünü gösterir. Osmanlı düzeninde makam kaybı, hizmetin sonu anlamına gelmiyordu; görevliler alt bir makamda kullanılmaya devam edilebiliyordu. Zağanos Paşa bu uygulamanın en uzun süreli örneklerindendir.

Zağanos Paşa, Osmanlı yönetiminde bir dönemin kapanışını ve bir başkasının açılışını temsil eder. Vezîriâzamlığa getirilmesiyle Çandarlı ailesinin altmış yılı aşkın süren üstünlüğü sona erdi ve makam saray kökenli devşirme kadroya geçti.

Bu değişimin sonuçları uzun sürdü. Kendisinden sonra makama gelen Veli Mahmud Paşa ve Gedik Ahmed Paşa da aynı yolla yetişmişti. On altıncı yüzyıl boyunca vezîriâzamlığın büyük bölümü bu kadronun elinde kaldı.

İstanbul kuşatmasındaki rolü, adının en çok anıldığı konudur. Genel hücumdan yana bildirdiği görüş, kuşatmanın sürdürülmesini sağlayan kararın dayanaklarından biri oldu. Rumeli Hisarı'nın güney kulesi ve Haliç'in kuzeyindeki görev bölgesi, bu dönemin somut izleridir.

Askerî mirası, kara ve deniz kuvvetlerinin birlikte kullanılması üzerine kuruludur. Haliç harekâtı, Ege adalarındaki seferler ve Trabzon harekâtı bu yaklaşımın örnekleridir. Osmanlı donanmasının on beşinci yüzyıl ortasında kazandığı yetenek, sonraki yüzyıldaki Akdeniz üstünlüğünün temelini oluşturdu.

Mimari mirası Balıkesir'dedir. Kurduğu külliye şehrin merkezini belirledi ve bugün de şehrin simgesi sayılır. Cami, türbe ve çevresindeki yapılar, adının yaşadığı asıl yerdir.

Doğum ve ölüm yıllarının kesin olarak bilinmemesi, on beşinci yüzyıl Osmanlı kaynaklarının sınırlarını gösteren örneklerdendir. Bir devletin en üst makamına gelmiş bir görevlinin bu iki tarihinin tartışmalı kalması, dönemin kayıt düzeninin niteliğiyle ilgilidir.

1453: Castillon Muharebesi ile Yüz Yıl Savaşları fiilen sona erdi; İngiltere'nin Fransa'daki toprakları Calais dışında kalmadı.

1454: Lodi Barışı imzalandı; İtalyan devletleri arasında kırk yıl sürecek bir denge düzeni kuruldu.

1455: İngiltere'de Güller Savaşı başladı; hanedan mücadelesi otuz yıl sürdü.

1455: Mainz'de hareketli harflerle basılan İncil tamamlandı; matbaa Avrupa'ya yayılmaya başladı.

1456: Macar kuvvetleri Belgrad önünde Osmanlı kuşatmasını kırdı; kaleyi savunan János Hunyadi aynı yıl öldü.

1460: Portekiz'de Denizci Henrique öldü; Atlantik keşifleri onun kurduğu düzenle sürdürüldü.

1461: Fransa'da XI. Louis tahta çıktı; merkezî krallık düzenini güçlendiren bir dönem başladı.

1462: Moskova'da III. İvan knezliğe geçti; Rus topraklarının birleştirilmesi süreci hızlandı.