Lala Mustafa Paşa

Lala Mustafa Paşa, Bosna'da Sokol yöresinde doğdu ve 7 Ağustos 1580 tarihinde İstanbul'da öldü. Doğum yılı kesin olarak bilinmez; kaynaklar 1500 civarını verir ve öldüğünde yetmiş yaşını geçtiğini kaydeder. Sokolović ailesindendir; Sokollu Mehmed Paşa ile akrabalığı kaynaklarda belirtilir. Saray hizmetine ağabeyi Deli Hüsrev Paşa'nın aracılığıyla girdi ve Enderun'da yetişti.

Adını iki büyük harekâtla duyurdu. Birincisi 1570 yılında başlayan Kıbrıs seferidir; adaya çıkan kara kuvvetlerinin serdarıydı. Lefkoşa 9 Eylül 1570 tarihinde alındı, Magosa on bir ay süren kuşatmanın ardından 1571 yılının ağustos ayında teslim oldu. Bu seferden sonra kaynaklarda Kıbrıs fâtihi diye anıldı. İkincisi 1578 yılında başlayan doğu seferidir; Çıldır'da kazanılan muharebenin ardından Tiflis'e girildi, Şirvan ele geçirildi ve Kafkasya'da yeni eyaletler kuruldu.

Şehzade Selim'in lalası olarak görev yaptı ve lakabını bu görevden aldı. 1580 yılında sadaret makamına getirildi; bu görevi üç ay sürdü ve ölümüyle sona erdi. Yerine Koca Sinan Paşa getirildi. İstanbul'da Eyüp'te, ölümünden kısa süre önce satın aldığı yere defnedildi. Erzurum, Ilgın, Magosa, Şam, Kars ve Tiflis'te yapı ve vakıf bıraktı.

Lala Mustafa Paşa, Bosna sancağında Sokol yöresinde doğdu. Doğum yılı kesin olarak bilinmez. Kaynakların bir kısmı 1500 civarını verir, bir kısmı yalnızca öldüğünde yetmiş yaşını geçmiş olduğunu kaydeder. Bu iki bilgi birbiriyle tam olarak bağdaşmadığı için doğum yılı kesin sayılmaz.

Sokolović ailesindendir. Aynı aileden gelen Sokollu Mehmed Paşa ile akraba olduğu kaynaklarda belirtilir; akrabalığın derecesi konusunda kayıtlar birleşmez, kimi kaynaklar kuzen der. Ailenin Bosna'nın doğusundaki dağlık bölgeden geldiği ve Ortodoks Hristiyan olduğu kaydedilir.

Ağabeyi Deli Hüsrev Paşa, Osmanlı devlet hizmetinde yükselmiş bir görevliydi. Kaynaklar, Mustafa Paşa'nın saray hizmetine girmesinde ağabeyinin payı olduğunu yazar. Aynı yıllarda Bosna, Osmanlı merkez teşkilatına çok sayıda görevli veren bölgelerdendi ve aynı aileden birden çok kişinin üst makamlara gelmesi bu dönemde görülen bir durumdur.

Babasının ve annesinin adı kaynaklarda geçmez. Devşirme yoluyla saraya alınan görevlilerde bu durum yaygındır. Aile bağının sonraki yıllarda da sürdüğü, kardeşi ve akrabalarıyla ilgili kayıtlardan anlaşılır.

Doğum yeri olarak kaynaklarda Sokol köyü ile Sokolac yöresi verilir. İki ad aynı bölgeyi tarif eder. Aynı yöre, on altıncı yüzyıl boyunca Osmanlı sarayına ve ordusuna görevli veren merkezlerden biri olarak anılır.

Saray hizmetine Yavuz Sultan Selim'in saltanatı sırasında girdi. Kaynaklar bu girişte ağabeyi Deli Hüsrev Paşa'nın aracı olduğunu kaydeder. Enderun'da yetiştirildi.

Enderun, saraya alınan gençlerin devlet hizmetine hazırlandığı okuldu. Burada okuma yazma, din bilgisi, hesap ve devlet usulü öğretiliyor, aynı zamanda saray hizmetinin farklı odalarında görev verilerek tecrübe kazandırılıyordu. Yükselme, oda oda ilerleyen bir kıdem düzenine bağlıydı.

Saray içindeki ilk görevleri arasında berberbaşılık kaydedilir. Bu görev, padişahın şahsına yakın hizmet edenler arasında yer almayı sağlıyordu. Ardından çaşnigirlik ve mirahurluk görevlerinde bulundu. Çaşnigir padişah sofrasının, mirahur ise saray ahırlarının ve binek hayvanlarının düzeninden sorumluydu. İkisi de saray hizmetinin üst basamaklarındandı ve buralardan taşraya sancakbeyi olarak çıkılırdı.

Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanatında bu görevlerde bulundu ve saraydan taşra hizmetine çıkarıldı. İlk sancakbeyliği görevi olarak kaynaklarda Filistin'de Safed sancağı gösterilir.

Saray eğitiminin ona kazandırdığı en belirgin özellik, merkez teşkilatını ve hanedan çevresini yakından tanımasıydı. Sonraki yıllarda şehzade lalalığı görevine getirilmesinde bu tanışıklığın payı olduğu belirtilir. Saraydan çıkışıyla başlayan taşra dönemi, sadaret makamına gelmesine kadar geçen sürenin büyük bölümünü kapsar.

Kariyerindeki dönüm noktası, Şehzade Selim'in lalalığına getirilmesidir. Bu tayin kaynaklarda 1557 yılı olarak kaydedilir; bir kısım kaynak 1556 yılını verir. Lakabı olan Lala sıfatı bu görevden gelir.

Lala, şehzadenin yanına verilen ve onun eğitiminden, sancağındaki yönetim işlerinden ve merkezle yazışmasından sorumlu olan üst düzey görevliydi. Şehzadeler sancakta yönetim tecrübesi kazanırken lala hem öğretmen hem yönetici konumundaydı. Bu görev, şehzadenin tahta çıkması durumunda lalanın merkezde yüksek bir makama gelmesini de beraberinde getirebiliyordu.

Görevi, Kanuni Sultan Süleyman'ın oğulları arasındaki veraset mücadelesinin en gergin yıllarına denk geldi. Şehzade Selim ile Şehzade Bayezid arasındaki çekişme, iki şehzadenin sancakları arasında sürüyordu ve merkezdeki denge sürekli değişiyordu.

Kaynaklar, Mustafa Paşa'nın bu süreçte Şehzade Selim'in yanında yer aldığını ve mücadelenin yönetiminde etkili olduğunu kaydeder. Merkeze gönderdiği yazılar ve sancakta yürüttüğü hazırlık, mücadelenin gidişatında rol oynadı.

II. Selim'in 1566 yılında tahta çıkması, Mustafa Paşa'nın kariyerini doğrudan etkiledi. Bu tarihten sonra vezirlik rütbesine yükseldi ve büyük seferlerin serdarlığına getirildi. Lala unvanı adının ayrılmaz parçası oldu ve kaynaklarda bu sıfatla anılmaya devam etti.

Kanuni Sultan Süleyman'ın son yıllarında oğulları Selim ile Bayezid arasındaki veraset mücadelesi keskinleşti. Şehzade Selim Manisa'da, Şehzade Bayezid Kütahya'da sancakbeyiydi; ikisi de merkeze yakın bölgelerde bulunuyordu.

Padişah, iki şehzadeyi birbirinden uzaklaştırmak için sancak değişikliği yaptı. Bayezid Amasya'ya, Selim Konya'ya gönderildi. Bu düzenleme gerginliği azaltmadı ve iki şehzade kuvvet toplamaya başladı.

1559 yılında Konya yakınlarında iki şehzadenin kuvvetleri karşı karşıya geldi. Muharebe Şehzade Selim'in üstünlüğüyle sonuçlandı. Şehzade Bayezid oğullarıyla birlikte doğuya çekildi ve Safevî ülkesine sığındı.

Kaynaklar, Lala Mustafa Paşa'nın bu süreçte Şehzade Selim'in yanında bulunduğunu ve hazırlığın yürütülmesinde görev aldığını kaydeder. Merkezle yazışmanın yürütülmesi ve kuvvet toplanması onun sorumluluğundaydı.

Mücadelenin sonrasında Van beylerbeyiliğine getirildi. Van, Safevî sınırındaki en önemli eyalet merkeziydi ve bu tayin, sığınma meselesinin takibiyle ilişkilendirilir. Sonraki yıllarda Erzurum, Halep ve Şam beylerbeyiliklerinde de bulundu.

Bu dönem, kariyerinin ikinci evresini oluşturur. Şehzade mücadelesinde aldığı konum, II. Selim'in tahta çıkışıyla birlikte merkezdeki yerini belirledi. Aynı zamanda doğu sınırını ve Safevî cephesini yakından tanımasını sağladı; bu bilgi 1578 yılında üstleneceği serdarlıkta belirleyici oldu.

Saraydan çıktıktan sonra uzun bir taşra dönemi yaşadı. Kaynaklarda ilk görevi olarak Filistin'de Safed sancakbeyliği gösterilir. Ardından Rumeli'de Pojega sancağında görev yaptığı kaydedilir.

1549 yılında kısa bir süre Mısır'da kaymakamlık görevinde bulunduğu belirtilir. Mısır, Osmanlı eyaletleri içinde en yüksek gelire sahip olanıydı ve buradaki görev, merkezle doğrudan yazışan bir konum sağlıyordu.

Şehzade mücadelesinin ardından Van beylerbeyiliğine getirildi. Van, Safevî sınırındaki müstahkem eyalet merkezlerinden biriydi. Buradan sonra Erzurum beylerbeyiliğine geçti. Erzurum, doğu seferlerinde ordunun toplanma ve ikmal merkeziydi; bu görev sırasında bölgenin yolları ve kaleleri hakkında edindiği bilgi, sonraki seferlerde kullanıldı.

Halep ve Şam beylerbeyilikleri de görev listesinde yer alır. Şam, hac yolunun düzeni ve güvenliğinden sorumlu eyaletti; buradaki beylerbeyi aynı zamanda hac kafilesinin sevkinden sorumluydu. Bu görevlerin sırası ve süreleri kaynaklarda birbirini tam olarak tutmaz.

1568 yılında Yemen'deki ayaklanmanın bastırılması için görevlendirildiği kaydedilir. Ancak harekâtın serdarlığı sonuçta Mısır beylerbeyi Sinan Paşa'ya verildi. İki paşa arasındaki uzun süreli anlaşmazlığın kaynaklarda kaydedilen ilk halkası bu görevlendirmedir.

Taşra dönemi boyunca hem doğu hem batı sınırlarında, hem de Arap eyaletlerinde görev yaptı. Bu genişlik, imparatorluğun farklı bölgelerini doğrudan tanımasını sağladı.

Kıbrıs, on altıncı yüzyılın ikinci yarısında Venedik yönetimindeydi ve Doğu Akdeniz'deki deniz yolları üzerinde bulunuyordu. Mısır ile İstanbul arasındaki hububat ve hac yolu güzergâhı adanın yakınından geçiyordu.

1570 yılında divanda ada üzerine sefer düzenlenmesi görüşüldü. Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa bu karara karşı çıktı. Gerekçesi, Venedik ile yürürlükteki barışın bozulmasının Avrupa devletlerini Osmanlı Devleti'ne karşı birleştireceğiydi.

Divandaki sefer yanlısı kanatta Lala Mustafa Paşa ile Kaptanıderya Piyale Paşa bulunuyordu. Sefer kararı bu kanadın görüşü doğrultusunda çıktı ve kara kuvvetlerinin serdarlığı Lala Mustafa Paşa'ya verildi.

Karar süreci, dönemin divan işleyişini gösteren örneklerden biridir. Sadrazamın yetkileri geniş olmakla birlikte, karşıt görüşteki vezirlerin ve saray çevresinin etkisi zaman zaman onun tercihinin önüne geçebiliyordu.

Harekât için büyük bir donanma hazırlandı. Filo Kaptanıderya Piyale Paşa ile Müezzinzade Ali Paşa komutasındaydı; kara kuvvetleri Anadolu ve Rumeli'den toplanmıştı. Sefer, Osmanlı Devleti'nin bir adaya yaptığı en geniş çıkarma harekâtlarından biridir.

Seferin siyasi sonucu, sadrazamın öngördüğü yönde gelişti. Venedik'in çağrısıyla Papalık, İspanya ve İtalyan devletleri bir donanma birliği kurdu ve bu birlik 1571 yılında İnebahtı'da Osmanlı donanmasıyla karşılaştı. Ada ise Osmanlı yönetiminde kaldı.

Osmanlı kuvvetleri 1570 yılının temmuz ayında Kıbrıs'a çıktı. Çıkarma adanın güney kıyısındaki Limasol yöresinden yapıldı ve kıyı yerleşmeleri kısa sürede ele geçirildi.

Ordu ardından adanın ortasındaki Lefkoşa üzerine yürüdü. Şehir, Venedik yönetimi tarafından yeniden yapılmış yıldız planlı surlarla çevriliydi. Kuşatma 22 Temmuz 1570 tarihinde başladı.

Kuşatma yaklaşık yedi hafta sürdü. Surlara karşı toprak tabyalar kuruldu, lağım kazıldı ve tekrarlanan hücumlar düzenlendi. Şehir 9 Eylül 1570 tarihinde alındı. Kaynaklar, surların aşılmasının çok sayıda hücum denemesinin ardından gerçekleştiğini kaydeder.

Şehrin alınmasının ardından yağma yapıldı ve nüfusun büyük bölümü kayboldu. Kayıp sayısı hakkında kaynaklar farklı rakamlar verir ve kesin bir sayı üzerinde birleşmezler. Şehrin nüfusu sonraki yıllarda uzun süre eski düzeyine ulaşamadı.

Lefkoşa'nın alınması üzerine adanın kuzeyindeki Girne kalesi direnmeden teslim oldu. Böylece adanın Magosa dışındaki bölümü Osmanlı denetimine girdi.

Yardım için hazırlanan Hristiyan donanması ağustos ayının sonunda Girit'te toplanmıştı. Lefkoşa'nın düştüğü haberi ulaşınca filo adaya varmadan geri döndü. Bu gelişme, Magosa'daki savunmanın dışarıdan destek almasını engelledi ve kuşatmanın uzun sürmesine rağmen sonucu belirledi.

Magosa, adanın doğu kıyısındaki liman şehriydi ve Venedik'in adadaki en güçlü müstahkem noktasıydı. Şehrin savunmasında Marcantonio Bragadin komutasında bir garnizon bulunuyordu.

Kuşatma 17 Eylül 1570 tarihinde başladı ve yaklaşık on bir ay sürdü. Osmanlı tarih yazımında ve Avrupa kaynaklarında, dönemin en uzun kale kuşatmalarından biri olarak kaydedilir.

Kış boyunca kuşatma sürdürüldü, ilkbaharda takviye kuvvet ve top getirildi. Surlara karşı lağım kazıldı ve tabyalar kuruldu. Garnizonun mevcudu ve Osmanlı kuvvetlerinin sayısı hakkında kaynaklar çok farklı rakamlar verir; bu rakamlar üzerinde birleşme yoktur.

Teslim görüşmeleri 1 Ağustos 1571 tarihinde sonuçlandı. Kaynakların bir kısmı fethi bu tarihle, bir kısmı 5 Ağustos 1571 tarihiyle kaydeder; ikinci tarih şehrin resmen teslim alındığı gündür.

Teslim töreninin ardından Bragadin ile birlikte bir grup Venedik subayı öldürüldü. Kaynaklar, Lala Mustafa Paşa'nın kuşatma sırasında öldürülen Müslüman esirler sebebiyle suçlamada bulunduğunu ve Bragadin'in derisinin yüzüldüğünü kaydeder. Olay, Avrupa'da geniş yankı buldu ve Venedik'in Haçlı donanması kurma çağrısını güçlendiren gerekçeler arasında sayıldı.

Magosa'nın alınmasıyla Kıbrıs'ın fethi tamamlandı. Ada, sonraki üç yüzyıl boyunca Osmanlı yönetiminde kaldı.

Kıbrıs'ın alınması, Doğu Akdeniz'deki deniz yollarının denetimini tamamladı. Mısır ile İstanbul arasındaki hububat yolu ve hac güzergâhı üzerindeki son yabancı üs ortadan kalktı.

Adanın idari düzeni fetihten sonra kuruldu. Kıbrıs ayrı bir eyalet haline getirildi, sancaklara bölündü ve vergi düzeni belirlendi. Anadolu'dan nüfus getirilerek iskân yapıldı; bu iskân, adadaki nüfus yapısını kalıcı biçimde değiştirdi.

Dinî yapıların bir bölümü camiye çevrildi. Magosa'daki Aziz Nikolaos katedrali camiye dönüştürüldü ve sonraki yüzyıllarda Lala Mustafa Paşa Camii adıyla anıldı. Lefkoşa'daki Ayasofya katedrali de aynı şekilde camiye çevrildi.

Seferin siyasi sonucu, Sokollu Mehmed Paşa'nın divanda dile getirdiği öngörüyü doğruladı. Venedik'in çağrısıyla Papalık, İspanya ve İtalyan devletleri bir donanma birliği kurdu. Bu birlik 7 Ekim 1571 tarihinde İnebahtı'da Osmanlı donanmasıyla karşılaştı ve muharebe Osmanlı tarafının ağır kaybıyla sonuçlandı.

Donanma kış içinde yeniden kuruldu ve 1572 yılının ilkbaharında denize açıldı. Haçlı birliği dağıldı, Venedik barış istedi ve 1573 yılında imzalanan antlaşmayla Kıbrıs Osmanlı Devleti'nde kaldı.

Lala Mustafa Paşa bu seferden sonra kaynaklarda Kıbrıs fâtihi unvanıyla anıldı. Sefer, kariyerinin en çok yazılan bölümüdür ve adının Avrupa kaynaklarına girmesini sağlayan olaydır.

Osmanlı Devleti ile Safevî Devleti arasında 1555 yılında imzalanan Amasya Antlaşması yirmi yılı aşkın süre yürürlükte kaldı. Safevî ülkesindeki iç karışıklıklar ve sınır boyundaki hareketlilik, 1578 yılında yeni bir seferin gündeme gelmesine yol açtı.

Sefer kararı alındığında serdarlık Lala Mustafa Paşa'ya verildi. Ordu 5 Nisan 1578 tarihinde İstanbul'dan hareket etti. Hedef, Gürcistan ve Şirvan üzerinden Kafkasya'nın Osmanlı yönetimine bağlanmasıydı.

Harekât Erzurum üzerinden yürütüldü. Erzurum, doğu seferlerinde ordunun toplandığı ve ikmalin düzenlendiği merkezdi. Lala Mustafa Paşa daha önce burada beylerbeyilik yapmıştı ve bölgeyi tanıyordu.

Sefer, on iki yıl sürecek bir savaşın başlangıcı oldu. Savaş 1590 yılında imzalanan antlaşmayla sona erdi ve Osmanlı Devleti'nin doğudaki en geniş sınırlarını kayda geçirdi.

Seferin ilk yılında elde edilen sonuçlar, savaşın sonraki seyrini belirledi. Gürcistan'daki hâkimiyet ve Şirvan'ın alınması, sonraki yıllarda Kafkasya üzerinde yürütülecek harekâtın dayanağı oldu.

Sefer sırasında ordunun yanında bulunan yazarlar harekâtı kaydetti. Bu seferi anlatan Nusretnâme ve Şecaatnâme adlı eserler, minyatürlü nüshalarıyla dönemin görsel kaynakları arasında sayılır ve harekâtın safhalarını gösteren belgeler olarak kullanılır.

Ordunun ilk büyük karşılaşması 9 Ağustos 1578 tarihinde Çıldır yöresinde oldu. Osmanlı kuvvetleriyle Safevî kuvvetleri arasında yapılan muharebe Osmanlı üstünlüğüyle sonuçlandı.

Muharebenin ardından yol açıldı ve ordu Gürcistan içlerine ilerledi. Tiflis aynı ay içinde ele geçirildi. Şehirde bir eyalet merkezi kuruldu ve garnizon yerleştirildi.

Harekât Gürcistan'ın doğusuna doğru sürdürüldü. Kür ve Alazan vadileri boyunca ilerleyen ordu, eylül ayında Koyun Geçidi mevkiinde bir muharebe daha yaptı. Bu muharebe de Osmanlı üstünlüğüyle sonuçlandı ve Şirvan yolu açıldı.

Gürcistan'daki yerel beyliklerin bir bölümü Osmanlı yönetimini kabul etti. Bölgede sancak düzeni kuruldu ve tımar defterleri hazırlandı. Bu düzenleme, Kafkasya'nın Osmanlı idari yapısına katılmasının ilk adımıdır.

Çıldır Muharebesi, on altı yıl sürecek Osmanlı Safevî savaşının ilk büyük meydan muharebesidir ve savaşın başlangıcındaki dengeyi Osmanlı lehine kurdu. Muharebede Diyarbakır beylerbeyi Özdemiroğlu Osman Paşa da görev aldı; sonraki yıllarda doğu cephesinin serdarlığını o üstlenecekti.

Kazanılan mevzilerin korunması, harekâttan daha zor oldu. Kafkasya'nın dağlık coğrafyası, uzun ikmal yolları ve kış şartları, kalelerde bırakılan garnizonların sürekli takviye edilmesini gerektirdi.

Gürcistan'daki harekâtın ardından ordu Şirvan üzerine yürüdü. Şirvan, Hazar denizinin batı kıyısında, Kafkasya'nın güneydoğusundaki bölgeydi ve Safevî yönetimindeydi.

Şirvan'ın ele geçirilmesi 1578 yılının eylül ayında tamamlandı. Bölgenin merkezi Şemahi Osmanlı yönetimine bağlandı. Şirvan beylerbeyiliğine Özdemiroğlu Osman Paşa tayin edildi ve bölgenin savunması ona bırakıldı.

Sefer sonunda Kafkasya'da yeni eyaletler kuruldu. Kaynaklar bu eyaletlerin sayısını dört olarak verir. Kurulan idari birimler, Osmanlı yönetiminin bölgedeki en geniş yayılmasını gösterir.

Kışın bastırmasıyla ordu geri çekildi. Bölgede bırakılan kuvvetler, sonraki yıllarda Safevî karşı harekâtlarıyla tek başına mücadele etmek zorunda kaldı. Şemahi ve çevresi birkaç kez el değiştirdi.

1579 yılında Kars kalesinin yeniden yapımı gündeme geldi. Kale, doğu seferlerinde ordunun geçtiği yol üzerindeydi ve önceki yıllarda harap durumdaydı. İnşaat 23 Ağustos 1579 tarihinde tamamlandı. Kars, bu tarihten sonra ayrı bir eyalet merkezi haline getirildi.

Doğu seferinin ilk iki yılı, Osmanlı Devleti'nin Kafkasya'daki varlığını kurumsal hale getirdi. Bu düzenin sürdürülmesi, savaşın kalan on yılı boyunca ardı ardına gönderilen serdarların başlıca görevi oldu.

Doğu seferinin ilk iki yılında elde edilen sonuçlara rağmen, Lala Mustafa Paşa'nın serdarlığı 1580 yılının ocak ayında sona erdi. Merkezden gelen kararla görevden alındı ve İstanbul'a döndü.

Kaynaklar bu kararın arka planında merkezdeki grup çekişmesini gösterir. Koca Sinan Paşa'nın merkezdeki girişimleri kararın sebepleri arasında sayılır. İki paşa arasındaki anlaşmazlığın kaynaklarda kaydedilen izleri 1568 yılındaki Yemen serdarlığı meselesine kadar geri gider.

Serdarlık Koca Sinan Paşa'ya verildi. Bu tayin, doğu cephesindeki komutanın ikinci kez el değiştirmesiydi ve sonraki yıllarda da serdarlık sık sık değişti. Cephedeki komuta sürekliliğinin sağlanamaması, dönemin kaynaklarında savaşın uzamasının sebepleri arasında gösterilir.

III. Murad'ın saltanatında sadaret ve serdarlık makamları sık sık el değiştirdi. Padişahın sefere çıkmaması ve kararların saray içinde alınması, vezirler arasındaki rekabetin merkezdeki ağırlığını artırdı. Bu düzen, Lala Mustafa Paşa'nın son yıllarının da çerçevesini oluşturur.

İstanbul'a döndükten sonra merkezde kaldı. Divanda vezir olarak görev yapmaya devam etti. Bu dönemde yetmiş yaşını geçmişti ve devlet hizmetinde geçirdiği süre elli yılı aşıyordu.

Serdarlıktan alınmasından birkaç ay sonra sadaret makamının boşalması, kariyerinin son evresini açtı.

Sadrazam Semiz Ahmed Paşa 28 Nisan 1580 tarihinde öldü. Makam boşaldığında Koca Sinan Paşa doğu cephesinde serdardı ve merkezde değildi.

Bu durumda Lala Mustafa Paşa sadaret makamının başına getirildi. Görev süresi 7 Ağustos 1580 tarihine kadar sürdü. Osmanlı sadrazamları listesinde bu dönem onun sadareti olarak kayıtlıdır ve süresi üç ay olarak verilir.

Görevin niteliği konusunda kaynaklar ayrışır. Sadrazam listeleri onu bu dönemin sadrazamı olarak gösterir. Buna karşılık kaynakların bir kısmına göre kendisine sadâret kaymakamlığı verildi, mühr-i hümayun cephedeki Koca Sinan Paşa'ya gönderildi ve sadrazam unvanı resmen tanınmadı. Aynı kaynaklar, padişahın ona sadrazam gibi iş görme yetkisi tanıdığını, ancak bu durumdan memnun olmadığını kaydeder.

Görev süresi boyunca divanın işleyişini yürüttü. Doğu cephesindeki harekâtın merkezden desteklenmesi ve sefer hazırlıkları bu dönemin başlıca işleriydi.

7 Ağustos 1580 tarihinde öldü ve makam boşaldı. Aynı gün sadaret mührü Koca Sinan Paşa'ya verildi; Sinan Paşa'nın beş dönem sürecek sadaret kariyeri bu tayinle başladı.

Bu üç aylık dönem, Osmanlı tarihindeki en kısa sadaret dönemlerinden biridir. Aynı zamanda elli yılı aşan bir devlet hizmetinin son basamağıdır.

Lala Mustafa Paşa 7 Ağustos 1580 tarihinde İstanbul'da öldü. Öldüğünde yetmiş yaşını geçmişti. Ölüm sebebi olarak kaynaklarda ileri yaş gösterilir.

Çağdaşı tarihçi Âlî Mustafa Efendi, ölümünden on yedi gün önce Eyüp'te mezar yerini satın aldığını kaydeder. Bu kayıt, ölümünün ani olmadığını ve bir süredir rahatsız bulunduğunu gösteren veri olarak değerlendirilir.

Cenazesi Eyüp'e defnedildi. Türbesi Eyüp Sultan Camii'nin çevresindedir. Kaynaklar, türbenin mimarının Mimar Sinan olduğunu kaydeder. Mimar Sinan aynı yıllarda hassa mimarbaşıydı ve dönemin üst düzey görevlilerinin türbelerinin çoğu onun tarafından yapılmıştı.

Ölümü, doğu cephesindeki savaşın üçüncü yılına ve sadaret makamının el değiştirdiği bir döneme denk geldi. Aynı gün mühür Koca Sinan Paşa'ya verildi ve merkezdeki denge yeniden kuruldu.

Geride geniş bir vakıf düzeni bıraktı. Vakıfları Anadolu, Rumeli, Suriye, Kafkasya ve Kıbrıs'a yayılmıştı; Mekke ve Medine'de de vakıf kurduğu kaydedilir.

Ölümünden sonra oğlu Mehmed Paşa devlet hizmetinde yükselmeye devam etti ve Halep beylerbeyi olarak öldü. Adı, yaptırdığı yapılar ve fethettiği ada üzerinden kaynaklarda anılmaya devam etti.

Lala Mustafa Paşa, görev yaptığı bölgelerin hemen hepsinde yapı ve vakıf bıraktı. Eserleri Anadolu, Rumeli, Suriye, Kafkasya, Kıbrıs ve Hicaz'a yayılır.

En bilinen eseri Erzurum'daki külliyedir. Erzurum beylerbeyiliği sırasında ve sonrasında yaptırılan yapı topluluğu cami, medrese ve bağlı birimlerden oluşur. Erzurum, doğu seferlerinin toplanma merkezi olduğu için buradaki yapıların hem şehir hem ordu için işlev taşıdığı belirtilir.

Konya'ya bağlı Ilgın'da bir külliye yaptırdı. Ilgın, Konya ile İstanbul arasındaki yol üzerindedir ve buradaki yapı topluluğu kervan yolu üzerindeki konaklama düzeniyle ilişkilendirilir.

Kıbrıs'ta Magosa'daki Aziz Nikolaos katedrali fetihten sonra camiye çevrildi ve zamanla Lala Mustafa Paşa Camii adıyla anıldı. Yapı bugün ayaktadır ve adanın en bilinen tarihî yapılarından biridir.

Şam'da bir cami yaptırdı. Şam beylerbeyiliği sırasında hac yolunun düzeniyle ilgilenmiş olması, bu bölgedeki vakıflarıyla birlikte değerlendirilir. Kars ve Tiflis'te de cami yaptırdığı kaydedilir; iki yapı da doğu seferi sırasında kurulan yeni idari merkezlerdedir.

Kars kalesinin 1579 yılında tamamlanan yeniden inşası da adına kaydedilir. Mekke ve Medine'de vakıf kurduğu, vakfiyelerinde bu şehirlere gelir ayrıldığı belirtilir. Eyüp'teki türbesi, Mimar Sinan'ın eserleri arasında sayılır.

Lala Mustafa Paşa'nın kariyeri, dönemin iki büyük devlet adamıyla kurduğu ilişkiler üzerinden okunur. Birincisi akrabası olan Sokollu Mehmed Paşa, ikincisi uzun süreli rakibi Koca Sinan Paşa'dır.

Sokollu Mehmed Paşa ile aynı aileden gelirler. Buna rağmen kaynaklar iki paşa arasında uzun süreli bir anlaşmazlık bulunduğunu kaydeder. Anlaşmazlığın en açık halkası 1570 yılındaki Kıbrıs seferi kararıdır: sadrazam sefere karşı çıkarken Lala Mustafa Paşa sefer yanlısı kanatta yer aldı ve harekâtın serdarlığını üstlendi.

Koca Sinan Paşa ile anlaşmazlığın kaynaklarda kaydedilen ilk halkası 1568 yılındaki Yemen serdarlığı meselesidir. İki paşa da göreve aday gösterildi, serdarlık Sinan Paşa'ya verildi.

İkinci halka 1580 yılının ocak ayındadır. Doğu cephesindeki serdarlıktan alındı ve görev Sinan Paşa'ya verildi. Kaynaklar bu kararda Sinan Paşa'nın merkezdeki girişimlerini sebep olarak gösterir.

Üçüncü halka aynı yılın ağustos ayındadır. Lala Mustafa Paşa'nın ölümüyle boşalan makama Sinan Paşa getirildi ve sadaret mührünü aldı.

Bu çekişmeler, on altıncı yüzyılın son çeyreğindeki merkezî yönetimin genel görüntüsünü yansıtır. Sadaret ve serdarlık makamları, cephedeki gelişmelerden çok saray içindeki denge değişikliklerine göre el değiştiriyordu. Kaynaklar, taraflardan hangisinin haklı olduğu konusunda birleşmez.

Dönem kaynakları Lala Mustafa Paşa'yı tedbirli ve hesaplı bir görevli olarak tarif eder. Uzun süren kuşatmaları sürdürebilmesi ve dağlık arazide yürütülen harekâtı yönetmesi, bu tarifin dayanakları arasında sayılır.

Askerî tarzının belirgin özelliği, kuşatma harekâtına dayanmasıdır. Lefkoşa yedi hafta, Magosa on bir ay kuşatıldı. Her iki kuşatmada da lağım kazma, tabya kurma ve tekrarlanan hücum düzeni kullanıldı. Doğu seferinde ise hareketli bir harekât yürüttü ve kısa sürede geniş bir alanı denetime aldı.

İdari tarafta, ele geçirilen bölgelerde hemen düzen kurmaya yöneldiği görülür. Kıbrıs'ta eyalet ve sancak düzeni, Kafkasya'da yeni eyaletler ve Kars'ta kale inşası bu yaklaşımın örnekleridir.

Merkezdeki rekabette uzun süre ayakta kaldı. Elli yılı aşan hizmetinin büyük bölümünü taşrada ve cephede geçirdi; merkezdeki en yüksek makama ancak hayatının son yılında ulaşabildi.

Magosa'nın teslim alınmasının ardından yaşananlar, hakkındaki değerlendirmelerde en çok tartışılan konudur. Avrupa kaynakları olayı ayrıntılı olarak anlatır; Osmanlı kaynakları ise kuşatma sırasında öldürülen esirler meselesini gerekçe olarak kaydeder. İki taraftaki anlatım birbirinden ayrışır.

Vakıf kurmaya verdiği önem, görev yaptığı her bölgede yapı bırakmasından anlaşılır. Bu yapıların bir bölümü bugün ayaktadır ve adının bilinmesini sağlayan başlıca izlerdir.

Lala Mustafa Paşa'nın Osmanlı tarihindeki yeri, iki büyük harekâtın serdarı olmasıyla belirlenir. Kıbrıs'ın fethi ve 1578 doğu seferi, on altıncı yüzyılın ikinci yarısındaki en geniş kapsamlı harekâtlar arasındadır.

Kıbrıs'ın alınması, Doğu Akdeniz'deki Osmanlı hâkimiyetini tamamladı ve ada üç yüzyıl boyunca Osmanlı yönetiminde kaldı. Fethin ardından yapılan iskân, adanın nüfus yapısını kalıcı biçimde değiştirdi.

Doğu seferi, on iki yıl sürecek bir savaşın ilk safhasıdır. Gürcistan ve Şirvan'da kurulan idari düzen, Osmanlı Devleti'nin Kafkasya'daki en geniş yayılmasını gösterir. Bu yayılma 1590 yılında imzalanan antlaşmayla kayda geçirildi.

Sefer, dönemin resimli el yazmalarına da konu oldu. Nusretnâme ve Şecaatnâme adlı eserler, harekâtın safhalarını minyatürlerle anlatır ve on altıncı yüzyıl Osmanlı kitap sanatının örnekleri arasında sayılır.

Sadaret makamındaki üç aylık dönem, kariyerinin en kısa ve en tartışmalı bölümüdür. Görevin sadrazamlık mı yoksa kaymakamlık mı olduğu konusunda kaynaklar ayrışır.

Bıraktığı yapılar bugüne ulaştı. Erzurum ve Ilgın'daki külliyeler, Magosa'daki cami ve Eyüp'teki türbe ayaktadır. Adı ayrıca Kıbrıs'ta bir sokağa ve Şam'da bir camiye verilmiştir. Magosa kuşatmasının sonu, Avrupa tarih yazımında ayrı bir konu olarak ele alınmayı sürdürür.

1555: Amasya Antlaşması ile Osmanlı Safevî sınırı yirmi yılı aşkın süre yürürlükte kalacak biçimde çizildi.

1558: İspanya kralı V. Karl öldü; Habsburg mirası İspanya ile Avusturya kolları arasında ayrılmış durumdaydı.

1566: Kanuni Sultan Süleyman Zigetvar seferinde öldü, yerine II. Selim tahta çıktı.

1568: Hollanda'da İspanya yönetimine karşı ayaklanma başladı; seksen yıl sürecek savaşın ilk yılıdır.

1571: İnebahtı deniz muharebesinde Osmanlı donanması ağır kayıp verdi; filo kış içinde yeniden kuruldu.

1573: Venedik ile imzalanan antlaşmayla Kıbrıs Osmanlı Devleti'nde kaldı ve Venedik savaş tazminatı ödemeyi kabul etti.

1578: Fas'ta Vâdisseyl Muharebesi yapıldı; Portekiz kralı muharebede öldü ve ülkede veraset sorunu doğdu.

1580: İspanya ile Portekiz aynı hükümdarın yönetiminde birleşti; Osmanlı Devleti ile İspanya arasında ateşkes imzalandı.

1582: Papa XIII. Gregorius'un takvim düzenlemesi Katolik ülkelerde uygulanmaya başladı.

1590: On iki yıl süren Osmanlı Safevî savaşı imzalanan antlaşmayla sona erdi.