Koca Mustafa Paşa

Koca Mustafa Paşa, on beşinci yüzyılda doğdu ve 23 Kasım 1512 tarihinde Bursa'da idam edildi. Doğum yılı ve doğum yeri kaynaklarda ortak biçimde kaydedilmez. Kökeni konusunda kaynaklar ayrışır; bir kısmı Rum, bir kısmı Frenk asıllı olduğunu yazar.

Saraya Fatih Sultan Mehmed döneminde alındı ve Enderun'da yetiştirildi. II. Bayezid'in şehzadeliğinde hizmetinde bulundu; padişahın 1481 yılında tahta çıkmasının ardından hazinedarbaşılığa getirildi.

Saray kapı teşkilatındaki görevlerden sonra taşra idaresine geçti. Ohri ve Avlonya sancakbeyliklerinde bulundu, ardından Rumeli beylerbeyiliğine yükseldi. 1499 yılında Venedik'e karşı yürütülen harekâtta İnebahtı kalesinin alınmasında görev aldı.

Aralık 1490'da, Avrupa'da tutulan Cem Sultan meselesi için Roma'ya elçi olarak gönderildi. Papa ile yürütülen görüşmeler, şehzadenin gözetim şartlarını ve bunun karşılığında yapılacak ödemeyi konu alıyordu.

1491 yılında II. Bayezid'in kızı Kamerşah Sultan ile evlendi ve hanedan damadı oldu. Bu evlilikten bir kızı ve bir oğlu dünyaya geldi.

Vezîriâzamlığa 1511 yılında, selefi Hadım Ali Paşa'nın Şahkulu ayaklanmasını bastırırken ölmesinin ardından getirildi. II. Bayezid'in 24 Nisan 1512 tarihinde tahtı bırakmasının ardından bir süre görevde kaldı. Aynı yıl görevden alındı ve Bursa'da idam edildi.

İstanbul'da kurduğu külliye, bulunduğu semte adını verdi ve semt bugün Kocamustafapaşa adıyla anılır.

Koca Mustafa Paşa'nın doğum yılı bilinmez; kaynaklar on beşinci yüzyılı gösterir. Doğum yeri konusunda da ortak bir kayıt yoktur.

Kökeni konusunda kaynaklar ayrışır. Bir kısmı Rum asıllı olduğunu, bir kısmı Frenk asıllı olduğunu yazar. Devşirme yoluyla mı yoksa başka bir yolla mı saraya girdiği de tartışmalıdır; kayıtların bir bölümü devşirme olmadığını belirtir.

Saraya Fatih Sultan Mehmed döneminde alındı. Enderun'da eğitim gördü. Enderun, hem bir okul hem de sarayın iç hizmetlerinin yürütüldüğü teşkilattı; Arapça ve Farsça, hat, matematik ve askerî talim burada okutulur, aynı anda padişahın günlük hizmetleri görülürdü.

Enderun'un odaları kademeliydi. Öğrenci önce küçük ve büyük odalarda hizmet eder, kabiliyetine göre hazine odasına, kiler odasına ya da has odaya alınırdı. Has oda, padişaha en yakın kadroydu ve buradan çıkanlar doğrudan üst görevlere geçebiliyordu.

Bu kadroda yetişmenin sağladığı avantaj, merkezle kurulan kalıcı ilişkiydi. Saray içinde uzun süre bulunan bir görevli, hem padişahı hem de devletin usulünü yakından tanıyor, taşraya çıktığında merkezin temsilcisi sayılıyordu.

Kaynaklarda saraya girmeden önceki mesleğine dair bir kayıt da yer alır, ancak bu bilgi bütün kaynaklarda bulunmaz. Adının önündeki koca sıfatı, uzun boyluluğu ya da yaşlılığı belirten bir niteleme olarak kullanılmıştır.

Fatih Sultan Mehmed'in saltanatının son yıllarında, o dönemde Amasya sancakbeyi olan Şehzade Bayezid'in hizmetinde bulundu. Şehzade sancakları, geleceğin padişahının kendi kadrosunu kurduğu yerlerdi; sancakta hizmet eden görevliler, şehzade tahta çıktığında merkezî yönetimde görev alırdı.

II. Bayezid 1481 yılında tahta çıktı. Koca Mustafa Paşa aynı dönemde hazinedarbaşılığa getirildi.

Hazinedarbaşı, sarayın iç hazinesinin sorumlusuydu. İç hazine, devletin genel hazinesinden ayrıydı: padişahın şahsî gelirleri, değerli eşyaları, hediye olarak gelen ve gönderilen mallar burada tutulurdu. Görev, hem muhasebe hem de güven gerektiriyordu.

Saltanatın ilk yılları Cem Sultan meselesiyle geçti. Şehzade taht iddiasıyla harekete geçmiş, Bursa'yı ele geçirmiş, yenildikten sonra Karaman üzerinden Memlük topraklarına, oradan 1482 yılında Rodos'a geçmişti. Bu durum saray içindeki güven meselesini keskinleştirdi.

Hazinedarbaşılığın ardından saray kapı teşkilatındaki görevlere geçti. Kaynaklarda kapıcılar kethüdalığı ve kapıcıbaşılık görevleri kaydedilir; bu görevlere getiriliş yılları kaynaklarda farklı verilir.

Bu basamaklar, saray hizmetinden taşra idaresine geçişin olağan yoluydu. Kapı teşkilatında bulunan bir görevli, protokolü ve merkezin usulünü öğrenmiş sayılırdı.

Kapıcıbaşılık, sarayın dış kapılarının ve buraya bağlı kapıcı kadrosunun sorumluluğuydu. Görev yalnızca güvenlikle sınırlı değildi; sarayın protokol düzeni de bu makamın alanındaydı.

Kapıcıbaşı, divana gelen elçilerin karşılanmasından, huzura kabul sırasının düzenlenmesinden ve törenlerin yürütülmesinden sorumluydu. Yabancı devletlerin temsilcileri saraya bu görevlinin eşliğinde girer, huzura onun düzenlediği usulle çıkarılırdı.

Bu görev, dış ilişkilerin yürütülmesinde doğrudan tecrübe kazandırıyordu. Elçilerin getirdiği mektuplar, sundukları talepler ve verilen cevaplar kapıcıbaşının bilgisi dahilindeydi. Devlet, elçilik görevine göndereceği kişiyi çoğunlukla bu kadrodan seçerdi.

Kapıcıbaşılığın bir diğer işlevi, padişahın taşraya gönderdiği emirlerin ulaştırılmasıydı. Önemli fermanlar, azil ve tayin kararları kapıcıbaşılar eliyle götürülürdü. Bu görev, taşra idaresini yakından tanıma imkânı veriyordu.

Saray teşkilatında kapıcıbaşılık, sancakbeyliğine çıkışın düzenli basamağıydı. Görevden ayrılan kapıcıbaşı, kendisine tahsis edilen bir sancağa bey olarak tayin edilir ve taşra kariyerine başlardı.

Koca Mustafa Paşa'nın bu kadroda geçirdiği yıllar, sonraki elçilik görevinin ve idarî kariyerinin zeminini oluşturdu. Adı kaynaklarda bu dönemde Kapıcıbaşı Mustafa Bey biçiminde geçer.

Kapıcı kadrosunun sayısı on beşinci yüzyılın sonunda birkaç yüz kişiyi buluyordu. Bunlar sarayın kapılarında nöbet tutar, tören alaylarında yer alır ve gerektiğinde padişahın haberci kuvveti olarak kullanılırdı. Kadronun başında bulunmak, hem sayıca büyük bir birimin yönetilmesini hem de sarayın günlük işleyişinin bilinmesini gerektiriyordu.

Kaynaklarda bu görevlere getiriliş yılları farklı verilir. Bir kısım kayıt kapıcılar kethüdalığını 1487, kapıcıbaşılığı 1489 yılına tarihler; bir kısmı daha erken yıllar gösterir.

Cem Sultan, II. Bayezid'in kardeşiydi ve 1481 yılında taht iddiasıyla harekete geçmişti. Yenildikten sonra önce Memlük topraklarına, 1482 yılında Rodos'a geçti. Şövalyeler onu Fransa'ya gönderdi; şehzade uzun yıllar Avrupa'da gözetim altında tutuldu ve 1489 yılında Roma'ya, papanın gözetimine verildi.

Bu durum, Osmanlı Devleti'nin batıdaki hareket alanını doğrudan kısıtlıyordu. Büyük bir sefer düzenlenmesi halinde şehzadenin karşı tarafça bir taht adayı olarak öne sürülmesi ihtimali vardı. Bu sebeple devlet, şehzadenin gözetim altında tutulması için düzenli bir ödeme yapıyordu.

Aralık 1490'da Koca Mustafa Paşa, bu meseleyi görüşmek üzere Roma'ya gönderildi. Görüşmeler papa VIII. Innocentius ile yürütüldü ve 1490 ile 1491 kışına yayıldı.

Görüşmelerin konusu, şehzadenin nerede ve hangi şartlarda tutulacağı ile bunun karşılığında yapılacak yıllık ödemeydi. Ödemenin miktarı kaynaklarda farklı verilir.

Bu elçilik, Osmanlı Devleti ile papalık arasında doğrudan yürütülen sayılı görüşmelerden biridir. İki taraf arasında sürekli bir diplomatik temsil yoktu; ilişki, belirli meseleler için gönderilen elçiler aracılığıyla yürütülüyordu.

Cem Sultan 1495 yılında öldü. Ölümüyle birlikte, Osmanlı Devleti'nin batı siyasetini on dört yıl boyunca kısıtlayan mesele sona erdi.

1491 yılında II. Bayezid'in kızı Kamerşah Sultan ile evlendi. Bu evlilikle hanedan damadı oldu.

Osmanlı düzeninde padişah kızlarının devlet adamlarıyla evlendirilmesi yerleşik bir usuldü. Hanedan, kız çocukları üzerinden dışarıya bağ kurmuyor, bunun yerine kendi kadrosunu aile bağıyla kendine bağlıyordu. Damat olan devlet adamı, saraya yakınlığı artan ancak hanedan üzerinde hak iddia edemeyen bir konuma geliyordu.

Damatlık, kariyer açısından güçlü bir konum sağlıyordu. Damat vezirlerin sayısı Osmanlı tarihinde fazladır ve bunların önemli bir bölümü vezîriâzamlığa yükselmiştir. Buna karşılık bu bağ, siyasî mücadelede koruma sağlamıyordu; damat olan vezîriâzamlar arasında idam edilenler de vardır.

Kamerşah Sultan, II. Bayezid ile Gülruh Hatun'un kızıydı. Evlilikten iki çocuk dünyaya geldi: Hundi Hanımsultan ve Sultanzade Osman Bey.

Kamerşah Sultan, eşinin 1512 yılındaki ölümünden sonra yeniden evlendi ve 1520 yılının ocak ayında öldü.

Evlilik, aynı zamanda taht mücadelesinde konumunu belirleyen unsurlardan biri oldu. Padişahın oğulları arasındaki mücadelede damat vezirler taraf tutmak zorunda kalıyor, tercihleri saltanat değişiminden sonra doğrudan sonuç doğuruyordu.

Saray hizmetinden ayrıldıktan sonra taşra idaresine geçti. 1492 yılında Ohri sancakbeyliğine getirildiği kaydedilir; ardından Avlonya sancakbeyliğinde bulundu.

Ohri, Rumeli'nin batısında, bugünkü Kuzey Makedonya sınırları içindeki gölün kıyısında kurulmuş bir şehirdi. Bölge, Arnavutluk ve Makedonya arasındaki geçiş yolları üzerindeydi ve dağlık coğrafyası sebebiyle asayiş açısından zorlu sayılıyordu.

Avlonya, bugünkü Arnavutluk kıyısında, Adriyatik'e açılan bir liman şehriydi. Konumu sebebiyle hem ticaret hem de deniz güvenliği açısından önemliydi. Karşı kıyıda İtalya vardı ve şehir, Osmanlı Devleti'nin İtalya yönündeki harekâtlarında çıkış noktası olarak kullanılmıştı.

Sancakbeyi, bir sancağın askerî ve idarî amiriydi. Tımarlı sipahilerin kaydının tutulması, sefer açıldığında bunların toplanıp sevk edilmesi, asayişin sağlanması ve kadı ile birlikte yürütülen idarî işler onun sorumluluğundaydı.

Sancakbeyi ile kadı arasındaki iş bölümü, Osmanlı taşra düzeninin temel ilkesiydi. Bey yürütme yetkisini kullanır, kadı hüküm verirdi; ikisi birbirini denetlerdi. Bu ayrım, taşrada tek elde toplanan bir gücün oluşmasını engelliyordu.

Bu iki görev, Adriyatik kıyısındaki hassas sınır bölgesinde geçti ve sonraki beylerbeylik görevine hazırlık oldu. Bölgenin dağlık yapısı, karışık nüfusu ve deniz aşırı bağlantıları, taşra idaresinin en zorlu şartlarını bir araya getiriyordu.

1497 yılında Rumeli beylerbeyiliğine getirildiği kaydedilir. Rumeli beylerbeyiliği, Osmanlı taşra teşkilatının en üst makamıydı.

Rumeli eyaleti, devletin Balkanlar'daki bütün sancaklarını kapsıyordu. Tımarlı sipahilerin en kalabalık bölümü buradan çıkar, sefer açıldığında ordunun ana gövdesini bu kuvvetler oluştururdu. Beylerbeyi, divanın üyesi sayılır ve seferlerde bu kuvvetlerin başında bulunurdu.

Görevin kapsamı askerî olmakla sınırlı değildi. Tımar dağıtımı, kale onarımları, yol ve köprü bakımı, sınır boylarındaki asayiş ve büyük şehirlerdeki idarî işler de beylerbeyinin sorumluluğundaydı.

Rumeli beylerbeyiliği, vezirliğe geçişin olağan basamağıydı. Bu makamda bulunan bir devlet adamı, hem taşranın bütününü hem de ordunun sevk düzenini tanımış sayılırdı.

Görevin geldiği yıllar, Osmanlı Devleti'nin batıda yeniden hareketlendiği bir döneme denk gelir. Cem Sultan meselesinin 1495 yılında sona ermesiyle, batıya yönelik büyük bir seferin önündeki engel kalkmıştı.

Bu şartlarda Venedik ile ilişkiler gerginleşti. Çekişmenin konusu Mora yarımadasındaki limanlar ve Doğu Akdeniz'deki deniz ticaretiydi. 1499 yılında savaş başladı ve Rumeli kuvvetleri harekâtın kara ayağını oluşturdu.

Beylerbeyinin sefer sırasındaki yeri belliydi. Ordu düzeninde Rumeli kuvvetleri sağ kanatta bulunur, beylerbeyi kendi sancakbeylerini bu düzen içinde sevk ederdi. Kuşatmalarda ise siperlerin kazılması, topların yerleştirilmesi ve surlara yapılacak hücumun sırası onun sorumluluğundaydı.

Bu görevin bir başka yönü, Rumeli'deki tımar kayıtlarının denetlenmesiydi. Sefere çıkacak sipahi sayısı bu kayıtlardan çıkarılırdı; kaydın güncel tutulmaması, sefer mevcudunun eksik çıkması anlamına geliyordu.

Osmanlı Devleti ile Venedik Cumhuriyeti arasındaki savaş 1499 yılında başladı. Savaşın ilk hedefi, Korint körfezinin girişindeki İnebahtı kalesiydi.

İnebahtı, Yunanistan'ın batısında, körfezin en dar yerinde kurulmuştu. Kaleyi elinde tutan taraf, körfeze giren çıkan gemileri denetliyordu. Venedik burayı uzun süredir elinde tutuyor ve Mora'daki üslerini buradan besliyordu.

Harekât kara ve deniz kuvvetlerinin birlikte kullanılmasıyla yürütüldü. Donanma kaleyi denizden kuşattı ve dışarıdan gelecek yardımı kesti; kara kuvvetleri surları kuşattı. Osmanlı donanması aynı yıl Zonchio açıklarında Venedik donanmasıyla karşılaştı.

Kale 1499 yılında teslim oldu. Koca Mustafa Paşa, kuşatmada Rumeli kuvvetlerinin başında bulundu ve kalenin anahtarlarının teslim alınmasında görev aldı.

Harekât ertesi yıl Mora'da devam etti. 1500 yılında Modon, Koron ve Navarin kaleleri alındı. Bu fetihlerle Venedik'in Doğu Akdeniz'deki üs ağı önemli ölçüde daraldı.

Savaş 1503 yılında yapılan antlaşmayla sona erdi. Venedik, Mora'daki kayıplarını kabul etti; buna karşılık ticaret imtiyazları yenilendi.

Kuşatmada gösterdiği başarı, sonraki yıllarda vezirliğe yükselişinin dayanaklarından biri olarak kaydedilir.

Savaşın sonuçları uzun vadeliydi. Venedik'in Mora'daki üsleri elden çıkınca, cumhuriyetin Doğu Akdeniz'deki ticaret ağı Girit ve Kıbrıs üzerine daraldı. Osmanlı Devleti ise Adriyatik ağzına kadar uzanan bir kıyı şeridini denetimine aldı.

Harekâtın usulü de sonraki seferlere örnek oldu. Kıyı kalelerinin kuşatılmasında donanma hem ikmali taşıyor hem de denizden gelecek yardımı kesiyordu. Aynı yöntem, on altıncı yüzyıldaki Rodos ve Kıbrıs kuşatmalarında tekrarlandı.

Venedik savaşının ardından vezirliğe yükseldi. Kaynakların bir kısmı bu yükselişi 1501, bir kısmı 1502 yılına tarihler.

Vezirlik, Divan-ı Hümayun'un asıl üyeliği anlamına geliyordu. Divan haftada birkaç gün toplanır, devletin idarî, malî ve adlî işleri burada görüşülür, davalar dinlenir ve tayinler karara bağlanırdı. Toplantılar Topkapı Sarayı'nın ikinci avlusundaki kubbealtında yapılırdı.

Divanın üyeleri kubbealtı vezirleri, kazaskerler, defterdarlar ve nişancıydı. Vezirler kıdem sırasına göre ikinci vezir, üçüncü vezir diye anılır, vezîriâzamlık boşaldığında makam kural olarak bu sıradan doldurulurdu.

II. Bayezid'in saltanatının son on yılı, üst kadroda hızlı bir dönüşüm dönemiydi. Vezîriâzamlık makamı Hadım Ali Paşa ile Hersekzade Ahmed Paşa arasında birkaç kez el değiştirdi. Bu dönemde divanda bulunan vezirler, makamın her boşalışında aday konumundaydı.

Dönemin gündemi ağırdı. Doğuda Safevî Devleti'nin 1501 yılında kurulmasıyla Anadolu'da nüfuz mücadelesi başlamıştı. 10 Eylül 1509 tarihindeki büyük İstanbul depremi şehirde ağır yıkıma yol açtı ve ardından imparatorluk ölçeğinde bir imar seferberliği yürütüldü.

Padişahın ileri yaşı ve bozulan sağlığı, şehzadeler arasındaki mücadeleyi öne çıkardı. Divandaki vezirler de bu mücadelede konum almak zorunda kaldı.

Vezîriâzamlık makamı 1511 yılında boşaldı. Görevdeki vezîriâzam Hadım Ali Paşa, Şahkulu ayaklanmasını bastırmak üzere serdar olarak Anadolu'ya geçmiş ve temmuz ayındaki belirleyici muharebede ölmüştü.

Makama önce Hersekzade Ahmed Paşa getirildi. Bu dönem kısa sürdü; kaynaklar süresini iki aya yakın olarak verir. Ardından ikinci vezir olan Koca Mustafa Paşa vezîriâzamlığa tayin edildi.

Devraldığı gündem ağırdı. Şahkulu ayaklanması bastırılmış olmakla birlikte Anadolu'daki huzursuzluk sürüyordu. Ayaklanmadan geriye kalan kuvvetlerin bir bölümü doğuya, Safevî topraklarına geçmişti ve sınır boyundaki hareketlilik durmamıştı.

İkinci mesele merkezdeydi. II. Bayezid ileri yaştaydı ve sağlığı bozulmuştu. Oğulları Ahmed, Korkut ve Selim sancaklarında bulunuyor ve her biri kendi çevresini oluşturuyordu. Merkezdeki gruplar da bu adaylar etrafında ayrıştı.

Üçüncü mesele kapıkulu ocaklarıydı. Yeniçeriler, taht adayları arasında açık bir tercih ortaya koydu ve bu tercih başkentteki dengeyi belirledi. Ocakların bu ölçüde belirleyici hale gelmesi, sonraki yüzyıllarda tekrarlanacak bir kalıbın ilk örneklerindendir.

Bu şartlarda vezîriâzamlığın işi, günlük idarenin yürütülmesinden çok saltanat değişiminin yönetilmesine dönüştü.

Makamın devri de sıra dışı bir biçimde gerçekleşti. Vezîriâzamlık, kural olarak divandaki kıdem sırasına göre doldurulurdu; ancak bu kez makam bir yıl içinde üç kez el değiştirdi. Böyle bir dönüşüm hızı, merkezdeki dengenin ne kadar oynak olduğunu gösterir.

Şehzadeler arasındaki mücadele 1511 ve 1512 yıllarında keskinleşti. Şehzade Ahmed Amasya, Şehzade Korkut Manisa, Şehzade Selim ise Trabzon sancakbeyiydi.

Şehzade Selim, sancağından ayrılarak Rumeli'ye geçti ve babasından burada bir sancak istedi. Bu talep, taht mücadelesinin açık bir safhaya girmesi anlamına geliyordu.

Kapıkulu ocaklarının tavrı belirleyici oldu. Yeniçeriler, Şehzade Ahmed'in başkente çağrılması ihtimaline karşı harekete geçti ve tercihlerini Şehzade Selim yönünde kullandı. Başkentteki bu hareketlilik, padişahın kararını doğrudan etkiledi.

II. Bayezid 24 Nisan 1512 tarihinde tahtı oğlu Selim'e bıraktı. Otuz bir yıl süren saltanat böylece sona erdi. Eski padişah kısa süre sonra Dimetoka yolunda öldü.

Koca Mustafa Paşa saltanat değişiminin ardından bir süre vezîriâzamlıkta kaldı. Yeni padişahın göreve gelir gelmez bütün kadroyu değiştirmemesi, geçiş döneminin olağan uygulamasıydı: devletin günlük işleri, kadro yerleşene kadar mevcut görevlilerle yürütülüyordu.

Bu durum uzun sürmedi. Yeni saltanatın ilk aylarında merkez kadrosu elden geçirildi ve önceki dönemin isimleri görevden alındı. Vezîriâzamlık makamına yeniden Hersekzade Ahmed Paşa getirildi.

Şehzade mücadelesi 1513 yılına kadar sürdü ve Şehzade Ahmed ile Şehzade Korkut'un ölümüyle sona erdi.

Koca Mustafa Paşa'nın taht mücadelesindeki konumu, kaynaklarda ayrıntılı biçimde tartışılan bir konudur. Merkezdeki grupların önemli bir bölümü Şehzade Ahmed'i destekliyordu ve kaynaklar onu da bu grup içinde gösterir.

Destek tercihinin gerekçesi, dönemin kadro yapısıyla ilgilidir. Şehzade Ahmed en büyük şehzadeydi ve Amasya sancağında bulunuyordu; babasının saltanatının son yıllarında merkezle bağı en güçlü olan adaydı. Divandaki vezirlerin bir bölümü bu adayla çalışmayı öngörüyordu.

1511 yılındaki yeniçeri hareketi bu dengeyi bozdu. Ocakların tercihi Şehzade Selim yönünde ortaya çıkınca, merkezdeki isimlerin bir bölümü konumunu gözden geçirdi. Kaynaklar, Koca Mustafa Paşa'nın da bu aşamada tutumunu değiştirdiğini kaydeder.

Saltanat değişiminden sonra bu geçmiş bir mesele haline geldi. Yeni yönetimin önceki dönem kadrosunu elden geçirmesi sırasında, eski tercihler doğrudan soruşturma konusu oldu.

Hakkındaki iddia, Şehzade Ahmed ile gizli haberleşmeyi sürdürdüğü yönündeydi. Kaynaklar bu iddianın dayanaklarını ortak biçimde ortaya koymaz; bir kısmı iddianın söylentiye dayandığını belirtir.

Bu tür suçlamalar, saltanat değişimlerinin ardından sık görülüyordu. Yeni padişahın kendi kadrosunu kurması, önceki dönemin isimlerinin tasfiyesiyle birlikte yürüyordu ve gerekçe çoğunlukla önceki taht mücadelesindeki tutumdu.

Vezîriâzamlıktan alınmasının ardından 23 Kasım 1512 tarihinde Bursa'da idam edildi. Karar padişah tarafından verildi.

İdam gerekçesi olarak kaynaklarda, Şehzade Ahmed ile gizli haberleşmeyi sürdürdüğü iddiası kaydedilir. Kaynaklar bu iddianın dayanaklarını ortak biçimde ortaya koymaz.

Osmanlı düzeninde vezîriâzamların idamı, hukukî bir yargılamadan çok padişahın doğrudan kararıyla yürüyordu. Makam sahibi padişahın mutlak vekiliydi ve bu yetkinin karşılığı, görevden alınmanın ötesine geçebilen bir sorumluluktu. On altıncı yüzyılın başından itibaren idam edilen vezîriâzamların sayısı kırkı aşar.

İdamın Bursa'da gerçekleşmesi, dönemin hareketliliğiyle ilgilidir. Şehzade mücadelesi Anadolu'da sürüyordu ve merkez kadrosunun bir bölümü padişahla birlikte yol üzerindeydi.

Kabri Bursa'da, Pınarbaşı semtinde bulunur. Kaynaklar mezarın Bursa Mevlevihanesi'nin karşısında olduğunu kaydeder.

İdamından sonra kurduğu vakıflar ayakta kaldı. Vakfa bağlanan mülk, görevlilerin mal varlığının müsadere edilmesi uygulamasının dışında kalıyordu; bu sebeple kurduğu külliye ve vakıflar varlığını sürdürdü.

Eşi Kamerşah Sultan, bu olaydan sonra yeniden evlendi ve 1520 yılının ocak ayında öldü.

Saltanat değişimlerinin ardından görülen tasfiyeler, o yılların yerleşik bir kalıbıydı. Yeni padişah kendi kadrosunu kurarken önceki dönemin isimleri görevden alınıyor, bir bölümü hakkında taht mücadelesindeki tutumları gerekçe gösteriliyordu. Aynı saltanatın ilk yıllarında birden fazla vezîriâzam bu yolla makamını kaybetti.

Olay, vezîriâzamlık makamının taşıdığı riski gösteren örneklerden biridir. Makam, devletin en yüksek idarî yetkisini veriyor, buna karşılık sahibini padişahın doğrudan kararına açık hale getiriyordu.

İstanbul'da, surlara yakın bir bölgede külliye kurdu. Yapı topluluğunun merkezinde, aslı Bizans dönemine ait bir kilise olan yapı bulunur.

Kilise, Aya Andreas en Krisei adıyla anılan manastır kilisesiydi. Yapının bazı bölümleri altıncı yüzyıla kadar götürülür. Cami olarak düzenlenmesi 1486 yılında gerçekleşti; kaynakların bir kısmı dönüşümü 1486 ile 1491 yılları arasına tarihler.

Dönüşüm sırasında yapıya mihrap ve minber eklendi, çevresine Osmanlı yapıları kuruldu. Kaynaklarda külliyenin bileşenleri olarak cami, medrese, imaret, mektep, zaviye ve türbe sayılır.

Külliye, Halvetiyye tarikatının merkezlerinden biri haline geldi. Tarikatın Sünbüliyye kolunun kurucusu Sünbül Sinan Efendi burada faaliyet gösterdi ve türbesi caminin yanındadır. Yapı bu sebeple Sünbül Efendi Camii adıyla da anılır.

Semt, banisinin adıyla anılmaya başladı ve bugün Kocamustafapaşa adını taşır. Aynı ad, semtin ana caddesinde de kullanılır. Bir vezîriâzamın adının bir İstanbul semtine kalıcı biçimde geçmesi, sayılı örnekten biridir.

Külliye, Bizans yapısının Osmanlı düzenine katılma biçimini gösteren örnekler arasında sayılır. Yapı bugün ayaktadır ve ziyaret edilen türbesiyle birlikte semtin merkezinde yer alır.

Külliyenin dışında imparatorluğun farklı yerlerinde eser yaptırdı ve vakıf kurdu. Kaynaklar İstanbul'da Eyüp semtinde, Rumeli'de ise Yenice-i Karasu ve Nevrekop'ta yaptırdığı yapıları kaydeder.

Yenice-i Karasu ve Nevrekop, bugünkü Yunanistan ile Bulgaristan sınırları içindeki yerleşmelerdir. Her ikisi de Rumeli'deki ana yol güzergâhı üzerindeydi. Devlet adamlarının görev yaptıkları ya da bağlantılı oldukları bölgelerde vakıf kurması, dönemin yaygın uygulamasıydı.

Vakıf kurmak, hem hayır işi hem de mal varlığının korunması yöntemiydi. Devlet görevlilerinin mülkü ölümlerinde müsadere edilebiliyordu; vakfa bağlanan mülk ise bu uygulamanın dışında kalıyor ve idaresi aile içinde sürebiliyordu. İdamla sonuçlanan bir kariyerin ardından eserlerinin ayakta kalması bu düzenin sonucudur.

Vakfiyeler, kurulan hizmetlerin nasıl yürütüleceğini ayrıntılı biçimde belirlerdi. İmarette günde kaç kişiye yemek verileceği, medresede kaç öğrenci okuyacağı, görevlilerin ücretleri ve bakım masrafları bu belgelerde yazılıydı. Gelir kaynağı olarak köyler, dükkânlar, hanlar ve hamamlar tahsis edilirdi.

Bu belgeler bugün dönemin iktisadî ve sosyal yapısı için birinci elden kaynaktır. Hangi köyün gelirinin hangi hizmete ayrıldığı ve görevlilerin sayısı buradan okunur.

İstanbul'da Ayvansaray'daki bir camiyle kurulan ilişki de kaynaklarda geçer, ancak yapının banisi konusunda kayıtlar birbirinden ayrılır.

Kariyeri, on beşinci yüzyıl sonu Osmanlı kadro düzeninin bütün basamaklarını içerir: saray hizmeti, hazinedarbaşılık, kapı teşkilatı, elçilik, sancakbeyliği, beylerbeylik, vezirlik ve vezîriâzamlık.

Bu güzergâhın ayırt edici yanı, diplomatik görevin de içinde bulunmasıdır. Roma elçiliği, dönemin devlet adamları arasında sık rastlanmayan bir tecrübeydi; Osmanlı Devleti ile papalık arasında sürekli bir temsil bulunmadığı için bu tür görevler sayılıydı.

Hanedan damadı olması, konumunu güçlendiren bir başka unsurdur. 1491 yılındaki evlilikle saraya bağı doğrudan bir aile bağına dönüştü. Buna karşılık bu bağ, saltanat değişiminin ardından koruma sağlamadı.

Vezîriâzamlığı bir yıla yakın sürdü ve dönemin en hareketli aylarına denk geldi: Şahkulu ayaklanmasının ardından gelen dönem, şehzadeler arasındaki mücadelenin keskinleşmesi ve tahtın el değiştirmesi.

Sonu, saltanat değişimlerinin ardından görülen tasfiyelerin erken örneklerinden biridir. Önceki dönemin kadrosunun yeni padişah tarafından elden geçirilmesi, on altıncı yüzyıl boyunca tekrarlanan bir kalıba dönüştü.

Adı bugün büyük ölçüde İstanbul'daki semtle ve külliyeyle anılır. Kocamustafapaşa, banisinin adını beş yüz yıldır taşıyan bir yer adıdır ve yapı topluluğu Bizans mirasının Osmanlı şehrine katılma biçimini gösteren örnekler arasında yer alır.

1492: Granada'nın düşmesiyle İber yarımadasındaki son müslüman devlet sona erdi.

1492: Kristof Kolomb Atlas Okyanusu'nu geçerek Amerika kıtasındaki adalara ulaştı.

1494: Fransa'nın İtalya'ya girmesiyle uzun süren İtalyan Savaşları başladı.

1498: Vasco da Gama Ümit Burnu'nu dolaşarak Hindistan'a ulaştı.

1501: Şah İsmail Tebriz'de tahta çıktı ve Safevî Devleti kuruldu.

1506: Roma'da Aziz Petrus Bazilikası'nın yeniden inşasına başlandı.

1510: Portekiz kuvvetleri Goa'yı aldı ve Hint Okyanusu'ndaki üs ağını genişletti.

1512: Roma'da Sistine Şapeli'nin tavan resimleri tamamlandı.