Lütfi Paşa

Lütfi Paşa, Arnavutluk'ta Avlonya yöresinden devşirme olarak Osmanlı sarayına alındı, II. Bayezid döneminde Enderun'da yetişti ve Kanuni Sultan Süleyman döneminde sadrazamlığa kadar yükseldi. Doğum yılı kesin olarak bilinmez; kaynaklarda görevlerinden hareketle 1488 civarı verilir.

13 Temmuz 1539 tarihinde, Ayas Mehmed Paşa'nın vebadan ölümü üzerine sadrazamlığa getirildi. Bir yıl on ay süren sadaretinde ulak düzenini değiştirdi, hazine gelir gider dengesini gözeten tedbirler aldı, sünnet düğünlerinin süresini kısalttı, müsadere ve yetim malları konusunda düzenleme yaptı. Venedik ile savaşı bitiren 2 Ekim 1540 tarihli antlaşmanın görüşmelerini yürüttü ve Habsburg elçileriyle yapılan müzakerelere katıldı. Mimar Sinan'ı hassa mimarbaşılığına getiren de odur.

1541 yılının ilkbaharında, Budin seferi hazırlıkları sırasında görevden alındı. Azlin sebebi olarak kaynaklar, zina suçuyla yakalanan bir kadına verdiği cezanın eşi Şah Sultan tarafından eleştirilmesi ve bunun ardından çıkan tartışma gösterilir. Padişahın kararıyla eşinden ayrıldı ve Dimetoka'daki çiftliğine çekildi. Ömrünün son yirmi yılını burada yazarak geçirdi. Türkçe ve Arapça yirmi biri bulan eser bıraktı; bunların en bilinenleri, sadrazamlık makamının usulünü anlatan Âsafnâme ile Osmanlı tarihini 1553 yılına kadar getiren Tevârîh-i Âl-i Osman'dır.

Lütfi Paşa'nın doğum yeri ve tarihi kesin olarak bilinmez. Kaynaklar, sonraki görevlerinin tarihlerinden hareketle doğumunu 1488 civarına yerleştirir; kendi eserlerinde de, başka çağdaş kayıtlarda da doğum yılı açıkça verilmez.

Arnavut asıllı olduğu konusunda kaynakların büyük bölümü birleşir. Avlonya yöresinden devşirme olarak saraya alındığı belirtilir. Bir kaynak onun İşkodralı olduğunu yazar; bu kayıt tek başına kalmıştır ve genel kabul Avlonya yönündedir.

Saraya alındığı tarih de kesin değildir. II. Bayezid'in saltanat yıllarında, yani 1481 ile 1512 arasında devşirildiği kabul edilir. Kendisi Âsafnâme'nin giriş kısmında, Sultan Bayezid Han zamanından beri padişahın sarayında bulunduğunu, orada uzun süre bilgi ve tecrübe kazandığını yazar. Aynı eserde kendisini Abdülmuin oğlu Lütfi Paşa diye tanıtır; devşirme kökenli görevlilerin kayıtlarında baba adı olarak kullanılan bu kalıp, gerçek aile bilgisi vermez.

Hatırladığı olayların başlangıcı olarak 1508 yılını gösterir. Bu tarihte İstanbul depremini, Şah İsmail'in Dulkadiroğlu Alâüddevle üzerine yürümesini ve II. Bayezid ile oğlu Selim arasındaki mücadeleyi hatırladığını yazar. Bu kayıt, saraya alınışının bu tarihten önce olduğunu gösteren en açık veridir.

Ailesi hakkında bilgi yoktur. Anne ve babasının adı hiçbir kaynakta geçmez. Kardeşleri olup olmadığı da bilinmez. Devşirme yoluyla saraya alınan görevlilerde bu durum kural sayılacak kadar yaygındır; kayıt, kişinin devşirildiği yer ve saraya girdiği tarihle başlar.

Saraya alındıktan sonra Enderun'da yetiştirildi. Enderun, devşirme yoluyla toplanan çocuklar arasından seçilenlerin devlet hizmetine hazırlandığı saray okuluydu. Burada okuma yazma, Arapça, din bilgisi, hesap ve devlet usulü öğretiliyor, aynı zamanda saray hizmetinin farklı odalarında görev verilerek tecrübe kazandırılıyordu.

Yükselme, oda oda ilerleyen bir düzene bağlıydı. Küçük odalardan başlayan hizmet, kıdeme göre hazine odasına, kilere ve has odaya kadar uzanırdı. Belirli bir kıdeme ulaşanlar dışarıya bir görevle çıkarılır ve taşra hizmetine başlardı.

Lütfi Paşa'nın Enderun'da aldığı eğitimin en belirgin izi, Arapça bilgisidir. Sarf ve nahiv, yani Arapça çekim ve söz dizimi konusunda ileri düzeyde bilgi sahibi olduğu bütün kaynaklarda kaydedilir. Sonraki yıllarda Arapça on üç eser kaleme alması bu birikimle açıklanır. Fıkıh ve kelam alanlarında da okuduğu belirtilir.

Saraydan çıktıktan sonra taşrada karşılaştığı âlim ve şairlerle görüşmeyi sürdürdüğünü kendisi yazar. Âsafnâme'de, taşraya gönderildikten sonra birçok âlim, şair ve seçkin kimseyle konuşup görüşerek bilgisini artırdığını belirtir.

Saray eğitiminin ona kazandırdığı ikinci şey, devlet defterlerini ve divan usulünü yakından tanımasıydı. Sadarete geldiğinde divan kanunlarının uygulanışıyla ilgili tespitlerini doğrudan bu bilgiye dayandırdı. Eserlerinde bir kurumun eskiden nasıl işlediğini anlatırken verdiği ayrıntılar, bu yılların birikimini gösterir.

Yavuz Sultan Selim'in 1512 yılında tahta çıkmasıyla saray içinde görev almaya başladı. Kendi kaydına göre önce çuhadarlık yaptı, ardından günlük elli akçe ile müteferrikalığa tayin edildi. Çuhadar padişahın giyim eşyasından sorumlu görevliydi; müteferrikalar ise padişahın yanında bulunan ve çeşitli işlerde görevlendirilen bölüğü oluşturuyordu.

Bunu sırasıyla çaşnigirbaşılık, kapıcıbaşılık ve miralemlik izledi. Çaşnigirbaşı padişahın sofrasından, kapıcıbaşı saray kapılarının düzeninden sorumluydu. Miralem ise sancak ve tuğların muhafazasıyla görevli, protokolde yüksek sırada bulunan bir makamdı. Bu üç görev, saray içi hizmetin en üst basamaklarıydı ve buradan taşraya sancakbeyi olarak çıkılırdı.

Bu yıllarda padişahın yakınında bulundu. Kendi ifadesine göre Yavuz Sultan Selim'in hizmetinde birçok sefere katıldı; Anadolu'da, doğuda, Arabistan'da, Halep'te, Şam'da ve Mısır'da bulunduğunu yazar. Bu kayıt, 1514 sonrası doğu seferleriyle 1516-1517 yıllarındaki Mısır seferine katıldığını gösterir.

Eserlerinde Yavuz Sultan Selim'in yönetiminden ayrıntılı biçimde söz eder ve onun yanında çok tecrübe kazandığını belirtir. Âsafnâme'de verdiği örneklerin önemli bir bölümü de bu döneme, özellikle padişah ile veziriazam Piri Mehmed Paşa arasındaki ilişkiye dayanır.

Selim döneminde edindiği konum, Kanuni Sultan Süleyman'ın tahta çıkışından sonraki yükselişinin zeminini oluşturdu. Saray içi kariyerin en üst basamağından taşraya çıkması bu geçişle gerçekleşti.

Yavuz Sultan Selim'in kızı ve Kanuni Sultan Süleyman'ın kız kardeşi olan Şah Sultan ile evlendi. Evlilik tarihi kaynaklarda 1523 olarak verilir; bir kısmında 1524 yılı geçer. Şah Sultan'ın annesi Ayşe Hatun'dur.

Evlilikle birlikte saray damadı sıfatını kazandı ve kaynaklarda Damat Lütfi Paşa adıyla da anıldı. Hanedan kadınlarıyla evlilik, Osmanlı yönetiminde üst kademeye çıkan görevliler için hem konum hem sorumluluk anlamına geliyordu. Damat sayılan görevliler, padişahın ailesine bağlı sayıldıkları için diğer devlet adamlarından farklı bir statüde bulunuyorlardı.

Çiftin Esmehan Baharnaz Sultan adında bir kızı oldu. Başka çocukları hakkında kaynaklarda bilgi bulunmaz; kurduğu para vakfında çocukları için günlük pay ayırdığı kaydedilir.

Evlilik on dokuz yıl sürdü ve 1541 yılında sona erdi. Ayrılığın sebebi, sadaretinin son aylarında çıkan bir anlaşmazlıktır. Zina suçuyla yakalanan bir kadına verdiği cezanın ağırlığı Şah Sultan tarafından eleştirildi, tartışma büyüdü ve olay padişaha ulaştı. Kanuni Sultan Süleyman'ın kararıyla evlilik sona erdi.

Şah Sultan bir daha evlenmedi. Sünbüliyye tarikatına bağlandı, Mevlanakapı dışında bir tekke, Davutpaşa ve Eyüp'te birer cami, bir medrese ve Silivrikapı'da bir mektep yaptırdı. Bu yapılardan Şah Sultan Camii, 1556 yılında Mimar Sinan tarafından inşa edildi. 1572 yılında öldü ve Yavuz Selim Camii'ndeki Hafsa Sultan Türbesi'ne defnedildi.

Saraydan çıktıktan sonra ilk taşra görevi Kastamonu sancakbeyliği oldu. Kendi kaydında bu görevi ilk sırada sayar. Aydın ve Saruhan sancaklarında da beylik yaptığı kaynakların bir kısmında belirtilir; bu bilgi bütün kaynaklarda ortak değildir.

1533 ve 1534 yıllarında Karaman beylerbeyiliğine getirildi. Karaman, Anadolu'nun merkezindeki büyük eyaletlerden biriydi ve doğuya yapılan seferlerde eyalet kuvvetleri önemli rol oynuyordu. Bu görevdeyken Irakeyn seferine katıldı.

Bir süre sonra Anadolu beylerbeyiliğine, ardından 1536 yılında Mustafa Paşa'nın yerine Rumeli beylerbeyiliğine tayin edildi. Rumeli beylerbeyiliği, Osmanlı taşra teşkilatının en üst rütbeli makamıydı; bu göreve gelen kişiler çoğu zaman divanda vezirliğe yükselirdi.

Rumeli beylerbeyi iken üçüncü vezirlik verildi. Vezirlik rütbesiyle birlikte Divan-ı Hümayun'un doğal üyesi oldu. Kubbe vezirleri divanda görüşülen işlere katılır, sadrazamın yokluğunda görevi yürütürlerdi.

30 Mayıs 1538 tarihinde ikinci vezirliğe yükseltildi. Bu makam, sadaret sırasının en yakın adayı sayılıyordu. Bir yıl iki ay sonra sadrazamlığa getirilmesi bu sıraya uygundur.

Taşra görevlerinin toplam süresi yirmi yılı aştı. Sadarete geldiğinde eyalet düzenini, tımar dağıtımını, sefer sevkiyatını ve ulak uygulamasını doğrudan tecrübeyle biliyor olması, bu uzun taşra kariyerinin sonucudur.

Lütfi Paşa, Tevârîh-i Âl-i Osman adlı eserinde katıldığı seferleri kendisi sıralar. Kanuni Sultan Süleyman döneminde bulunduğu seferler olarak Belgrad, Rodos, Mohaç, Beç, Alman ve İran seferlerini sayar; İran seferinde Bağdat'ın alındığını, Avlonya seferinde serdar tayin edildiğini, ardından Kara Boğdan seferinin yapıldığını yazar. 1541 yılına kadar bütün seferlerde padişahla birlikte olduğunu belirtir.

1521 yılındaki Belgrad seferi bu listedeki ilk harekâttır. 1522 yılındaki Rodos kuşatmasına katıldı; kuşatmadan sonra kalenin onarım işleriyle görevlendirildiği kaydedilir.

1526 yılında Mohaç Meydan Muharebesi'nde, 1529 yılında ise Viyana kuşatmasında bulundu. Bu iki harekât, Osmanlı ordusunun orta Avrupa'daki en ileri hareketleridir.

1534 yılında başlayan Irakeyn seferine Karaman beylerbeyi olarak katıldı ve eyalet kuvvetlerini sevk etti. Tebriz yöresinde artçı kuvvet görevi üstlendi. Sefer sırasında Van gölü çevresinde görev aldı; Tatvan kıyısında gemi yapımı için düşman hakkında bilgi toplanmasına katkıda bulunduğu belirtilir. Bu sefer 1535 yılında Bağdat'ın alınmasıyla sonuçlandı.

Kendi anlatımında sıraladığı seferler, kırk yılı aşan bir askerî hizmeti kapsar. Seferlerde edindiği gözlemler, sonraki yıllarda yazdığı eserlerin temel malzemesini oluşturdu. Âsafnâme'nin ikinci bölümünde yer alan sefer tedbirleri, erzak temini ve ordu düzeni ile ilgili maddeler doğrudan bu tecrübeye dayanır.

1537 yılında Venedik ile savaş başladı. Osmanlı ordusu Avlonya üzerinden hareket etti ve donanma Korfu adasına yöneldi. Lütfi Paşa bu harekâtta üçüncü vezir sıfatıyla, donanmadaki kara kuvvetlerinin serdarı olarak görevlendirildi. Denizdeki kuvvetin başında Kaptanıderya Barbaros Hayreddin Paşa bulunuyordu.

Kuşatma iki haftadan kısa sürdü. Adadaki Venedik savunması, top ateşine karşı hazırlanmış istihkâmlara dayanıyordu ve kale alınamadı. Kuşatma kaldırıldı ve ordu geri çekildi.

Harekâtın sonucu Lütfi Paşa'nın kariyerini kesintiye uğratmadı. Seferden kısa süre sonra ikinci vezirliğe yükseltildi. Ancak Korfu'da edindiği gözlemler, deniz gücü konusundaki görüşlerini biçimlendirdi.

Âsafnâme'de bu konuyu doğrudan ele alır. Padişaha yaptığı bir arzda, geçmiş sultanlar arasında karaya sahip olanların çok, denize sahip olanların az olduğunu, deniz savaşı tedbirinde karşı tarafın ileride bulunduğunu ve bu farkın kapatılması gerektiğini söylediğini yazar. Aynı yerde, deniz giderleri için padişah tarafından ayrı bir görevli tayin ettirdiğini belirtir.

Donanmayla ilgili görüşleri, Rodos kuşatması ve Korfu seferi sırasındaki gözlemlerine dayandırılır. Sadareti döneminde deniz masraflarının ayrı bir kalem olarak takip edilmesi yönünde düzenleme yapıldı.

Barbaros Hayreddin Paşa ile arasındaki ilişki iyi değildi. Tevârîh-i Âl-i Osman'da ondan söz ederken başarılarına yer vermez ve sert ifadeler kullanır. Bu tutum, eserin tarafsızlığı tartışılan bölümleri arasında gösterilir.

30 Mayıs 1538 tarihinde ikinci vezirliğe yükseltildi. Aynı yıl Kara Boğdan seferine katıldı. Sefer, Boğdan voyvodası Petru Rareş'in bağlılık yükümlülüğünü yerine getirmemesi üzerine düzenlendi.

Ordunun Prut nehrini geçmesi gerekiyordu. Lütfi Paşa, o sırada yeniçeri ocağında bulunan Sinan'ı padişaha takdim etti ve nehir üzerine köprü inşa ettirdi. Köprü sayesinde ordu nehri kolaylıkla geçti. Bu olay, Mimar Sinan'ın adının merkezde duyulmasının başlangıcı sayılır.

Seferin sonucunda Boğdan'ın bağlılığı yeniden kuruldu ve Bucak ile Bender yöresi doğrudan Osmanlı yönetimine bağlandı. Lütfi Paşa'nın seferdeki rolü kaynaklarda başarı olarak kaydedilir.

Mimar Sinan ile kurduğu ilişki bu seferle sınırlı kalmadı. Sadrazam olduktan sonra yaptığı ilk işlerden biri, Sinan'ı hassa mimarbaşılığına getirmek oldu. Bu tayin, Osmanlı mimarlık tarihinin en uzun süreli görevlendirmelerinden birinin başlangıcıdır; Sinan bu makamda yarım yüzyıla yakın kaldı.

İlginç olan, Lütfi Paşa'nın kendi eserlerinde bu olaydan söz etmemesidir. Tevârîh-i Âl-i Osman'da Mimar Sinan ile ilişkisine, Avusturya görüşmelerindeki tutumuna ve kendi başarılarına yer vermez. Kendi icraatını anlatmaktan kaçınması, eserinin dikkat çeken özelliklerinden biri olarak değerlendirilir.

Boğdan seferi dönüşünde sadaret sırası kendisine yaklaşmıştı. Bir yıl sonra Ayas Mehmed Paşa'nın ölümüyle makam boşaldı.

Sadrazam Ayas Mehmed Paşa 1539 yılında vebadan öldü. İkinci vezir olan Lütfi Paşa, 13 Temmuz 1539 tarihinde sadrazamlığa getirildi. Tayin, vezirlik sırasına uygundur ve kaynaklarda olağan dışı bir tartışma kaydedilmemiştir.

Göreve geldiğinde devletin dışarıdaki en acil meselesi Venedik ile süren savaştı. İçeride ise hazine gelir gider dengesi bozulmuştu ve divan usullerinin uygulanmasında aksama vardı.

Makamı devraldığındaki durumu Âsafnâme'de kendisi anlatır. Veziriazamlık kendisine verildiğinde bazı töre ve yasaları, Divan-ı Hümayun'un kanunlarını daha önce gördüklerine aykırı biçimde perişan halde bulduğunu yazar. Bu cümle, eserin yazılış sebebini de açıklar: kendisinden sonra gelecek veziriazamlara makamın usulünü anlatmak.

Sadareti bir yıl on ay sürdü. Bu süre, Kanuni Sultan Süleyman döneminin sadaret süreleri içinde kısa sayılır; aynı padişahın döneminde Pargalı İbrahim Paşa on üç, Rüstem Paşa iki ayrı dönemde toplam on beş yıla yakın görev yapmıştır.

Sadaretinin çerçevesi üç başlıkta toplanır: hazine ve harcama düzeni, halkın taşradaki yükünün hafifletilmesi ve Venedik savaşının bitirilmesi. Bu üç alanda aldığı kararlar kısa görev süresine rağmen kaynaklarda ayrıntılı olarak kaydedilmiştir. Kendi eseri de bu kararların gerekçelerini birinci elden aktarır.

Sadaretinin mali çerçevesini, gelirin gidere denk olması ilkesi belirledi. Âsafnâme'nin üçüncü bölümü bütünüyle bu konuya ayrılmıştır. Hazine açık verdiğinde dış hazineden takviye yapılmasının hazinede karışıklığa yol açtığını yazar ve bunu bir düzen sorunu olarak ele alır.

Giderleri azaltmak için önce saray harcamalarına yöneldi. Şehzadelerin sünnet düğünleri o güne kadar haftalarca sürüyordu; bu süreyi on beş güne indirdi. Kaynaklarda bu tedbir, mali disiplin anlayışının en açık örneği olarak anılır.

Asker sayısı ikinci başlıktı. Gereğinden fazla asker bulundurulmaması gerektiğini savundu. Gerekçesi doğrudan mali idi: kapıkulu askeri üç ayda bir maaş alıyordu ve mevcut arttıkça hazine gideri aynı oranda büyüyordu. Sık sık maaş artışına gidilmemesi gerektiğini de aynı bölümde yazdı.

Devlet görevlilerinin harcamaları üçüncü başlıktı. Görevlilerin gösterişli bir hayat sürmemeleri, mevkilerini gelir sağlamak için kullanmamaları ve rüşvete yol açacak uygulamalardan kaçınmaları üzerinde durdu.

Narh, yani resmî fiyat denetimi konusuna da ayrıca değindi. Narh işlerine dikkat edilmesi gerektiğini, bu denetimin gevşemesinin halkın doğrudan zararına olduğunu belirtti.

Döneminde bütçe dengesinin düzeldiği kaydedilir. Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanatının ilk yıllarında açık veren bütçenin bir süre sonra dengeye gelmesi, bu tedbirlerle ilişkilendirilir.

Sadaretinin en çok anılan icraatı, ulak uygulamasında yaptığı değişikliktir. Ulak, devlete ait yazıları bir yerden başka bir yere götüren resmî görevliydi. Bu düzen Osmanlı Devleti'nden önceki Türk ve İslam devletlerinde de kullanılıyordu.

On beşinci ve on altıncı yüzyıllarda düzen bozulmuştu. Yolda giden ulaklar geçtikleri yerlerde halkın atına el koyuyor, konaklama ve yem masrafını köylüye yüklüyordu. Uygulama zamanla halkın taşıyamayacağı bir yük haline gelmişti.

Lütfi Paşa bu durumu Âsafnâme'de açıkça yazar. Osmanlı ülkelerinde ulak kadar yersiz zulüm bulunmadığını, ulak hükmünün çok önemli olduğunu ve saltanat işlerine zarar ihtimali bulunan yerde verilmemesi gerektiğini belirtir. Aynı yerde, halkı bu yükten kurtarmak için sadrazamlığı zamanında beygir menzilleri yolları kurdurduğunu kaydeder.

Getirdiği çözüm, belirli noktalarda devlet eliyle beslenen at bulundurmaktı. Menzil adı verilen bu noktalarda hazır tutulan atlar sayesinde ulakların halktan hayvan istemesine gerek kalmıyordu. Uygulama, sonraki yüzyıllarda gelişerek Osmanlı haberleşme ve ulaşım düzeninin temeli oldu.

Değişikliğe karar vermeden önce İstanbul'daki elçileri topladığı ve onlara kendi ülkelerinde benzer bir uygulama bulunup bulunmadığını sorduğu kaydedilir. Aldığı cevaplar üzerine düzenlemeyi hazırladı.

Aynı sorunun Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde de bilindiğini, ancak kaldırılmasının başarılamadığını kendisi yazar.

Sadaretinde el koyma uygulamasıyla ilgili bir düzenleme yaptı. Müsadere, ölen ya da görevden alınan devlet görevlilerinin mal varlığının hazineye aktarılması usulüydü. Uygulamanın sınırı belirsizdi ve mirasçıları bulunan malların da hazineye geçtiği durumlar oluyordu.

Getirdiği kural, sahibi belli olmayan malların doğrudan hazineye aktarılmamasıydı. Böyle bir mal ele geçtiğinde yedi yıl süreyle Bâb-ı Hümayun'da emanet olarak tutulacak, bu süre içinde sahibi ya da mirasçısı çıkmazsa ancak o zaman hazineye devredilecekti.

Düzenlemenin gerekçesini Âsafnâme'de kendisi yazar. Halkın malının sebepsiz olarak padişahın malına karışmasının devletin çökmesine işaret olduğunu belirtir. Kanuni Sultan Süleyman'ın bu paraların yedi yıl saklanmasını ve sahibi çıkmazsa hazineye devredilmesini emrettiğini kaydeder.

Yetim malları ayrı bir başlıktı. Mirasçısı küçük yaşta olan malların korunması, hazineye aktarılmaması yönünde tedbir aldığı belirtilir. Bu düzenleme, müsadere usulünün sınırını çizen ilk açık kayıtlardan biridir.

Aynı yaklaşım, devlet görevlilerinin görevden alınma usulüne de yansıdı. Âsafnâme'de, bir hata sebebiyle görevlinin doğrudan azledilmemesi, önce uyarılması gerektiğini yazar.

Bu düzenlemelerin bir bölümü, mevcut uygulamadan gelir sağlayan çevrelerin zararına oldu. Kaynaklar, sadaretinin son aylarında aleyhinde yürütülen çalışmaların sebeplerinden biri olarak bu tedbirleri gösterir.

Sadarete geldiğinde Venedik ile savaş üçüncü yılındaydı. Savaş 1537 yılında başlamış, 1538 yılında Preveze deniz muharebesi Osmanlı üstünlüğüyle sonuçlanmıştı. Venedik, Kutsal İttifak içindeki ortaklarından beklediği desteği alamayınca barış yolunu aradı.

Görüşmeler Lütfi Paşa'nın sadareti döneminde yürütüldü. Antlaşma 2 Ekim 1540 tarihinde tamamlandı; Venedik tarafında imzayı Alvise Badoer attı ve metin 20 Kasım 1540 tarihinde Venedik'te onaylandı.

Antlaşmanın şartları Venedik açısından ağırdı. Mora'daki Anabolu ve Benefşe kaleleri Osmanlı Devleti'ne bırakıldı. Benefşe'nin teslimi, Venedik podestası Antonio Garzoni tarafından Mora sancakbeyi Kasım Paşa'nın adamlarından Yunus Bey'e yapıldı. Venedik ayrıca 300.000 duka savaş tazminatı ödemeyi kabul etti. Metin aynı zamanda ticaretin yeniden açılmasını sağlayan bir ahidname niteliği taşıyordu.

Bu şartların kabul ettirilmesinde Lütfi Paşa'nın rolü kaynaklarda öne çıkarılır. Görüşmelerin yürütülmesi ve sonucun onaylatılması, onun devlet işlerindeki yetkinliğinin göstergesi sayılır.

Aynı dönemde Habsburg elçileriyle yapılan müzakereleri de yönetti. Macaristan meselesinde Avusturya ile savaş kararının alınmasında etkili olduğu belirtilir. Bu karar, 1541 yılındaki Budin seferine yol açtı ve Budin'in Osmanlı yönetimine bağlanmasıyla sonuçlandı. Ancak Lütfi Paşa bu sefere katılmadı; hazırlıklar sürerken görevden alındı.

1541 yılının ilkbaharında, Budin seferi hazırlıkları sırasında sadaretten alındı. Azlin tarihi kaynaklarda farklı verilir; bir kısmı nisan, bir kısmı mayıs ayını gösterir. Yerine Hadım Süleyman Paşa getirildi.

Azlin doğrudan sebebi olarak kaynaklar bir ceza uygulamasını gösterir. Zina suçuyla yakalanan bir kadına verdiği cezanın şeriata ve örfe aykırı bulunması üzerine eşi Şah Sultan bu uygulamayı eleştirdi. Tartışma sertleşti ve Lütfi Paşa eşine el kaldırdı. Olay saraya ulaştı, Kanuni Sultan Süleyman'ın kararıyla evlilik sona erdi ve sadaret görevine son verildi.

Kaynaklar ikinci bir sebep grubu daha sıralar. Aldığı mali ve idarî tedbirlerin, mevcut düzenden yararlanan çevrelerin zararına olması ve bu çevrelerin aleyhinde çalışması, azlin arka planı olarak gösterilir.

Lütfi Paşa olayı kendi eserinde farklı anlatır. İki yüzlü insanların padişaha aleyhinde dedikodu yapması üzerine, kadınlara boyun eğmemek ve onların hilelerinden uzak durmak için veziriazamlıktan kendi isteğiyle ayrıldığını ve Edirne'deki çiftliğine gittiğini yazar.

Azilden sonra 200.000 akçe hasla Dimetoka'ya gönderildi. Bir süre sonra izin alarak hacca gitti. Dönüşünde yeniden Dimetoka'daki çiftliğine yerleşti.

Ömrünün son yaklaşık yirmi yılı burada geçti. Bu süre içinde devlet görevine dönmedi. Zamanını okumak, yazmak ve kurduğu vakıfların işleriyle ilgilenmekle geçirdi. Bugün bilinen eserlerinin büyük bölümü bu yıllarda yazıldı.

Âsafnâme, Lütfi Paşa'nın en çok bilinen eseridir ve yüzyıllar boyunca kendisi bu eserle anılmıştır. Sadaretten ayrıldıktan sonra yazıldığı anlaşılmaktadır. Eserin adı, Süleyman peygamberin veziri sayılan Âsaf'a dayanır ve vezirlik makamının adabı anlamını taşır.

Eser bir giriş ve dört bölümden oluşur. Girişte kendi hayatını ayrıntılı tarih vermeden anlatır. Birinci bölüm veziriazamın ahlakı ve adabı ile padişah, devlet erkânı ve halkla ilişkilerini; ikinci bölüm kara ve deniz seferlerinin önemi ile sefer tedbirlerini; üçüncü bölüm hazine yönetimini ve emeklilikle ilgili konuları; dördüncü bölüm ise halkın korunmasını ve bazı zümrelerin durumunu ele alır.

Eseri, kendisinden sonra gelecek veziriazamlara armağan olsun diye yazdığını belirtir. Teorik öğüt vermek yerine uygulanabilir tedbirler sıralar ve örneklerini Osmanlı tarihinden seçer. Verdiği örnekler Yavuz Sultan Selim ile Kanuni Sultan Süleyman dönemlerine, Piri Mehmed Paşa ve Kemalpaşazade gibi isimlere dayanır.

Başlıca tespitleri şunlardır: bir hata sebebiyle görevli hemen azledilmemeli, önce uyarılmalıdır; narh işlerine dikkat edilmelidir; ulak uygulamasına meydan verilmemelidir; gelir gidere denk olmalıdır; gereğinden fazla asker bulundurulmamalıdır; savaş tedbirleri barış zamanında alınmalıdır; veziriazamın kapısı halka açık olmalıdır; işler ehline verilmelidir.

Üslubu sadedir. Uzun giriş, ayet ve hadis yığını, söz kalabalığı yoktur. Bu sadelik, eserin sonraki yüzyıllarda sık okunmasının sebeplerinden biri sayılır.

Tevârîh-i Âl-i Osman, Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan başlar ve 1553 yılındaki Nahcıvan seferiyle sona erer. Eserin başlangıç kısımları kendisinden önce yazılmış tarihlerden özetlenmiştir; 1508 yılından sonrası ise bizzat yaşadığı olayların anlatımıdır. Bu ikinci kısım birinci elden kaynak sayılır.

Eseri sade bir dille yazdı. Anlatmak istediğini en kısa yoldan söylemeyi tercih etti ve halkın anlayabileceği bir üslup kullandı. Sözü uzatmaktansa tek cümlede toplama yönü, eserin belirgin özelliğidir.

Eserin dört yazma nüshası bilinir: ikisi İstanbul Arkeoloji Müzeleri Kütüphanesi'nde, biri Türk Tarih Kurumu'nda, biri Viyana Millî Kütüphanesi'ndedir. Ali Bey tarafından 1925 yılında İstanbul'da basıldı, sonraki yıllarda yeniden yayımlandı.

Esere yöneltilen eleştiri, bazı kişiler hakkında tarafsız davranmamasıdır. Barbaros Hayreddin Paşa ve Pargalı İbrahim Paşa'dan söz ederken başarılarına yer vermez. Kendi icraatını anlatmaması da dikkat çeken bir başka noktadır.

Bilinen eserlerinin sayısı yirmi biri bulur; sekizi Türkçe, on üçü Arapçadır. Türkçe eserleri arasında Kitâb-ı Tenbîhü'l-Gâfilîn, Kitâb-ı Tuhfetü't-Tâlibîn, Kitâb-ı Hayât-ı Ebedî, Risâle-i Suâl ve Cevâb, Risâle-i Niyyet ve Umûr-ı Mühimmât yer alır.

Arapça eserleri fıkıh, kelam ve ibadet konularındadır. Bunlar arasında Halâsü'l-ümme fî ma'rifeti'l-eimme adlı eser ayrı bir yer tutar; Osmanlı padişahlarının halifelik meşruiyetini konu edinir. Bu konu, hilafetin 1517 yılında Osmanlı Devleti'ne geçmesinden sonra tartışılan meselelerden biriydi.

Lütfi Paşa, sadaretten ayrıldıktan sonra vakıf kurma işine ağırlık verdi. Bilinen ilk vakfiyesi 1541 tarihlidir. Bu vakfiye ile Dimetoka'nın Müsellim köyündeki mescit ve muallimhaneye 100.000 akçe, Edirne'de Aşçılar Çarşısı'nda yirmi dükkân vakfetti.

İkinci ve daha kapsamlı vakfı 1544 yılında Tire'de kuruldu. Bu vakıf cami, şadırvan, imaret, tabakhane ve medreseden oluşuyordu. Vakfın gelir kaynakları arasında han, hamam, dükkân, arazi ve değirmen bulunuyordu. Bu mülklerin bir bölümü Tire'de, geri kalanı Aydın ve Saruhan sancaklarındaydı.

İkamet ettiği Saray köyünde bir cami, bir sıbyan mektebi ve bir çeşme yaptırdı. Yenice-i Karasu nehri üzerine ahşap bir köprü vakfettiği kaydedilir.

Ayrıca bir para vakfı kurdu. Bu vakıftan çocukları için günlük yirmi akçe pay ayırdı. Para vakıfları, nakit sermayenin işletilerek gelirinin hayır işlerine ayrılması esasına dayanıyordu ve on altıncı yüzyılda yaygın biçimde kullanılıyordu.

Vakıf kurmak, üst düzey Osmanlı görevlileri için hem hayır işi hem de mal varlığını koruma yoluydu. Vakfa dönüştürülen mülk, görevden alınma durumunda el koymaya konu olmuyordu. Lütfi Paşa'nın müsadere usulüyle ilgili düzenleme yapmış olması, bu konudaki bilgisini gösterir.

Tire'deki yapılar bugüne ulaşan izler arasındadır. İlçede adını taşıyan bir türbe bulunur ve kaynakların bir kısmı asıl defin yerinin burası olduğunu belirtir.

Dönem kaynakları Lütfi Paşa'yı sert, disiplinli ve saray içi çekişmelerden uzak duran bir görevli olarak tarif eder. Sicill-i Osmânî onun öfkeli ve sert olduğunu, nahiv, sarf ve fıkıh alanlarında bilgili olup ilmiyle övündüğünü yazar.

İlmî yönü çağdaşları tarafından tartışılmıştır. Peçevi İbrahim Efendi, biraz gramer ve söz dizimi okumuş olduğu halde kendisini çağın büyük bilgini sandığını, meclisine gelen âlimlere kelime sorduğunu yazar. Âlî Mustafa Efendi de benzer bir kayıt düşer. Buna karşılık Edirneli Sehî, onun iyi bir eğitim gördüğünü ve haya sahibi bir kişi olduğunu belirtir.

Din konusundaki tutumu katıydı. Vâsi Alisi'nin kendisine sunduğu Hümâyunnâme'yi, hayvan masallarını anlatan ve boşuna vakit harcanmış bir eser olarak nitelemesi bu tutumun örneği sayılır. Buna rağmen âlimleri ve şairleri koruduğu, onlardan yararlanmaya çalıştığı da kaydedilir.

Yönetim anlayışının merkezinde iki ilke vardır. Birincisi, adama göre iş değil işe göre adam bulunması gerektiğidir. İkincisi, veziriazamın yaptığı her işte padişaha karşı sorumlu olduğudur. Âsafnâme'de veziriazamın padişaha karşı açık davranması, halkın istek ve şikâyetlerini ona iletmesi ve azledilmekten korkmaması gerektiğini yazar.

Gizlilik konusunda ayrı durur. Padişah ile veziriazam arasında geçen görüşmenin başkasına aktarılmamasını temel kural sayar ve buna örnek olarak Piri Mehmed Paşa'nın tutumunu anlatır.

Çalışma tarzı sabırlı ve kalıcı çözüm arayan bir yön taşır. Kısa süreli görevine rağmen aldığı kararların sonraki yüzyıllara aktarılması bu tarzla açıklanır.

Lütfi Paşa'nın kaynaklardaki yeri, sadaret süresinden çok yazdığı eserlerle belirlenir. Bir yıl on ay süren görevi, Kanuni Sultan Süleyman dönemi sadaretleri içinde kısadır; buna karşılık Âsafnâme, Osmanlı siyasetname türünün ilk örneklerinden biri olarak asırlar boyunca okunmuştur.

Eserin ayırt edici yanı, yazarının bizzat sadrazamlık yapmış olmasıdır. Devlet düzenine dair risale yazan diğer isimlerin çoğu makamı dışarıdan gözlemleyen görevlilerdir. Âsafnâme ise makamın içinden yazılmıştır ve sonraki benzerlerine örnek teşkil etmiştir. Koçi Bey Risalesi ve Defterdar Sarı Mehmed Paşa'nın eseri aynı türün sonraki örnekleri arasında sayılır.

Düzen bozukluklarını tespit eden ve eski uygulamaya dönmeyi öneren yaklaşımı, sonraki yüzyıllarda benzer eserlerin ortak yöntemi haline geldi. Bu sebeple eser, Osmanlı düşünce tarihinde belirli bir çizginin başlangıcı sayılır.

İdarî mirasının en somut yanı menzil düzenidir. Ulak uygulamasında yaptığı değişiklik, devlet eliyle işletilen bir haberleşme ve ulaşım ağının kurulmasına yol açtı ve bu ağ sonraki yüzyıllarda gelişerek sürdü.

Mimar Sinan'ın merkezî görevlere getirilmesindeki payı ayrıca anılır. Prut üzerindeki köprü işiyle onu padişaha takdim etmesi ve sadareti sırasında hassa mimarbaşılığına getirmesi, Osmanlı mimarlık tarihinin akışını etkileyen kararlar arasında gösterilir.

Tevârîh-i Âl-i Osman ise on altıncı yüzyılın ilk yarısı için birinci elden kaynaktır. Macar tarihçi Szekfű Gyula, Türk tarihçileri arasında onu Kemalpaşazade ile birlikte anar.

1517: Almanya'da Martin Luther'in ortaya koyduğu tezlerle Reform hareketi başladı.

1519: V. Karl Kutsal Roma imparatoru seçildi; Habsburg ile Osmanlı arasındaki uzun mücadele bu dönemde şekillendi.

1521: İspanyol kuvvetleri Meksika'da Aztek başkenti Tenochtitlan'ı ele geçirdi.

1526: Hindistan'da Babür Şah, Panipat Muharebesi'ni kazanarak Babür Devleti'ni kurdu.

1534: İngiltere'de Kral VIII. Henry, kiliseyi Roma'dan ayıran kanunu çıkardı.

1538: Preveze deniz muharebesi Osmanlı donanmasının üstünlüğüyle sonuçlandı.

1541: Cenevre'de Jean Calvin kilise düzenini kurdu; Budin Osmanlı yönetimine bağlandı.

1543: Kopernik'in gök cisimlerinin hareketine dair eseri basıldı.

1555: Augsburg Barışı ile Almanya'da mezhep meselesi geçici bir düzene bağlandı.

1558: İngiltere'de I. Elizabeth tahta çıktı.