Serdar Ferhad Paşa

Serdar Ferhad Paşa, 1595 yılının ekim ayında İstanbul'da öldü. Doğum yılı ve doğum yeri kesin olarak bilinmez. Kökeni konusunda kaynaklar ayrışır: 1590 tarihli bir Venedik raporu Sırp kökenli olduğunu yazar, buna karşılık kaynakların büyük bölümü Arnavut kökenli olduğunu kaydeder. Devşirme yoluyla saraya alındığı ve Enderun'da yetiştiği konusunda kayıtlar birleşir.

Saray hizmetinde kapıcıbaşılık ve mirahurluk görevlerinde bulundu, 1582 yılında yeniçeri ağalığına getirildi. Aynı yılın sonunda vezirlik rütbesi aldı. Adını, on iki yıl süren Osmanlı Safevî savaşındaki serdarlıklarıyla duyurdu; iki ayrı dönemde doğu cephesinin başkomutanlığını üstlendi ve Gence ile Karabağ bu dönemlerde Osmanlı yönetimine bağlandı.

Savaşı bitiren 1590 antlaşması onun serdarlığı döneminde imzalandı ve kaynaklarda adıyla anıldı. Sadrazamlığa iki kez getirildi: birincisi 1 Ağustos 1591, ikincisi 16 Şubat 1595 tarihindedir. İkinci sadareti sırasında Eflak seferini yürüttü ve Eflak ile Boğdan'ın voyvodalık statüsünü değiştirerek buralara doğrudan yönetici tayin etti.

7 Temmuz 1595 tarihinde görevden alındı ve yerine Koca Sinan Paşa getirildi. Yedikule'ye hapsedildi ve aynı yılın ekim ayında idam edildi. Cenazesi Eyüp'te, tamamlanmamış türbesine defnedildi.

Serdar Ferhad Paşa'nın doğum yılı ve doğum yeri kesin olarak bilinmez. Kaynaklarda bu iki bilgi kayıtlı değildir; hakkındaki kayıtlar saray hizmetine girmesiyle başlar.

Kökeni konusunda kaynaklar ayrışır. 1590 tarihli bir Venedik elçilik raporu Sırp kökenli olduğunu yazar. Buna karşılık Osmanlı kaynaklarının ve sonraki çalışmaların büyük bölümü Arnavut kökenli olduğunu kaydeder. İki görüş arasında birleşme yoktur.

Devşirme yoluyla saraya alındığı ve Enderun'da yetiştiği konusunda kayıtlar birleşir. Devşirme usulü, Rumeli ve Anadolu'daki Hristiyan ailelerden alınan çocukların saray hizmetine ve orduya hazırlanmasını öngören düzendi.

Adının Bosna'daki Sokolović ailesinden gelen Ferhad Paşa ile karıştırılması sık görülen bir durumdur. Bosna beylerbeyi olan Ferhad Paşa Sokolović, Banaluka'daki cami ve yapılarla anılan ayrı bir kişidir ve sadrazamlık yapmamıştır. İki isim aynı yüzyılda yaşadığı için kaynaklarda ayrıca ayırt edilir.

Ailesi hakkında bilgi bulunmaz. Baba ve anne adı kaynaklarda geçmez; devşirme yoluyla saraya alınan görevlilerde bu durum kural sayılacak kadar yaygındır.

Doğum yılının bilinmemesi, kariyerinin başlangıç tarihinin de kesin olarak belirlenmesini engeller. Hakkındaki ilk kesin kayıt, saray hizmetindeki görevlerine aittir.

Devşirme yoluyla saraya alındıktan sonra Enderun'da yetiştirildi. Enderun, saraya alınan gençlerin devlet hizmetine hazırlandığı okuldu; burada okuma yazma, din bilgisi, hesap ve devlet usulü öğretiliyor, aynı zamanda saray hizmetinin farklı odalarında görev verilerek tecrübe kazandırılıyordu.

Yükselme, oda oda ilerleyen bir kıdem düzenine bağlıydı. Küçük odalardan başlayan hizmet, kıdeme göre kilere, hazineye ve has odaya kadar uzanırdı. Belirli bir kıdeme ulaşanlar bir görevle dışarıya çıkarılırdı.

Saray hizmeti Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanatında geçti. Kaynaklar, 1566 yılındaki Zigetvar seferine katıldığını kaydeder. Bu sefer, Kanuni Sultan Süleyman'ın son seferidir ve padişah kuşatma sırasında ölmüştür.

Saraydan çıktıktan sonra kapıcıbaşılık görevine getirildi. Kapıcıbaşı, saray kapılarının düzeninden ve padişaha gelen elçilerin karşılanmasından sorumlu görevliydi; aynı zamanda merkezden taşraya gönderilen emirlerin ulaştırılmasında görev alırdı.

Ardından mirahurluk görevinde bulundu. Mirahur, saray ahırlarının, binek hayvanlarının ve sefer sırasında hayvan sevkiyatının düzeninden sorumluydu. Bu görev de saray hizmetinin üst basamaklarındandı.

Bu görevler, merkez teşkilatını ve saray usulünü yakından tanımasını sağladı. Kaynaklar, uzun süre bu görevlerde kaldığını ve merkezdeki yükselişinin yavaş ilerlediğini kaydeder.

1582 yılında yeniçeri ağalığına getirildi. Yeniçeri ağası, kapıkulu piyadesinin komutanıydı ve merkezdeki en önemli askerî makamlardan birini elinde tutuyordu. Görev, hem ocağın düzeninden hem de İstanbul'daki asayişten sorumluluk taşıyordu.

Aynı yıl İstanbul'da şehzade Mehmed için At Meydanı'nda sünnet düğünü düzenlendi. Haftalarca süren şenlik, dönemin kaynaklarında ayrıntılı olarak anlatılır ve Surname adlı eserlere konu olmuştur. Yeniçeri ağası olarak şehirdeki düzenin sağlanması onun görev alanındaydı.

29 Aralık 1582 tarihinde vezirlik rütbesi aldı. Vezirlik, Divan-ı Hümayun'da görev almayı ve büyük seferlerde serdarlık üstlenmeyi mümkün kılan rütbeydi. Aynı dönemde Rumeli beylerbeyiliğine tayin edildi.

Rumeli beylerbeyiliği, Osmanlı eyaletleri içinde en kıdemli sayılanıydı. Beylerbeyi, seferlerde Rumeli'deki tımarlı sipahilerin başında bulunur ve ordunun sol kanadını yönetirdi.

Bu tayinler, kariyerindeki dönüm noktasıdır. Saray içi görevlerden merkezî askerî komutaya geçiş, doğu cephesindeki serdarlıkların önünü açtı.

Kısa süre sonra doğu cephesinin serdarlığı kendisine verildi. Osmanlı Safevî savaşı beşinci yılındaydı ve cephedeki komuta sık sık el değiştiriyordu; Ferhad Paşa bu görevi üstlenen isimlerden biri oldu.

1583 yılında doğu cephesinin serdarlığına tayin edildi. Osmanlı Safevî savaşı 1578 yılında başlamıştı ve cephe Kafkasya ile Azerbaycan arasında uzanıyordu.

Serdarlık görevi, ordunun toplanmasından ikmalin düzenlenmesine, kale inşasından yerel güçlerle kurulan ilişkilere kadar geniş bir sorumluluk taşıyordu. Cephe İstanbul'a çok uzaktı ve haberleşme haftalar sürüyordu; bu sebeple serdara geniş yetki verilirdi.

Bu dönemdeki harekât, Revan yöresi ile Azerbaycan'ın batı kesimini kapsadı. Kaynakların bir kısmına göre Revan kalesi bu serdarlık döneminde Osmanlı yönetimine geçti ve bölgede yeni bir idari düzen kuruldu.

Serdarlıklar dönemin merkezî yönetiminde sık sık el değiştiriyordu. Kaynaklar, Ferhad Paşa'nın bu ilk serdarlığının ardından rütbesinin düşürüldüğünü ve üçüncü vezirliğe getirildiğini kaydeder. Kararın arka planında merkezdeki grup çekişmesi gösterilir.

Aynı yıllarda doğu cephesinde Özdemiroğlu Osman Paşa da serdarlık yaptı ve 1585 yılında Tebriz'i aldı. Cephedeki komutanın sık sık değişmesi, dönemin kaynaklarında savaşın uzamasının sebepleri arasında gösterilir.

Ferhad Paşa'nın cephedeki tecrübesi, sonraki yıllarda ikinci kez serdarlığa getirilmesinin gerekçesi oldu. Savaşın son evresi ve barış görüşmeleri onun serdarlığı döneminde yürütüldü.

1586 yılında ikinci kez doğu cephesinin serdarlığına getirildi. Bu görev, savaşın son evresini ve barış görüşmelerini kapsayan dört yılı aşkın bir dönem oldu.

Harekâtın en bilinen sonucu Gence'nin alınmasıdır. Şehir, Kür nehri ile Karabağ arasındaki bölgenin merkeziydi. Alınmasının ardından burada bir eyalet kuruldu ve bölgeye Osmanlı idari düzeni getirildi.

Karabağ da bu dönemde Osmanlı yönetimine bağlandı. Kaynaklar ayrıca Nihavend yönünde harekât yapıldığını kaydeder. Bu ilerleyişler, Osmanlı Devleti'nin doğudaki en geniş sınırlarına ulaşmasını sağlayan son adımlardır.

Tebriz, Özdemiroğlu Osman Paşa'nın 1585 yılındaki seferiyle alınmıştı. Ferhad Paşa'nın serdarlığı sırasında şehir elde tutuldu ve cephenin ileri üssü olarak kullanıldı.

Safevî tarafında aynı yıllarda taht değişikliği yaşandı ve iç çekişmeler sürdü. Bu durum, Osmanlı ilerleyişinin hızlanmasında etkili sayılır. 1587 yılında Safevî tahtına I. Abbas çıktı ve kısa süre sonra barış görüşmeleri başladı.

Görüşmelerin Osmanlı tarafındaki muhatabı Ferhad Paşa oldu. Cephedeki komutan sıfatıyla yürüttüğü görüşmeler, 1590 yılında imzalanan antlaşmayla sonuçlandı. Bu antlaşma, on iki yıl süren savaşı bitirdi ve kaynaklarda onun adıyla da anıldı.

Osmanlı Devleti ile Safevî Devleti arasındaki savaş 1590 yılında imzalanan antlaşmayla sona erdi. Antlaşma İstanbul'da imzalandı ve kaynaklarda hem İstanbul Antlaşması hem de Ferhad Paşa Antlaşması adıyla anılır. İmza tarihi konusunda kaynaklar farklı günler verir.

Antlaşma, Osmanlı Devleti'nin doğudaki en geniş sınırlarını kayda geçirdi. Azerbaycan, Gürcistan, Şirvan, Karabağ ve Dağıstan'ın bir bölümü ile Tebriz Osmanlı Devleti'nde kaldı. Luristan yönündeki bazı bölgeler de antlaşma kapsamındaydı.

Safevî tarafının muhatabı Şah I. Abbas'tı. Yeni şah, tahta çıktıktan kısa süre sonra batı sınırındaki savaşı bitirmeyi tercih etti ve iç düzenlemelere yöneldi. Antlaşma bu tercihin sonucudur.

Ferhad Paşa'nın adının antlaşmayla birlikte anılması, görüşmeleri cephedeki komutan sıfatıyla yürütmesinden gelir. Antlaşma, kariyerinin en çok yazılan bölümüdür.

Antlaşmanın imzalandığı dönemde İstanbul'da sadaret makamında Koca Sinan Paşa bulunuyordu. Savaşın bitişi, Sinan Paşa'nın ikinci sadaret dönemine denk gelir.

Antlaşmayla kurulan sınır uzun ömürlü olmadı. Osmanlı Devleti 1593 yılında Avusturya ile savaşa girdi ve doğudaki kuvvetler batıya kaydırıldı; sınır, sonraki yıllarda yeniden değişti. Antlaşmanın kayda geçirdiği sınırlar, Osmanlı Devleti'nin doğuda ulaştığı en uç noktayı gösterir.

1 Ağustos 1591 tarihinde birinci kez sadrazamlığa getirildi. Selefi Koca Sinan Paşa'nın ikinci sadareti aynı gün sona erdi. Bu tayin, iki paşa arasındaki rekabetin merkezdeki ilk açık halkasıdır.

Göreve geldiğinde doğu cephesindeki savaş bitmişti. Batıda Habsburg Avusturyası ile 1568 yılından beri yürürlükte olan anlaşma sürüyordu, ancak Bosna ve Hırvatistan sınırında karşılıklı akınlar devam ediyordu.

Dönemin en ağır meselesi para meselesiydi. Piyasada dolaşan akçenin gümüş içeriği düşmüştü ve kapıkulu askerine yapılan ödemelerde bu durum huzursuzluk yaratıyordu. Selefi döneminde sikke ayarına yönelik düzenleme yapılmıştı; sorun tam olarak çözülmedi.

Selefinin gündeme getirdiği ve Karadeniz ile İzmit körfezini birleştirmeyi öngören kanal projesi uygulanmamıştı. Kaynaklar, projeye karşı çıkan isimler arasında Ferhad Paşa'yı da sayar.

Sadareti sekiz ay sürdü ve 4 Nisan 1592 tarihinde sona erdi. Görevden alınmasının sebepleri konusunda kaynaklar ayrıntılı bilgi vermez; merkezdeki grup çekişmesi genel gerekçe olarak gösterilir.

Azilden sonra merkezde kaldı ve vezirlik rütbesini korudu. Üç yıl sonra, padişah değişikliğinin ardından ikinci kez sadaret makamına getirildi.

Serdar Ferhad Paşa'nın kariyerindeki en belirleyici ilişki, Koca Sinan Paşa ile arasındaki rekabettir. İki paşa da doğu cephesinde serdarlık yapmış ve sadaret makamına gelmişti.

Rekabetin ilk açık halkası 1 Ağustos 1591 tarihindedir. Sinan Paşa'nın ikinci sadareti sona erdiğinde makama Ferhad Paşa getirildi. Bu görev sekiz ay sürdü ve 4 Nisan 1592 tarihinde sona erdi.

İkinci halka 16 Şubat 1595 tarihindedir. Sinan Paşa'nın üçüncü sadareti sona erdiğinde makama yine Ferhad Paşa geçti. Bu tayin, III. Murad'ın ölümü ve III. Mehmed'in tahta çıkmasının ardından merkezdeki dengelerin yeniden kurulduğu döneme denk gelir.

Üçüncü halka aynı yılın temmuz ayındadır. Ferhad Paşa Eflak seferini yürütürken görevden alındı ve mühür Sinan Paşa'ya verildi. Sinan Paşa o dönemde Malkara'da bulunuyordu; kaynaklar, taraftarları aracılığıyla İstanbul'da faaliyet yürüttüğünü kaydeder.

Rekabetin nasıl geliştiği ve tarafların tutumu konusunda kaynaklar ayrışır. Dönemin yazarlarından Selânikî, Ferhad Paşa hakkında olumlu kayıtlar düşer; diğer kaynaklar farklı değerlendirmeler yapar. Hangi tarafın haklı olduğu konusunda birleşme yoktur.

Bu rekabet, on altıncı yüzyılın son çeyreğindeki merkezî yönetimin genel görüntüsünün örneğidir. Sadaret makamı, cephedeki gelişmelerden çok saray içindeki denge değişikliklerine göre el değiştiriyordu.

16 Şubat 1595 tarihinde ikinci kez sadrazamlığa getirildi. Aynı yılın ocak ayında III. Murad ölmüş, yerine III. Mehmed tahta çıkmıştı; padişah değişikliği merkezdeki dengeleri yeniden kurdu.

Göreve geldiğinde cephedeki durum ağırdı. Osmanlı Devleti ile Habsburg Avusturyası arasındaki savaş üçüncü yılındaydı. Erdel, Eflak ve Boğdan voyvodalıkları Osmanlı Devleti'ne karşı birleşmişti; Eflak voyvodası Mihal, sınır boyundaki Osmanlı kuvvetlerine saldırmıştı.

Aynı dönemde Estergon kalesi kuşatıldı ve savunma uzun süre direnemedi. Macaristan cephesindeki kayıplar merkezdeki tartışmanın konusuydu.

Sadaretinin belirleyici işi Eflak seferi oldu. Voyvodanın hareketinin bastırılması ve Tuna'nın kuzeyindeki düzenin yeniden kurulması hedeflendi. Sefer hazırlığı kısa sürede tamamlandı.

27 Nisan 1595 tarihinde sefere çıktı. Sadrazam olarak ordunun başında bulunması, dönemin uygulamasına uygundu; sadaret mührü elinde kaldı.

Sadareti dört aydan biraz uzun sürdü ve 7 Temmuz 1595 tarihinde sona erdi. Görevden alındığında sefer henüz devam ediyordu. Bu, Osmanlı tarihinde bir sadrazamın sefer halindeyken görevden alındığı örnekler arasındadır.

Göreve geldiği dönem, aynı zamanda sadaret makamının çok hızlı el değiştirdiği bir yıldı. Makam 1595 yılı içinde dört kez sahip değiştirdi ve bu değişimlerin ikisi Ferhad Paşa ile Koca Sinan Paşa arasında oldu. Kaynaklar, bu istikrarsızlığı hem hazine hem de cephe yönetimi açısından sorun olarak kaydeder.

Eflak, Boğdan ve Erdel, Osmanlı Devleti'ne bağlı voyvodalıklardı. Bu birimler iç işlerinde geniş özerkliğe sahipti; voyvoda yerel meclis tarafından seçilir, merkez tarafından onaylanır ve yıllık vergi öderdi.

1594 yılında Eflak voyvodası Mihal, Osmanlı yönetimine karşı harekete geçti. Aynı dönemde Erdel ve Boğdan da karşı tarafa katıldı. Tuna'nın kuzeyindeki düzen bozuldu.

Ferhad Paşa 27 Nisan 1595 tarihinde sefere çıktı. Harekâtın hedefi voyvodanın hareketini bastırmak ve Tuna boyundaki hattı yeniden kurmaktı.

Sefer sırasında Eflak ile Boğdan'ın statüsünü değiştirdi. Voyvodalık düzeni kaldırıldı ve buralara doğrudan merkezden yönetici tayin edildi. Bu düzenleme, iki bölgenin idari konumunda yapılan en kapsamlı değişikliktir.

Düzenleme kalıcı olmadı. Ferhad Paşa'nın görevden alınmasından sonra harekâtı devralan Koca Sinan Paşa, seferi sürdürdü; Bükreş 28 Ağustos 1595 tarihinde alındı, Tırgovişte eylül ayında ele geçirildi. Ancak alınan yerlerde kalıcı bir düzen kurulamadı ve ordu ekim ayında Tuna'ya çekildi.

Seferin ilk safhasında elde edilen sonuçlar ve statü değişikliği, kaynaklarda Ferhad Paşa'nın sadaretinin başlıca icraatı olarak kaydedilir. Aynı düzenleme, azlinin gerekçeleri arasında da tartışılmıştır.

7 Temmuz 1595 tarihinde sadaretten alındı. Karar, sefer devam ederken verildi ve sadaret mührü Koca Sinan Paşa'ya gönderildi.

Azlin arka planı konusunda kaynaklar merkezdeki grup çekişmesini gösterir. Kaynaklar, Ferhad Paşa'nın karşı taraftaki voyvoda ile anlaşma içinde olduğu yolunda merkeze iletilen iddiaların karara etkili olduğunu kaydeder. İddiaların dayanağı ve kimler tarafından iletildiği konusunda kayıtlar ayrışır.

Aynı dönemde Koca Sinan Paşa Malkara'da bulunuyordu. Kaynaklar, taraftarları aracılığıyla İstanbul'da faaliyet yürüttüğünü ve azil kararının oluşmasında bu faaliyetin rol oynadığını yazar.

Azille birlikte hakkında bir hüküm verildi. Ferhad Paşa İstanbul'a döndü ve şehir dışındaki çiftliğinde kaldı. Kaynaklar, af talebini Valide Safiye Sultan aracılığıyla iletmeye çalıştığını kaydeder.

Talep sonuç vermedi. Bostancılar tarafından yakalandı ve Yedikule'ye hapsedildi. Yedikule, İstanbul surlarının Marmara ucundaki kaledir ve üst düzey görevlilerin hapsedildiği yerlerdendi.

Azilden idama uzanan süreç yaklaşık üç ay sürdü. Bu süre boyunca hakkındaki hükmün uygulanıp uygulanmayacağı merkezde tartışıldı. Aynı yıl içinde sadaret makamının dört kez sahip değiştirmesi, dönemin merkezî yönetimindeki hızlı değişimin göstergesidir.

Yedikule'de hapis tutulduktan sonra 1595 yılının ekim ayında idam edildi. İnfaz boğdurma yoluyla yapıldı; bu yöntem, üst düzey Osmanlı görevlilerinin idamında kullanılan usuldü.

İdam tarihi konusunda kaynaklar farklı günler verir. Kaynakların bir kısmı 9 Ekim 1595 tarihini kaydeder. Ekim ayı içinde gerçekleştiği konusunda kayıtlar birleşir.

Osmanlı tarih yazımında bu idam, dönemin merkezî yönetimindeki çekişmenin en çok tartışılan örneklerinden biridir. Tarihçi Naima, III. Mehmed'in sonradan hakkındaki iddiaların asılsız olduğunu öğrendiğini ve karardan duyduğu üzüntüyü kaydeder.

Dönemin yazarlarından Selânikî de kayıtlarında ondan söz eder ve ölümünü devlet yönetimi bakımından kayıp olarak değerlendirir. Bu değerlendirmeler kaynaklar arasında farklılık gösterir; hangi tarafın haklı olduğu konusunda birleşme yoktur.

İdam edildiğinde Osmanlı Devleti Macaristan cephesinde savaş halindeydi ve Eflak seferi sürüyordu. Aynı ay içinde ordu Tuna'yı geçerken Yergöğü yakınındaki köprüde ağır kayıp verdi.

Cenazesi Eyüp'e defnedildi. Ölümünden önce yaptırmaya başladığı türbe tamamlanmamıştı; kaynaklar bu tamamlanmamış yapıya defnedildiğini kaydeder.

Üst düzey görevlilerin idamı, Osmanlı yönetiminde padişah hükmüne bağlıydı ve kararın uygulanması ayrı bir işlemdi. Ferhad Paşa'nın azli ile hükmün uygulanması arasında yaklaşık üç ay geçmesi, bu sürecin merkezde tartışıldığını gösteren veri olarak değerlendirilir. Aynı yıl içinde makamın dört kez el değiştirmesi, kararların ne kadar hızlı ters çevrilebildiğini de gösterir.

Cenazesi İstanbul'da Eyüp'e defnedildi. Eyüp, Osmanlı döneminde devlet adamlarının defnedilmeyi tercih ettiği başlıca semtti; Eyüp Sultan Camii çevresinde çok sayıda türbe ve hazire bulunur.

Kaynaklar, ölümünden önce kendisi için bir türbe yaptırmaya başladığını ve yapının tamamlanmamış olduğunu kaydeder. İdamının ardından bu tamamlanmamış türbeye defnedildi.

Türbenin yeri, Eyüp'te Camii Kebir ile Feshane caddelerinin kesiştiği nokta olarak kaydedilir. Yapı, semtteki türbeler arasında sayılır.

Osmanlı uygulamasında idam edilen devlet adamlarının cenazelerinin usulüne göre defnedilmesi olağandı. Hükmün uygulanması ile defin, birbirinden ayrı işlemlerdi ve mal varlığına el konulması ayrı bir karara bağlıydı.

Ölümünden sonra sadaret makamı hızlı biçimde el değiştirmeye devam etti. 1595 yılı içinde makam dört kez sahip değiştirdi: Koca Sinan Paşa, Ferhad Paşa, yeniden Koca Sinan Paşa, Tekeli Lala Mehmed Paşa ve son olarak yine Koca Sinan Paşa.

Kaynaklarda adı, hem 1590 antlaşmasıyla hem de idamıyla birlikte anılır. İki olay da dönemin siyasetini anlatan çalışmalarda başlıca örnekler arasında yer alır.

Eyüp'teki hazire ve türbeler, on altıncı yüzyıl Osmanlı devlet adamlarının büyük bölümünün defnedildiği alandır. Aynı semtte Lala Mustafa Paşa'nın türbesi de bulunur. İki isim aynı yüzyılda doğu cephesinde serdarlık yapmış ve sadaret makamına gelmiştir; ikisinin de mezarı Eyüp'tedir.

Serdar Ferhad Paşa'nın kariyeri büyük ölçüde cephede ve merkezî askerî görevlerde geçtiği için bıraktığı yapıların sayısı, aynı dönemin diğer sadrazamlarına göre sınırlıdır.

İstanbul'da Kumkapı semtinde bir cami yaptırdığı kaydedilir. Yapının Halvetiye tarikatı mensuplarının kullanımı için düzenlendiği ve dönemin bir şeyhi adına tahsis edildiği belirtilir.

Eyüp'teki türbesi, adına yapılan yapıların en bilinenidir. Ölümünden önce inşasına başlanmış, ancak tamamlanamamıştır. Yapı, Eyüp'teki türbeler arasında sayılır.

Doğu cephesinde serdarlık yaptığı dönemlerde kale inşası ve tamiri işlerini yürüttü. Gence'nin alınmasından sonra bölgede kurulan eyalet düzeni ve buradaki idari düzenlemeler, serdarlığı döneminin kayıtları arasındadır.

Cephede yürütülen kale ve idari düzenleme işleri, kalıcı yapı bırakmamakla birlikte belge düzeyinde iz bıraktı. Gence ve Karabağ'da hazırlanan defterler, bölgenin Osmanlı idari yapısına katılmasının kayıtlarıdır.

Adının Bosna'daki Ferhad Paşa Camii ve benzeri yapılarla ilişkilendirilmesi yaygın bir yanlıştır. Banaluka'daki cami, Bosna beylerbeyi Ferhad Paşa Sokolović'in eseridir ve iki isim birbirinden farklıdır.

Bıraktığı yapıların azlığı, kariyerinin neredeyse tamamının merkezî askerî görevlerde ve cephede geçmesiyle açıklanır. İki sadaret döneminin toplamı bir yılı ancak aşar; bu süre, aynı dönemin diğer sadrazamlarının kurduğu türden geniş bir vakıf düzeni için yeterli olmadı.

Serdar Ferhad Paşa'nın devlet hizmeti dört padişahın saltanatına yayılır. Saray hizmeti Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanatında geçti; kaynaklar 1566 yılındaki Zigetvar seferine katıldığını kaydeder. Bu sefer, Kanuni Sultan Süleyman'ın son seferidir.

II. Selim'in saltanatında saraydan çıkarak taşra ve merkez görevlerine geçti. Kapıcıbaşılık ve mirahurluk görevlerinde bulunduğu dönem bu yıllara denk gelir. Bu dönemde henüz merkezde belirleyici bir konumu yoktu.

Kariyerinin en uzun ve en verimli bölümü III. Murad'ın saltanatındadır. 1582 yılında yeniçeri ağalığına, aynı yılın sonunda vezirliğe ve Rumeli beylerbeyiliğine getirildi. Doğu cephesindeki iki serdarlığı, 1590 antlaşması ve birinci sadareti bu saltanattadır.

III. Murad'ın saltanatında sadaret makamı sık sık el değiştirdi. Padişahın saray dışına çıkmaması ve kararların saray içinde alınması, vezirler arasındaki rekabetin merkezdeki ağırlığını artırdı. Ferhad Paşa'nın kariyeri bu düzenin içinde okunur.

III. Mehmed 1595 yılının ocak ayında tahta çıktı. Padişah değişikliği merkezdeki dengeleri yeniden kurdu ve Ferhad Paşa şubat ayında ikinci kez sadrazamlığa getirildi.

Aynı padişahın saltanatının ilk yılında görevden alındı ve idam edildi. Devlet hizmetinin tamamı, Osmanlı Devleti'nin doğuda en geniş sınırlarına ulaştığı ve batıda uzun bir savaşa girdiği döneme rastlar.

1595 yılı, Osmanlı yönetim tarihinde sadaret makamının en hızlı el değiştirdiği yıllardan biridir. Makam bu yıl içinde dört kez sahip değiştirdi ve değişimlerin ikisinde Ferhad Paşa taraftı.

Yılın başında sadaret makamında Koca Sinan Paşa bulunuyordu. III. Murad ocak ayında öldü, yerine III. Mehmed tahta çıktı. 16 Şubat 1595 tarihinde Sinan Paşa görevden alındı ve makama Ferhad Paşa getirildi.

Ferhad Paşa 27 Nisan 1595 tarihinde Eflak seferine çıktı. Sefer sürerken, 7 Temmuz 1595 tarihinde görevden alındı ve mühür yeniden Koca Sinan Paşa'ya verildi.

Sinan Paşa seferi devraldı; Bükreş 28 Ağustos 1595 tarihinde alındı, Tırgovişte eylül ayında ele geçirildi. Dönüşte, 27 Ekim 1595 tarihinde ordu Tuna'yı geçerken Yergöğü yakınındaki köprüde ağır kayıp verildi.

19 Kasım 1595 tarihinde Sinan Paşa görevden alındı ve makama Tekeli Lala Mehmed Paşa getirildi. Yeni sadrazamın görevi dokuz gün sürdü ve ölümüyle sona erdi; 1 Aralık 1595 tarihinde mühür yeniden Sinan Paşa'ya verildi.

Ferhad Paşa, bu değişimlerin ortasında ekim ayında idam edildi. Aynı yıl içinde yaşanan bu hızlı değişim, dönemin merkezî yönetiminde makamın cephedeki gelişmelerden çok saray içindeki denge değişikliklerine göre el değiştirdiğini gösteren en açık örnektir.

Dönem kaynakları Serdar Ferhad Paşa'yı çalışkan ve tedbirli bir görevli olarak tarif eder. Bu tarif, özellikle doğu cephesindeki uzun serdarlık dönemine dayandırılır.

Askerî tarzının belirgin özelliği, harekâtı idari düzenlemeyle birlikte yürütmesidir. Gence'nin alınmasından sonra burada eyalet kurulması ve Eflak ile Boğdan'ın statüsünün değiştirilmesi, aynı yaklaşımın iki örneğidir. Ele geçirilen ya da yeniden düzenlenen yerlerde doğrudan merkeze bağlı bir yapı kurmaya yöneldi.

Diplomasi tarafı, 1590 antlaşmasının hazırlanmasında görülür. Görüşmeleri cephedeki komutan sıfatıyla yürüttü ve antlaşma kaynaklarda adıyla anıldı. Bu, Osmanlı serdarlarında sık görülen bir durum değildir.

Merkezdeki rekabette uzun süre ayakta kalamadı. İki sadaret döneminin toplamı bir yılı ancak aşar ve ikincisi idamla sonuçlandı.

Hakkındaki değerlendirmeler kaynaklar arasında ayrışır. Dönemin yazarlarından Selânikî olumlu kayıtlar düşer; Naima, padişahın sonradan iddiaların asılsız olduğunu öğrendiğini yazar. Diğer kaynaklar farklı değerlendirmeler yapar ve hangi tarafın haklı olduğu konusunda birleşme yoktur.

Kariyerinin tamamı III. Murad'ın saltanatına ve III. Mehmed'in ilk yılına denk gelir. Bu dönem, sadaret makamının en sık el değiştirdiği yıllardır ve onun kariyeri bu düzenin içinde okunur.

Serdar Ferhad Paşa'nın Osmanlı tarihindeki yeri, iki başlıkta toplanır. Birincisi doğu cephesindeki serdarlıkları, ikincisi 1595 yılındaki azli ve idamıdır.

Doğu cephesinde iki ayrı dönemde serdarlık yaptı. Gence ve Karabağ bu dönemlerde Osmanlı yönetimine bağlandı. On iki yıl süren savaşı bitiren 1590 antlaşması onun serdarlığı döneminde imzalandı ve kaynaklarda adıyla anıldı. Antlaşma, Osmanlı Devleti'nin doğuda ulaştığı en geniş sınırları kayda geçirdi.

Eflak ve Boğdan'ın statüsünde yaptığı değişiklik, iki bölgenin idari konumunda girişilen en kapsamlı düzenlemedir. Düzenleme kalıcı olmadı, ancak Osmanlı Devleti'nin Tuna'nın kuzeyindeki politikası üzerine yapılan çalışmalarda başlıca örnek olarak ele alınır.

Azli ve idamı, dönemin merkezî yönetimindeki çekişmenin en çok yazılan örneklerinden biridir. Sefer sürerken görevden alınması ve üç ay sonra idam edilmesi, sadaret makamının o yıllardaki istikrarsızlığını gösteren olaylar arasında sayılır.

Adı, aynı yüzyılda yaşayan Bosna beylerbeyi Ferhad Paşa Sokolović ile sık sık karıştırılır. İki kişi farklıdır; Banaluka'daki cami ve yapılar Bosna beylerbeyine aittir.

Eyüp'teki tamamlanmamış türbesi, adının bilinmesini sağlayan izler arasındadır. Kaynaklarda hem antlaşmayla hem de idamıyla birlikte anılmayı sürdürür.

1580: İspanya ile Portekiz aynı hükümdarın yönetiminde birleşti; iki sömürge imparatorluğu tek elde toplandı.

1582: Papa XIII. Gregorius'un takvim düzenlemesi Katolik ülkelerde uygulanmaya başladı.

1584: Rusya'da Korkunç İvan öldü; ülke uzun bir iç karışıklık dönemine girdi.

1587: Safevî tahtına I. Abbas çıktı; batı sınırındaki savaşın bitirilmesi bu saltanatın ilk kararları arasındadır.

1588: İspanya donanması İngiltere seferinde ağır kayıp verdi.

1589: Fransa'da Bourbon hanedanı tahta çıktı; din savaşlarının son evresi başladı.

1592: Japonya'nın Kore'ye çıkarma yapmasıyla doğu Asya'da uzun bir savaş başladı.

1593: Osmanlı Devleti ile Habsburg Avusturyası arasında on üç yıl sürecek savaş başladı.

1595: Hollanda gemileri ilk kez doğu Hint adalarına ulaştı; Portekiz'in baharat ticaretindeki tekeli sarsıldı.

1596: III. Mehmed Eğri seferine bizzat çıktı; Haçova'da meydan muharebesi yapıldı.