Çandarlı İbrahim Paşa

Çandarlı İbrahim Paşa, on beşinci yüzyılın ilk çeyreğinde Osmanlı Devleti'nin en üst idarî makamında bulunan vezîriâzamdır. Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa'nın küçük oğlu, 1387 ile 1406 yılları arasında aynı makamda bulunan Çandarlı Ali Paşa'nın kardeşidir. Doğum yeri ve doğum yılı kaynaklarda kayıtlı değildir.

Çandarlı ailesinde aynı adı taşıyan iki vezîriâzam vardır. 1421 ile 1429 yılları arasında görev yapan İbrahim Paşa, Kara Halil Hayreddin Paşa'nın oğludur ve Birinci İbrahim Paşa adıyla anılır. 1498 ile 1499 yılları arasında görev yapan İbrahim Paşa ise 1453 yılında idam edilen Çandarlı Halil Paşa'nın oğlu, yani bu ilk İbrahim Paşa'nın torunudur. Kaynaklar bu ikisini sık sık birbirine karıştırır.

Devlet hizmetine ilmiye yolundan girdi. Ağabeyinin vezirliği sırasında Bursa kadılığı yaptı; bu görevi, Ali Paşa'nın 1406 yılının ocak ayına tarihlenen vakfiyesini düzenlemiş olmasından bilinir. Fetret devrinde bir süre Edirne'de şehzade Musa Çelebi'nin yanında bulundu, ardından Çelebi Mehmed'in hizmetine girdi. 1415 yılında kazasker, 1420 yılında ikinci vezir olarak görev yapıyordu.

1421 yılında Sazlıdere Muharebesi'nde Bayezid Paşa'nın öldürülmesi üzerine II. Murad'ın vezîriâzamı oldu ve ölümüne kadar bu görevde kaldı. Sadareti yaklaşık sekiz yıl sürdü. Mustafa Çelebi ayaklanmasının bastırılmasında, Fetret devrinde dağılan Anadolu beyliklerinin yeniden Osmanlı idaresine bağlanmasında ve merkezî yönetimin kurulmasında adı geçer. Babası ve ağabeyinden farklı olarak ordu kumandanlığı üstlenmedi.

İznik'te kendi adına bir türbe ve bir imaret yaptırdı. 1429 yılının ağustos ayında öldü ve İznik'teki türbesine defnedildi. Oğlu Çandarlı Halil Paşa, on yıl sonra aynı makama gelecekti.

Çandarlı İbrahim Paşa'nın doğum yeri ve doğum yılı kaynaklarda kayıtlı değildir. Babası, I. Murad'ın veziri ve Osmanlı Devleti'nin ilk kazaskeri olan Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa'dır. Kaynaklar onu babasının küçük oğlu olarak kaydeder.

İki kardeşi bilinir. Büyük kardeşi Çandarlı Ali Paşa, babalarının 22 Ocak 1387 tarihindeki ölümü üzerine vezîriâzam oldu ve 1406 yılına kadar bu görevde kaldı. Diğer kardeşi İlyas Paşa beylerbeyilik rütbesine yükseldi ve Yıldırım Bayezid döneminde bu görevdeyken öldü.

Aile, Kara Halil Hayreddin Paşa ile başlayan bir çizgide Osmanlı yönetiminin en üst makamını kuşaklar boyunca elinde tuttu. İbrahim Paşa bu silsilenin üçüncü halkasıdır. Kendisinden sonra oğlu Çandarlı Halil Paşa 1439 yılında, onun oğlu Çandarlı İbrahim Paşa ise 1498 yılında aynı göreve geldi.

Ailenin adı, sonraki kuşaklarda Çandarlı biçiminde anıldı ve İznik ile özdeşleşti. Babasının türbesi Lefke Kapısı dışındaki alandadır; İbrahim Paşa ise kendi türbesini kapının iç tarafındaki meydanda yaptırdı.

Annesi hakkında kaynaklarda bilgi yoktur. Babasının eşi, İznik medresesi müderrisi Tâceddin Kürdî'nin kızı olarak kaydedilir ve adı geçmez. Erken Osmanlı döneminde ilmiye mensuplarının aile kayıtları, sonraki yüzyıllarda tutulan kadar ayrıntılı değildir.

Medrese eğitimi gördü ve ilmiye sınıfına girdi. Hangi medresede okuduğu, kimlerden ders aldığı ve müderrislik yapıp yapmadığı kaynaklarda yazılı değildir. Bilinen görevlerinin tamamı kadılık ve kazaskerlik basamağındadır; bu, ilmiye içinde düzenli bir yükselme çizgisi izlediğini gösterir.

Ailenin geleneği bu yönde kurulmuştu. Babası kadılıktan kazaskerliğe, oradan vezirliğe yükselmişti; ağabeyi Ali Paşa da aynı yolu izlemişti. Erken Osmanlı Devleti'nde ilmiye ile idare arasındaki geçiş kolaydı ve medresede yetişen kişi, gösterdiği yetkinliğe göre devletin en üst kademelerine kadar çıkabiliyordu.

Kadı, dönemin şartlarında yalnızca yargı görevlisi değildi. Bulunduğu şehrin mali kayıtlarını tutar, vakıfları denetler, tereke taksimini yapar, ordunun geçtiği yerlerde iaşe düzenini kurar ve merkezî yönetimin taşradaki temsilcisi gibi çalışırdı. Büyük şehir kadılıkları, devlet işlerinin bütününe temas eden görevlerdi.

Kaynaklarda adının ilk kez geçtiği yer, Timur tehlikesinin belirdiği sırada toplanan Osmanlı savaş meclisidir. Bu mecliste ileri sürdüğü görüşler sebebiyle anılır. O tarihte devlet kademesinde söz sahibi bir konumda bulunduğu bu kayıttan anlaşılır.

İlmiye kökeni, sonraki vezirliğinin niteliğini de belirledi. Görev süresi boyunca sefer kumandanlığı üstlenmedi; ağırlığını merkezî yönetimde ve Divan'da kurdu.

Bilinen ilk resmî görevi Bursa kadılığıdır. Bu görevde bulunduğu, ağabeyi Çandarlı Ali Paşa'nın vakfiyesinden anlaşılır: 1406 yılının ocak ayına tarihlenen vakfiyeyi Bursa kadısı sıfatıyla o düzenlemiştir.

Bursa, o tarihte Osmanlı Devleti'nin Anadolu'daki merkeziydi. Şehrin kadılığı, hazine işlerine, vakıf gelirlerine ve saray çevresine doğrudan temas eden bir görevdi. Vezîriâzamın kendi vakfiyesini kardeşine düzenletmesi, ailenin devlet kadrolarındaki ağırlığını da gösterir.

Görevin tarihi dikkat çekicidir. 1406 yılının ocak ayı, Ankara Savaşı'ndan üç buçuk yıl sonrasına ve Fetret devrinin ortasına düşer. Bursa o sırada şehzadeler arasındaki mücadelenin merkezindeydi ve şehir birkaç kez el değiştirdi. Aynı yılın aralık ayında ağabeyi Ali Paşa öldü.

Ali Paşa'nın Bursa'daki mescid ve zaviyesi için kurulan vakfın idaresi, çocuğu bulunmadığı için Bursa kadılarına bırakıldı. Bu düzenlemenin yapıldığı sırada görevde olan kadı, kardeşi İbrahim Paşa'ydı.

Bursa kadılığı, ailenin üç kuşağında da görülen bir basamaktır. Babası aynı görevde bulunmuş, oğlu Halil Paşa da ilmiye yolundan yetişerek kazaskerliğe kadar yükselmişti. Ailenin gücü, makam sırasının yanında ilmiye çevresindeki bu köklü konumdan da geliyordu.

Ankara Savaşı'nın ardından Osmanlı Devleti on bir yıl süren Fetret devrine girdi. Yıldırım Bayezid'in oğulları Anadolu ve Rumeli'de ayrı ayrı hüküm sürdü; devlet kadroları da bu bölünmeye göre dağıldı.

Kaynaklar, İbrahim Paşa'nın bir süre Edirne'de şehzade Musa Çelebi'nin yanında bulunduğunu kaydeder. Bu dönemde Edirne kadılığı yapmış olabileceği belirtilir; kayıt kesin değildir. Musa Çelebi, ağabeyi Emîr Süleyman'ı ortadan kaldırdıktan sonra 1411 yılında Rumeli'de hâkimiyet kurmuştu.

Sonraki adım, Bizans'tan tahsil edilecek verginin istenmesi için İstanbul'a gönderilmesidir. Kaynaklar, İbrahim Paşa'nın bu görevle şehirde bulunduğu sırada Çelebi Mehmed ile anlaştığını ve Bursa'ya geçerek onun hizmetine girdiğini yazar.

Taraf değiştirme, Fetret devrinin olağan görünümlerindendir. Şehzadeler arasındaki mücadelede devlet adamları, kadılar ve uç beyleri sık sık saf değiştirdi. İbrahim Paşa'nın tercihi, sonuçta kazanan tarafın yanında olmasını sağladı: Çelebi Mehmed 1413 yılında Musa Çelebi'yi yenerek bütün ülkeye hâkim oldu.

Bu tercih, ailenin devlet içindeki sürekliliğini de korudu. Ağabeyi Ali Paşa Emîr Süleyman'ın yanında bulunmuş ve 1406 yılında ölmüştü. İbrahim Paşa'nın Çelebi Mehmed'in yanında yer alması, Çandarlıların yeniden birleşen devletin merkezinde kalmasını mümkün kıldı.

Fetret devrinin ardından kurulan merkezî yönetimde hızla yükseldi. Saruca Paşazâde Umur Bey'in vakfiyesine göre 1415 yılının mart ayında kazaskerlik görevinde bulunuyordu.

Kazaskerlik, babasının 1362 yılında ilk kez üstlendiği makamdı. Bütün kadıların ve müderrislerin tayini, terfisi ve denetimi bu makama bağlıydı; kazasker aynı zamanda Divan'ın doğal üyesiydi ve seferlerde orduyla birlikte hareket ederdi. Fetret devrinin ardından ilmiye teşkilatının yeniden düzene sokulması, bu makamın işiydi.

Vezirliğe ne zaman yükseldiği kesin olarak bilinmez. Kara Timurtaş Paşazâde Oruç Bey'in vakfiyesinden, 1420 yılında Çelebi Mehmed'in ikinci veziri olarak görev yaptığı anlaşılır. Bu tarih, en üst makama gelmesinden yalnızca bir yıl öncesidir.

İkinci vezirlik, Divan'da vezîriâzamdan sonra gelen mevkiydi. Çelebi Mehmed'in vezîriâzamı Amasyalı Bayezid Paşa'ydı. İki isim, padişahın 1421 yılındaki ölümünden sonra da görevde kaldı ve II. Murad'ın saltanatının ilk aylarında birlikte çalıştı.

Görev kayıtlarının vakfiyelerden çıkarılması, dönemin belge düzeni hakkında da fikir verir. Erken Osmanlı devlet adamlarının kariyerleri çoğu zaman vakıf senetlerindeki şahit ve düzenleyici künyelerinden takip edilir; ayrı bir tayin defteri düzeni henüz kurulmamıştı.

I. Mehmed'in 1421 yılındaki ölümünün ardından oğlu II. Murad tahta çıktı. Yeni padişah on yedi yaşındaydı ve saltanatının ilk aylarını bir taht mücadelesiyle geçirdi.

Bizans yönetimi, elinde tuttuğu Yıldırım Bayezid'in oğlu Mustafa Çelebi'yi serbest bıraktı. Mustafa Çelebi, İzmiroğlu Cüneyd Bey'in desteğiyle Rumeli'ye geçti ve Edirne'de hükümdarlığını ilan etti. Ayaklanmayı bastırmakla görevlendirilen vezîriâzam Amasyalı Bayezid Paşa, Sazlıdere Muharebesi'nde ordusunun büyük bölümünün saf değiştirmesi üzerine yenildi, esir alındı ve öldürüldü.

Boşalan makama Çandarlı İbrahim Paşa getirildi. Kaynakların bir kısmı tayini 1421 yılının temmuz ayına, bir kısmı Sazlıdere Muharebesi'nin ardından ağustos ayının sonuna yerleştirir. Yıl konusunda ayrılık yoktur.

Tayin, ailenin makamla kurduğu ilişkinin üçüncü halkasıdır. Babası ve ağabeyinden sonra aynı göreve gelen üçüncü Çandarlı oldu. Aradaki fark, göreve gelme biçimindedir: babası ile ağabeyi arasında doğrudan bir devir söz konusuydu, İbrahim Paşa ise on beş yıllık bir aradan sonra makama ulaştı.

Göreve başladığı koşullar ağırdı. Devlet Fetret devrinden yeni çıkmıştı, Rumeli'de rakip bir hükümdar hutbe okutuyordu ve Anadolu'da beylikler henüz tam olarak bağlanmamıştı.

Edirne'de hükümdarlığını ilan eden Mustafa Çelebi, kendi adına hutbe okuttu ve sikke bastırdı. II. Murad'ın yönetimi, Rumeli'yi bütünüyle kaybetme tehlikesiyle karşı karşıyaydı.

Mustafa Çelebi bir dizi hata yaptı. Serbest bırakılması karşılığında Bizans'a vaat ettiği Gelibolu'yu teslim etmeyerek ilk destekçisini kaybetti. Ardından Anadolu'ya geçerek Bursa üzerine yürüdü; Rumeli kökenli kuvvetleri bu sefere isteksizdi.

Kaynaklar, İbrahim Paşa'nın bu süreçte iki noktada rol aldığını kaydeder. Birincisi, Mustafa Çelebi'nin Trakya'ya geçişini engellemek üzere Gelibolu'ya asker sevk edilmesidir. İkincisi, ayaklanmanın son aşamasında Mustafa Çelebi'nin yakalanmasında ve öldürülmesinde oynadığı roldür.

Ayaklanma 1422 yılında sona erdi. Mustafa Çelebi yakalandı ve idam edildi. Osmanlı kaynakları onun Yıldırım Bayezid'in oğlu olduğu iddiasını kabul etmez ve kendisini Düzmece Mustafa adıyla anar; bu adlandırma, dönemin siyasî tercihini yansıtır.

Ayaklanmanın bastırılması, II. Murad'ın saltanatını sağlamlaştırdı. Aynı yıl padişah Bizans başkentini kuşattı; kuşatmanın sebeplerinden biri, Mustafa Çelebi'nin serbest bırakılmasıydı.

İbrahim Paşa bu olaylarda sefer kumandanı olarak değil, merkezden tedbir alan vezîriâzam olarak yer aldı. Görev anlayışı, sonraki sekiz yıl boyunca da bu çizgide sürdü.

Mustafa Çelebi'nin ortadan kaldırılmasının ardından ikinci bir taht iddiası ortaya çıktı. Bu kez isyan eden, II. Murad'ın küçük kardeşi Mustafa Çelebi'ydi.

Ayaklanma, Bizans yönetiminin desteğiyle başladı ve hızla yayıldı. Küçük Mustafa, Bursa'yı kuşattı ve İznik'i ele geçirdi. Kaynaklar, İznik'te Çandarlı İbrahim Paşa'nın bir sarayı bulunduğunu ve şehri alan şehzadenin bu sarayda oturduğunu kaydeder.

Gelişme, II. Murad'ı Bizans başkentindeki kuşatmayı kaldırmaya zorladı. Padişah, ayaklanmanın bastırılmasıyla Mihaloğlu Mehmed Bey'i görevlendirdi. İsyan kısa sürede sona erdi ve Küçük Mustafa idam edildi; kaynakların bir kısmı bu sonucu 1422, bir kısmı 1423 yılına yerleştirir.

İznik'in ayaklanma sırasında el değiştirmesi, şehrin Çandarlı ailesi için taşıdığı önemi de gösterir. Aile burada türbelere, camiye, medreseye ve mülke sahipti; İbrahim Paşa da sonraki yıllarda kendi imaretini burada yaptıracaktı.

İki ayaklanmanın peş peşe gelmesi, Fetret devrinden çıkan devletin ne kadar kırılgan olduğunu ortaya koydu. Bizans yönetiminin her iki olayda da taht iddiasında bulunan şehzadeleri desteklemesi, Osmanlı yönetiminin Bizans siyasetini yeniden gözden geçirmesine yol açtı.

II. Murad, Mustafa Çelebi ayaklanmasının bastırılmasının ardından Bizans başkentini kuşattı. Kuşatma 1422 yılının haziran ayında başladı.

Kuşatmanın gerekçesi açıktı: Bizans yönetimi, elindeki Osmanlı şehzadelerini taht mücadelesinde koz olarak kullanmış ve Mustafa Çelebi'yi serbest bırakmıştı. Kuşatma, bu siyasetin bedelini ödetmeyi amaçlıyordu.

Şehir alınamadı. Surlar aşılamadı ve Küçük Mustafa'nın Anadolu'da başlattığı ayaklanma, kuvvetlerin geri çekilmesini zorunlu kıldı. Kuşatma aynı yıl kaldırıldı.

İki taraf arasında 1424 yılında bir antlaşma yapıldı. Antlaşma ile Bizans, Osmanlı Devleti'ne yıllık bir vergi ödemeyi kabul etti ve Marmara kıyısında elde ettiği bazı yerleri geri verdi. Böylece Gelibolu Antlaşması ile Bizans lehine kurulan denge, yirmi bir yıl sonra tersine çevrildi.

Antlaşma, İbrahim Paşa'nın vezîriâzamlığı döneminin en önemli diplomatik sonucudur. Batı sınırında sağlanan bu durulma, Osmanlı yönetiminin ağırlığını Anadolu'ya vermesini mümkün kıldı.

Bizans başkenti bu tarihten sonra otuz yıl daha ayakta kaldı. Şehrin alınması, İbrahim Paşa'nın oğlu Çandarlı Halil Paşa'nın vezîriâzamlığı sırasında, 1453 yılında gerçekleşti.

Kuşatmanın sonuçsuz kalması, dönemin kuşatma tekniğinin sur aşmaya yetmediğini de gösterdi. Şehrin surları, o güne kadar denenen bütün yöntemlere karşı koymuştu ve durum ancak topçu gücünün gelişmesiyle değişecekti.

Ankara Savaşı'ndan sonra Timur, Yıldırım Bayezid'in aldığı beylik topraklarını eski sahiplerine iade etmişti. Anadolu'daki siyasî birlik dağılmış, Osmanlı Devleti batı Anadolu'daki hâkimiyetini kaybetmişti.

Bu toprakların yeniden bağlanması, Çelebi Mehmed döneminde başlayan ve II. Murad döneminde tamamlanan bir süreçtir. Kaynaklar, Fetret devri sonunda dağılan beyliklerden bazılarının Osmanlı hâkimiyeti altında toplanmasında İbrahim Paşa'nın rolü olduğunu kaydeder.

Aydın bölgesi 1425 yılında Osmanlı idaresine bağlandı. Bölgedeki direnişin merkezi olan İzmiroğlu Cüneyd Bey, uzun süre Osmanlı yönetimine karşı hareket etmiş ve Mustafa Çelebi ayaklanmasını desteklemişti; direnişi 1426 yılında sona erdi.

Candaroğulları üzerine yürünerek bu beyliğin bazı toprakları Osmanlı idaresine katıldı. Germiyanoğulları toprakları ise 1429 yılında, beyin vasiyeti üzerine savaşsız biçimde Osmanlı Devleti'ne geçti. Bu sonuncusu, İbrahim Paşa'nın görevde bulunduğu son yıla denk gelir.

Beyliklerin bağlanması yalnızca askerî bir iş değildi. Yeni katılan toprakların tahrir defterlerinin çıkarılması, tımar düzenine bağlanması, kadılıkların kurulması ve vakıfların kayda geçirilmesi gerekiyordu. Bu işlerin tamamı vezîriâzamın sorumluluğundaydı ve İbrahim Paşa'nın kadılık ile kazaskerlik geçmişi burada belirleyici oldu.

II. Murad'ın saltanatının ilk yıllarında Divan'da güçlü isimler bulunuyordu. Bunların başında, hem vezir hem mimar olarak anılan Tokatlı Ahî Bayezid oğlu Hacı İvaz Paşa geliyordu.

Hacı İvaz Paşa, I. Mehmed döneminde yükselmiş, Bursa'daki Yeşil Cami ve Yeşil Türbe'nin yapımında rol almıştı. Askerî ve idarî görevlerde bulunmuş, saray çevresinde geniş bir nüfuz kurmuştu. II. Murad'ın tahta çıkışının ardından vezîriâzamlık için öne çıkan isimlerden biri oldu.

Kaynaklar, padişahın tercihini İbrahim Paşa'dan yana kullandığını ve bu tercihte dönemin kazaskeri Molla Fenârî'nin etkisi bulunduğunu kaydeder. Molla Fenârî, erken Osmanlı ilmiye teşkilatının en tanınmış ismidir ve sonraki yıllarda ilk şeyhülislam olarak anılacaktır.

Tercihin sonucu, İbrahim Paşa'nın devlet işlerini yönetmede rakipsiz kalması oldu. Divan'da kendisine karşı denge oluşturabilecek bir isim bırakılmadı ve makamdaki konumu sekiz yıl boyunca sarsılmadı.

Bu tablo, ilmiye çevresinin devlet kadrolarındaki ağırlığını da gösterir. Çandarlılar ile Molla Fenârî'nin temsil ettiği ulema çevresi aynı gelenekten geliyordu; buna karşılık Hacı İvaz Paşa farklı bir yoldan yükselmişti.

Divan içindeki bu ayrışma, sonraki kuşakta daha keskin biçimde tekrarlandı. Oğlu Çandarlı Halil Paşa ile devşirme kökenli Zağanos Paşa arasındaki gerginlik, aynı çizginin devamı sayılır.

Sekiz yıllık görev süresinin ağırlığı merkezî yönetimde geçti. Devlet, Fetret devrinin dağınıklığından çıkmış, kurumlarını yeniden düzenlemek zorunda kalmıştı.

İlmiye teşkilatı bu düzenlemenin merkezindeydi. Kadılıkların sınırlarının belirlenmesi, medreselerin derecelendirilmesi ve ilmiye içindeki yükselme yolunun kurala bağlanması, kazaskerlikten gelen bir vezîriâzamın doğrudan alanıydı. Molla Fenârî'nin aynı dönemde kazasker olması, bu işlerin birlikte yürütülmesini kolaylaştırdı.

Maliye tarafında, yeniden bağlanan beylik topraklarının kayda geçirilmesi öncelikliydi. Tahrir defterlerinin çıkarılması, tımarların dağıtılması ve vakıf gelirlerinin denetlenmesi, hazinenin toparlanmasının ön şartıydı.

Rumeli'de ise uç beylerinin merkezle ilişkisi yeniden kuruldu. Fetret devri boyunca uç beyleri, destekledikleri şehzadelere göre hareket etmiş ve geniş bir serbestlik kazanmıştı. Merkezî yönetimin bu bölgede yeniden kurulması, sonraki yılların Balkan seferlerinin de zeminini hazırladı.

Edirne, bu dönemde devletin ağırlık merkezi olmayı sürdürdü. Padişah çoğunlukla burada bulunuyor, Divan burada toplanıyordu. Kaynakların bir kısmı İbrahim Paşa'nın ölüm yeri olarak da Edirne'yi verir.

Görev süresi boyunca azil, sürgün ya da güven kaybına dair bir kayıt yoktur. Makamda ölmüş olması, dönemin şartları düşünüldüğünde ayrıca dikkat çeker.

Sadaretinin son yılları, Rumeli'de yeni bir gerginlik dönemine denk gelir. Gerginliğin merkezinde Selanik vardı.

Selanik, 1403 yılındaki Gelibolu Antlaşması ile Bizans'a bırakılmıştı. Bizans yönetimi şehri elinde tutmakta zorlanınca 1423 yılında Venedik Cumhuriyeti'ne devretti. Bu devir, Osmanlı Devleti ile Venedik'i karşı karşıya getirdi.

İki taraf arasındaki mücadele yıllarca sürdü. Osmanlı kuvvetleri şehri kuşattı, Venedik donanması denizden destek verdi. Çatışma, Ege kıyılarına ve adalara da yayıldı.

Selanik, 1430 yılının mart ayında alındı. Bu tarih, İbrahim Paşa'nın ölümünden yaklaşık yedi ay sonrasına düşer; şehrin alınması onun sadareti dönemine ait değildir.

Aynı yıllarda Balkanlar'da Macaristan Krallığı ile de gerginlik sürüyordu. Sırp Despotluğu iki güç arasında denge arıyor, Eflak voyvodalığı taraf değiştiriyordu. Bu cephedeki büyük çatışmalar, İbrahim Paşa'nın ölümünden sonraki yıllarda yaşandı.

Dış siyasetin bu döneminde vezîriâzamın işi, seferleri yönetmek değil kaynakları hazırlamak ve diplomasiyi yürütmekti. Kaynaklar onu bu yönüyle, iyi idaresiyle nüfuzunu koruyan bir devlet adamı olarak anar.

Deniz gücü meselesi bu yıllarda ilk kez açık biçimde ortaya çıktı. Osmanlı Devleti karada üstünlük kurabiliyor, buna karşılık kıyı şehirlerinin denizden beslenmesini engelleyemiyordu. Tersane ve donanma yatırımı, sonraki kuşakların gündemine bu tecrübeyle girdi.

Çandarlı İbrahim Paşa, babası ve ağabeyinden ayrıldığı en belirgin noktada ordu kumandanlığıdır. Kaynaklar, onun sefer kumandanlığında bulunmadığını açıkça kaydeder.

Babası Kara Halil Hayreddin Paşa, vezirlik ile ordu kumandasını aynı kişide birleştiren ilk isimdi ve görev süresinin son on yılını Rumeli'de sefer halinde geçirmişti. Ağabeyi Ali Paşa da 1388 yılındaki Bulgaristan harekâtını bizzat yönetmiş, Kosova, Niğbolu ve Ankara muharebelerinde ordunun içinde bulunmuştu.

İbrahim Paşa'nın tercihi farklı oldu. Ağırlığını Divan'da ve merkezî yönetimde kurdu; seferler beylerbeyilere ve uç beylerine bırakıldı, büyük seferlerde padişah bizzat orduyu yönetti.

Bu tercih, makamın zamanla iki farklı biçim alabileceğini gösterir. Vezîriâzamlık, kimi dönemlerde serdar-ı ekrem sıfatıyla ordunun başında sefere çıkan bir askerî makam, kimi dönemlerde ise merkezde kalan bir idarî makam olarak işledi. Her iki uygulama da Osmanlı tarihi boyunca sürdü.

Kaynaklar bu durumu bir eksiklik olarak kaydetmez. Aksine, iyi idaresiyle kudretini ve nüfuzunu koruduğunu belirtirler. Sekiz yıl boyunca makamda kalması ve ölümüne kadar görevde bulunması, bu değerlendirmeyi destekler.

Oğlu Çandarlı Halil Paşa da aynı çizgiyi izledi ve on dört yıllık vezîriâzamlığı boyunca ağırlığını merkezde kurdu.

Çandarlı İbrahim Paşa 1429 yılının ağustos ayında öldü. Gün konusunda kaynaklar ayrışır: bir kısmı mezar kitabesine dayanarak ayın 15'ini, bir kısmı yine kitabeye dayanarak 25'ini verir. Halefi Koca Mehmed Nizâmüddin Paşa'nın göreve başlama tarihi 28 Ağustos 1429 olarak kayıtlıdır.

Ölüm yeri olarak kaynakların bir kısmı Edirne'yi gösterir. Edirne, o tarihte devletin ağırlık merkeziydi ve Divan burada toplanıyordu.

Cenazesi İznik'e getirildi. Şehrin Lefke Kapısı'nın iç tarafında, cadde üzerindeki Çınarlı Meydan'da bulunan kendi türbesine defnedildi. Babasının türbesi aynı kapının dışındadır; iki yapı birbirine yakındır ve aile aynı şehirde toplanmıştır.

Görev süresi yaklaşık sekiz yıl bir aydır. Makamda ölmesi, dönemin şartlarında sıra dışı bir sonuçtur: kendisinden önceki vezîriâzam Bayezid Paşa savaş alanında öldürülmüş, kendisinden sonra gelen Koca Mehmed Nizâmüddin Paşa ise azledilmişti.

Ölümü, Çandarlı ailesinin makamla ilişkisinde on yıllık bir ara açtı. Oğlu Çandarlı Halil Paşa 1439 yılında aynı göreve geldi ve on dört yıl boyunca devletin yönetimini elinde tuttu.

Türbesinin doğusunda bulunan imaret, yüzyıllar içinde ortadan kalktı. Kitabesi ise türbe duvarına konularak korundu ve bugün İznik Müzesi'nde bulunmaktadır.

En bilinen eseri İznik'te yaptırdığı imarettir. İnşaata 1425 yılında başlandı ve yapı 1427 yılında tamamlandı. İmaret, kendi türbesinin doğu tarafında yer alıyordu.

İmaret, dönemin şehir hayatında merkezî bir kurumdu. Yolcuların ve ihtiyaç sahiplerinin yemek ihtiyacını karşılar, çevresindeki medrese ve zaviyelerle birlikte bir yerleşim odağı oluştururdu. Osmanlı şehirlerinin gelişimi büyük ölçüde bu kurumların çevresinde şekillendi.

Yapının bakımı için vakıf kuruldu. Kaynaklar, imaretin vakfına Orhan Gazi kazasının Gürle'ye bağlı Ferraşbâli ve Akköy adlı köylerinin gelirinin bağlandığını kaydeder. Bu köyler kayıtlarda Fâtıma ve Çeltikçi adlarıyla da geçer.

İmaret bugün mevcut değildir. Yapının kitabesi, yıkımdan sonra türbe duvarına yerleştirilmek suretiyle korunmuş ve böylece kaybolmaktan kurtulmuştur. Kitabe İznik Müzesi'nde bulunmaktadır.

İznik'te bir de sarayı vardı. Küçük Mustafa Çelebi'nin ayaklanma sırasında şehri alıp bu sarayda oturduğu kaynaklarda belirtilir. Bu kayıt, ailenin şehirdeki mülk varlığının büyüklüğü hakkında da fikir verir.

Kudüs'teki Osmaniyye Medresesi ailesiyle birlikte anılır. Kaynakların bir kısmı medreseyi doğrudan ona, bir kısmı eşi İsfahan Şah Hatun'a mal eder. Erken Osmanlı devlet adamlarının Kudüs'te vakıf kurması, dönemin yaygın uygulamalarındandır.

Kaynaklarda adı geçen eşi, Dedebâli'nin kızı İsfahan Şah Hatun'dur. Aynı kişi bazı kayıtlarda Hanım Hatun adıyla da anılır. Kaynakların bir kısmı onu Şeyh Edebâli soyuna bağlar.

Bu evlilikten iki oğul ve iki kız dünyaya geldi. Oğullarının adları Mahmud ve Mehmed, kızlarının adları Fatma ve Hatice olarak kaydedilir.

Büyük oğlu Çandarlı Halil Paşa'nın annesi ise ayrıdır; kaynaklar bu ayrımı açıkça belirtir. Halil Paşa, babasının ölümünden on yıl sonra, 1439 yılında vezîriâzam oldu ve İstanbul'un fethine kadar bu makamda kaldı. 1453 yılında görevden alınarak idam edildi ve Osmanlı tarihinde idam edilen ilk vezîriâzam olarak anıldı.

Diğer oğlu Mahmud Çelebi, I. Mehmed'in kızı ve II. Murad'ın kız kardeşi olan Hafsa Sultan ile evlendi. Böylece Çandarlı ailesi ile Osmanlı hanedanı arasında evlilik bağı kuruldu. Mahmud Çelebi devlette Bolu mutasarrıflığına kadar yükseldi; bir seferde esir düştü ve bir süre sonra serbest bırakıldı.

Aile, on beşinci yüzyılın ikinci yarısından itibaren İznik'e yerleşti ve toprak sahibi bir yerel aileye dönüştü. Halil Paşa ve Mahmud Çelebi kollarından gelen torunlar günümüze kadar ulaştı.

İsfahan Şah Hatun'un ölüm tarihi bazı kaynaklarda 1436 yılı dolayına konur.

Çandarlı ailesinde İbrahim Paşa adını taşıyan iki vezîriâzam vardır ve kaynaklar bu ikisini sık sık karıştırır.

Birincisi, bu maddenin konusu olan İbrahim Paşa'dır. Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa'nın küçük oğlu, Çandarlı Ali Paşa'nın kardeşidir. 1421 ile 1429 yılları arasında II. Murad'ın vezîriâzamlığını yaptı ve 1429 yılının ağustos ayında öldü. Ayırt etmek için Birinci İbrahim Paşa adıyla anılır.

İkincisi, onun torunudur. 1453 yılında idam edilen Çandarlı Halil Paşa'nın oğlu olan bu İbrahim Paşa 1429 yılında Edirne'de doğdu. Uzun süre Edirne kadılığında bulundu, Amasya'da şehzade Bayezid'e lala tayin edildi, ardından kazaskerliğe yükseldi. 1486 yılının şubat ayında Rumeli kazaskeri iken vezir oldu ve 1498 yılında vezîriâzamlığa getirildi. Bir yıl sonra, İnebahtı seferi sırasında öldü. Cenazesi İznik'e götürülerek defnedildi. İkinci İbrahim Paşa adıyla anılır.

İki isim arasında yaklaşık yetmiş yıllık bir fark vardır ve aralarında dede ile torun ilişkisi bulunur. Birincisinin oğlu, ikincisinin babasıdır.

Karışıklığın sebebi yalnızca ad benzerliği değildir. Her ikisi de ilmiye yolundan yetişti, her ikisi de kazaskerlikten vezirliğe geçti ve her ikisi de İznik'e defnedildi. Kaynaklarda görev tarihleri ayırt edici tek ölçüttür: biri 1421 ile 1429, diğeri 1498 ile 1499 yılları arasında görev yaptı.

Hakkındaki bilgi, kişisel özelliklerinden çok görev kayıtlarından ve vakıf belgelerinden derlenir. Dönemin kaynakları onu, iyi idaresiyle kudretini ve nüfuzunu koruyan bir vezir olarak tarif eder.

Kariyerinin çizgisi ailenin geleneğine uygundur: medrese, kadılık, kazaskerlik, vezirlik. Bu çizgi, erken Osmanlı Devleti'nde ilmiye ile idarenin iç içe geçtiği yapının en açık örneğidir. Ailenin üç kuşağı da aynı basamaklardan geçti.

Görev süresi, Osmanlı Devleti'nin Fetret devrinden çıkıp yeniden merkezîleştiği yıllara denk gelir. İki taht ayaklanmasının bastırılması, Bizans ile dengenin Osmanlı lehine çevrilmesi ve Anadolu beyliklerinin yeniden bağlanması bu döneme aittir. Bunların hiçbiri tek bir kişinin işi değildir, ancak hepsi onun vezîriâzamlığı sırasında sonuçlanmıştır.

Askerî tarafta öne çıkan bir rolü yoktur. Bu yönüyle babasından ve ağabeyinden ayrılır, oğluna benzer. Çandarlı ailesinin ikinci yüzyılında makam, giderek merkezde kalan bir idarî görev haline geldi.

Osmanlı tarih yazımında adı, çoğunlukla babası, ağabeyi ve oğlu ile birlikte anılır. Ailenin makamla kurduğu yaklaşık bir buçuk yüzyıllık ilişkide üçüncü halkayı oluşturur ve bu ilişkinin kesintisiz sürmesini sağlayan isimdir.

Adı bugün İznik'teki türbesiyle ve müzede korunan imaret kitabesiyle yaşamaktadır.

1415: Azincourt Muharebesi'nde İngiliz ordusu Fransız kuvvetlerini yenilgiye uğrattı.

1417: Konstanz Konsili ile Batı Kilise Bölünmesi sona erdi ve tek papa seçildi.

1419: Bohemya'da Hussite savaşları başladı.

1420: Çin'de Pekin başkent ilan edildi ve Yasak Şehir tamamlandı.

1422: Fransa ve İngiltere kralları aynı yıl öldü; İngiltere'de VI. Henry bebek yaşta tahta çıktı.

1424: Semerkand'da Uluğ Bey'in rasathanesinin kurulması çalışmaları sürdü.

1428: Orta Amerika'da Aztek Üçlü İttifakı kuruldu.

1429: Orléans kuşatması kaldırıldı ve Yüz Yıl Savaşları'nda Fransa lehine dönüş başladı.