Pargalı İbrahim Paşa

Pargalı İbrahim Paşa, 1490'lı yıllarda o dönemde Venedik Cumhuriyeti'nin elinde bulunan Parga'da doğdu ve 15 Mart 1536 tarihinde İstanbul'da öldü. Çocuk yaşta esir düşerek Osmanlı topraklarına getirildi, Manisa'da şehzade olan Süleyman'ın hizmetine girdi ve onunla kurduğu yakınlık kariyerinin tamamını belirledi. Süleyman 1520 yılında tahta çıkınca hasodabaşı oldu, üç yıl sonra da sadrazamlığa getirildi.

27 Haziran 1523 tarihinde mührü aldığında otuz yaşlarındaydı ve vezirlik kademelerinden geçmemişti. Bu atama, Osmanlı teamüllerinin dışındaydı ve dönemin devlet adamları arasında tepki uyandırdı. Sadrazamlığı on iki yıl sekiz ay sürdü. Bu süre içinde Mısır'ın idari ve mali düzenini yeniden kurdu, Mohaç Muharebesi'nde ordunun sol kanadını yönetti, Viyana ve Alman seferlerinde padişahın yanında bulundu, Habsburglarla yürütülen görüşmeleri bizzat idare etti ve Irakeyn Seferi'nin öncü kolunun başında Tebriz'e girdi.

Aynı dönemde makamının sınırlarını genişletti. Sadrazamlık, Rumeli beylerbeyliği ve seraskerlik yetkilerini bir arada taşıdı, serasker sultan unvanını kullandı ve dış temsilcilerle padişahtan bağımsız görüşmeler yürüttü. Bu genişleme, hem divandaki hem de saraydaki dengeleri değiştirdi. Irakeyn Seferi dönüşünden iki ay sonra, 14 Mart'ı 15 Mart 1536'ya bağlayan gece saraydaki odasında boğularak idam edildi ve mal varlığına el konuldu. İdam için resmî bir gerekçe açıklanmadı. Osmanlı tarih yazımında hem makbul hem maktul sıfatlarıyla anılır.

İbrahim Paşa, 1490'lı yıllarda Epir kıyısındaki Parga kasabasında doğdu. Doğum yılı için kaynaklarda 1493 ve 1495 yılları verilir; ikisi arasında kesin bir tercih yapılmasını sağlayacak belge yoktur. Parga o tarihte Venedik Cumhuriyeti'nin yönetimindeydi ve Adriyatik ticaretinin küçük ama işlek limanlarından biriydi.

Ailesi Ortodoks Hristiyandı. Babasının denizci ya da balıkçı olduğu aktarılır; kaynaklarda ailenin varlıklı olduğuna dair bir kayıt bulunmaz. Etnik kökeni tartışmalıdır. Kimi araştırmacılar Rum, kimileri İtalyan, kimileri Arnavut ya da Hırvat kökenli olduğunu ileri sürer. Parga ve çevresi bu dört topluluğun iç içe yaşadığı bir bölge olduğu için, dönemin kayıtları köken sorusunu tek başına çözmeye yetmez.

Doğduğu çevrenin çok dilli yapısı sonraki hayatında belirleyici oldu. Rumca ve Slav dillerinin yanı sıra İtalyanca bildiği, saray eğitimi sırasında Türkçe, Arapça ve Farsça öğrendiği kaydedilir. Dil bilgisi, onu daha ilk yıllarda saraydaki yabancı temsilcilerle iletişim kurabilen az sayıdaki görevliden biri yaptı ve diplomasi alanındaki yükselişinin temelini oluşturdu.

Bir başka ayrıntı, müzikle ilgisidir. Şehzade Süleyman'ın maiyetine alındığı sırada telli bir çalgı çaldığı ve bu yeteneğinin dikkat çektiği aktarılır. Osmanlı saray hizmetinde müzik bilgisinin bir görevliyi öne çıkarması olağan dışı değildi; enderun eğitimi sanat dallarını da kapsıyordu.

İbrahim, çocuk yaşta esir düşerek Osmanlı topraklarına getirildi. Esir düşme biçimi kaynaklarda farklı anlatılır. Bir kısmına göre 1499-1503 yılları arasındaki Osmanlı Venedik savaşı sırasında bölgeye yapılan bir akında yakalandı; bir kısmına göre denizde korsanların eline geçti ve satıldı. Yaşı konusunda da farklı rakamlar verilir.

Burada dikkat edilmesi gereken bir ayrım vardır. İbrahim, devşirme usulüyle alınmış bir çocuk değildir. Devşirme, Balkanlar'daki Hristiyan ailelerden belirli aralıklarla ve resmî bir düzen içinde çocuk toplanması anlamına gelir. İbrahim ise savaş ya da korsanlık yoluyla esir düşüp köle olarak el değiştiren bir çocuktu. Osmanlı üst yönetimine bu yoldan giren isimlerin sayısı, devşirme kökenlilere göre çok azdır.

Kaynakların önemli bir bölümü, onun bir süre Manisa çevresinde bir dul kadının yanında kaldığını ve eğitildiğini aktarır. Sonrasında sancakbeyi olarak görev yapan İskender Paşa'nın çevresine dahil olduğu ve Şehzade Süleyman ile ilk karşılaşmasının bu dönemde gerçekleştiği belirtilir.

Süleyman, Manisa sancakbeyi olarak bulunduğu yıllarda kendi maiyetini kuruyordu. İbrahim bu maiyete girdi ve şehzadenin en yakınındaki hizmetliler arasında yer aldı. Habsburg elçilerine yıllar sonra söylediği ifadelerde, padişahla aynı hafta doğduklarını ve çocukluğundan beri onun yanında yaşadığını söylemesi, bu erken yakınlığın kendisi tarafından da bir güç kaynağı sayıldığını gösterir.

Şehzade Süleyman 1520 yılında tahta çıktığında İbrahim'in konumu doğrudan değişti. Yeni padişah onu hasodabaşılığa getirdi. Hasoda, padişahın gündelik hayatının geçtiği ve en yakın hizmetlilerinin bulunduğu birimdi; hasodabaşı, padişaha her an ulaşabilen sayılı görevliden biriydi.

1521 yılındaki Belgrad seferine kapıcıbaşı sıfatıyla katıldı. Bu seferde kalenin alınması, yeni padişahın ilk büyük askerî başarısı oldu. Ertesi yıl düzenlenen Rodos seferinde de padişahın yanında bulundu; adanın alınmasıyla Doğu Akdeniz'deki en önemli Hristiyan üssü ortadan kalktı.

Bu iki sefer, İbrahim'in askerî ve idari işleri yakından görmesini sağladı. Saray hizmetinde kalmakla birlikte, ordunun sevk ve iaşesi, kale kuşatmalarının yürütülmesi ve sefer sırasındaki karar süreçleri konusunda deneyim kazandı.

Aynı yıllarda padişahla arasındaki ilişki, hizmetli ile efendi ilişkisinin ötesine geçti. Kaynaklar İbrahim'in sarayda kendisine ayrı bir daire verildiğini, padişahla birlikte yemek yediğini ve gece sohbetlerine katıldığını aktarır. Bu yakınlık, dönemin diğer devlet adamları arasında rahatsızlık yarattı ve sonraki yıllarda ona yöneltilen eleştirilerin kaynaklarından biri oldu.

Yükselişi hızlı olduğu kadar dar bir zemine dayanıyordu. Kariyerinin tamamı, tek bir kişinin, yani padişahın güvenine bağlıydı. Ordu içinde uzun yıllar hizmet ederek yükselen komutanların ya da ilmiye sınıfından gelen devlet adamlarının sahip olduğu bağımsız destek tabanı ona hiçbir zaman oluşmadı.

27 Haziran 1523 tarihinde, uzun yıllardır görevde bulunan Piri Mehmed Paşa'nın yerine sadrazamlığa getirildi. Atama, iki bakımdan teamül dışıydı. Birincisi, İbrahim vezirlik kademelerinden hiç geçmemişti; doğrudan saray hizmetinden divanın başına geçiyordu. İkincisi, yaşı otuz civarındaydı ve makam genellikle çok daha kıdemli isimlere veriliyordu.

Atamayla birlikte Rumeli beylerbeyliği de kendisine verildi. Böylece hem divanın başı hem de imparatorluğun Avrupa yakasındaki en büyük askerî ve idari birimin sorumlusu oldu. İki görevin tek elde toplanması, sadrazamlık makamının ağırlığını belirgin biçimde artırdı.

Atamanın en sert tepkisi ikinci vezir Ahmed Paşa'dan geldi. Makamı kendisinin hak ettiğini düşünen Ahmed Paşa, tepkisini açıkça gösterdi ve Mısır beylerbeyliğine gönderildi. Kısa süre sonra Kahire'de bağımsızlık iddiasıyla ayaklandı; ayaklanma bastırıldı ve kendisi öldürüldü. Bu olay, Osmanlı tarihinde Ahmed Paşa isyanı adıyla anılır.

1524 yılının Mayıs ayında İstanbul'da At Meydanı'nda düğünü yapıldı. Tören iki hafta sürdü ve dönemin en görkemli saray şenliklerinden biri oldu. Eşi, İskender Paşa'nın torunu olduğu belirtilen Muhsine Hatun'dur. Padişahın kız kardeşi Hatice Sultan ile evlendiği yönündeki yaygın bilgi, on dokuzuncu yüzyıl tarih yazımından gelir ve Osmanlı belgeleriyle desteklenmez.

Sadrazamlığın ilk yılları, makamın kurumsal ağırlığının arttığı yıllardır. Divan kararlarının hazırlanması, görev dağıtımı ve yabancı temsilcilerle görüşmeler giderek sadrazamın elinde toplandı.

Ahmed Paşa ayaklanmasının bastırılmasının ardından Mısır'ın idari düzeninin yeniden kurulması gerekti. İbrahim Paşa bu iş için görevlendirildi ve 1524 yılının sonlarında yola çıktı. 1525 yılının Mart ayında Kahire'ye ulaştı ve haziran ayına kadar bölgede kaldı.

Mısır, 1517 yılında Osmanlı topraklarına katılmıştı ve kendine özgü bir vergi, tarım ve yönetim düzeni vardı. Memlük döneminden kalan yapılar tümüyle kaldırılmamış, üzerine Osmanlı düzeni eklenmişti. Bu ikili yapı, hem gelir tahsilinde hem de idarede karışıklığa yol açıyordu.

İbrahim Paşa bölgede kaldığı aylarda vergi kayıtlarını gözden geçirdi, borçlarından ötürü hapiste bulunanların durumunu inceledi, kadılık teşkilatını yeniden düzenledi ve emniyeti sağlamaya yönelik tedbirler aldı. Yaptığı düzenlemeler Mısır Kanunnamesi adıyla bilinen metinde toplandı. Bu metin, eyaletin vergi, adalet, askerî düzen ve beylerbeyi yetkilerini ayrıntılı biçimde belirledi ve uzun yıllar yürürlükte kaldı.

Aynı dönemde Kızıldeniz'deki Osmanlı varlığını güçlendirecek bir düzenleme yapıldı. Süveyş'te bir donanma birimi kuruldu ve başına Selman Reis getirildi. Bu adım, Hint Okyanusu'nda Portekiz ile sürecek uzun mücadelenin altyapısını oluşturdu.

Mısır düzenlemesi, İbrahim Paşa'nın idari alandaki en somut işidir. Askerî bir sefer değil, bir eyaletin kurumsal düzeninin yeniden kurulması niteliği taşır ve kendisinden sonraki uygulamaların da çerçevesini belirlemiştir.

1526 yılında Macaristan üzerine büyük bir sefer düzenlendi. Osmanlı ordusu ilkbaharda İstanbul'dan hareket etti; İbrahim Paşa hem sadrazam hem Rumeli beylerbeyi sıfatıyla ordunun öncü ve sol kanadını yönetti.

29 Ağustos 1526 tarihinde Mohaç Ovası'nda yapılan muharebe, dönemin en kısa ve en kesin sonuçlu meydan savaşlarından biri oldu. Macar ordusu ağır süvari hücumuna dayalı klasik bir düzen kurmuştu. Osmanlı tarafı ise topçu ateşi ve yeniçeri tüfeklerini merkeze aldı. Muharebe birkaç saat içinde bitti.

Macar kralı II. Lajos, geri çekilme sırasında bir dere yatağında boğuldu. Kralın ölümüyle Macaristan tahtı boşaldı ve ülkedeki iki taraflı taht mücadelesi başladı: bir tarafta Osmanlı'nın desteklediği Erdel voyvodası Jan Zapolya, diğer tarafta Habsburg hanedanından Ferdinand.

Muharebeden sonra ordu ilerleyerek eylül ayında Budin'e girdi. Şehir bu seferde kalıcı olarak alınmadı; Osmanlı kuvvetleri kışın gelmesiyle geri çekildi. Ancak Macaristan bundan sonra Osmanlı nüfuz alanı içinde kaldı.

Budin'den İstanbul'a getirilen bronz heykeller, bu seferin en çok tartışılan sonucudur. Herkül, Apollon ve Diana'yı temsil eden üç heykel, At Meydanı'ndaki sadrazam sarayının önüne dikildi. Heykellerin bir meydanda sergilenmesi İstanbul'da tepki topladı. Şair Figani'ye atfedilen bir beyit bu tepkiyi dile getirdi ve şairin sonunu hazırladı.

Mohaç sonrası Macaristan'da kurulan denge kalıcı olmadı. Ferdinand'ın Budin'i ele geçirmesi üzerine 1529 yılında yeni bir sefer düzenlendi. Ordu 10 Mayıs 1529 tarihinde İstanbul'dan hareket etti; İbrahim Paşa serasker sıfatıyla seferin askerî yönetimini üstlendi.

8 Eylül 1529 tarihinde Budin alındı ve Zapolya Macar kralı olarak tahta oturtuldu. Ordu buradan kuzeybatıya yöneldi ve Viyana önlerine geldi.

Kuşatma 27 Eylül 1529 tarihinde başladı. Şehrin surları güçlüydü ve savunma iyi hazırlanmıştı. Osmanlı ordusunun en büyük eksiği ağır kuşatma toplarıydı: yolların çamurdan geçilmez hale gelmesi sebebiyle bu toplar geride bırakılmıştı. Lağım kazılarak sur altına barut yerleştirme yöntemi denendi, birkaç gedik açıldı, ancak yapılan hücumlar sonuç vermedi.

Kuşatma 15 Ekim 1529 tarihinde kaldırıldı. Kararın gerekçeleri arasında kışın yaklaşması, iaşe sıkıntısı ve Linz çevresinde toplanan yardım kuvvetleri hakkında gelen haberler sayılır. Ordu geri çekilirken akıncı birlikleri çevre bölgelere sevk edildi.

Viyana önünde alınan sonuç, Osmanlı ilerleyişinin coğrafi sınırını gösterdi. İstanbul'dan Viyana'ya kadar uzanan mesafe, bir sefer mevsimi içinde kuşatma yürütmeye yetmiyordu. Bu sınır, sonraki yüz elli yıl boyunca Orta Avrupa'daki Osmanlı siyasetinin temel kısıtı olarak kaldı.

Habsburglarla mücadele 1532 yılında yeniden askerî alana taşındı. Ordu 25 Nisan 1532 tarihinde İstanbul'dan hareket etti. Seferin açıklanan hedefi, Kutsal Roma imparatoru V. Karl'ı meydan muharebesine zorlamaktı.

Ordu Macaristan üzerinden ilerlerken Batı Macaristan'daki Güns Kalesi önünde durdu. Küçük bir garnizonun savunduğu kale ağustos ayında haftalarca direndi ve ordunun ilerleyişini geciktirdi. Kale sonunda teslim alındı, ancak V. Karl meydan muharebesine çıkmadı. Ordu Avusturya topraklarında akınlar yaptıktan sonra geri döndü.

Askerî sonuç alınamayınca görüşme yolu açıldı. Ferdinand'ın elçileri İstanbul'a geldi ve görüşmeleri doğrudan İbrahim Paşa yürüttü. 1533 yılında varılan anlaşmayla Zapolya'nın Macaristan kralı olduğu kabul edildi, Ferdinand elinde tuttuğu Macar toprakları için Osmanlı'ya vergi ödemeyi kabul etti ve Habsburg tarafının Osmanlı ile yazışmalarında muhatabının sadrazam olduğu esası benimsendi.

Bu son madde, protokol açısından dikkat çekicidir. Ferdinand'ın padişaha değil sadrazama denk sayılması, İbrahim Paşa'nın makamına verdiği ağırlığı gösterir. Aynı yıllarda Habsburg elçilerine söylediği ve elçilik raporlarına geçen ifadeler de bu anlayışı yansıtır.

Anlaşma, Orta Avrupa'da yaklaşık on yıl sürecek bir duraklama sağladı ve Osmanlı'nın ağırlığını doğu cephesine kaydırmasına imkân verdi.

İbrahim Paşa'nın sadareti, Osmanlı deniz gücünün yeniden yapılandığı yıllara denk gelir. Cezayir'de kendi gücünü kurmuş olan Barbaros Hayreddin, 1533 yılında İstanbul'a çağrıldı ve donanmanın başına getirildi. Bu atama, Osmanlı denizciliğini kıyı savunmasından açık deniz siyasetine taşıyan adım olarak değerlendirilir.

Aynı dönemde Batı Avrupa'da Habsburg hanedanına karşı bir denge arayışı vardı. Fransa kralı I. François, 1525 yılında Pavia'da esir düştükten sonra V. Karl karşısında müttefik arıyordu. İki taraf arasındaki temaslar İbrahim Paşa'nın sadareti sırasında yoğunlaştı.

1535 yılında Fransa'nın daimî elçisi Jean de La Forêt İstanbul'a geldi. Görüşmelerde hem askerî işbirliği hem de Fransız tüccarlarına tanınacak ticari ayrıcalıklar ele alındı. Bu görüşmelerden çıkan metnin hukuki durumu tartışmalıdır: kimi araştırmacılar 1536 yılında bir antlaşma metninin hazırlandığını, kimileri metnin onaylanmadığını ve ilk kesin kapitülasyonların daha sonraki tarihlerde verildiğini belirtir.

Tartışmanın dışında kalan husus, iki devlet arasındaki yakınlaşmanın bu yıllarda kurulmuş olmasıdır. Sonraki on yıllarda Osmanlı ve Fransız donanmaları Akdeniz'de ortak hareket etti.

Venedik ile ilişkilerde ise barışı koruma tercihi öne çıktı. Venedik elçilik raporları, İbrahim Paşa'nın Cumhuriyet ile çatışmadan kaçındığını ve ticari ilişkilerin sürmesine önem verdiğini kaydeder.

Doğu sınırında Safevi Devleti ile gerginlik artınca 1533 yılının Ekim ayında İbrahim Paşa serdar tayin edildi ve ordunun öncü kolu ile yola çıktı. Aralık ayında Halep'e ulaştı ve kışı burada geçirdi. 1534 yılının Mayıs ayında Diyarbakır'a vardı.

Buradan Azerbaycan'a yöneldi. Tebriz'e giriş tarihi kaynaklarda farklı verilir: bir kısmı temmuz ayını, bir kısmı 6 Ağustos 1534 tarihini kaydeder. Şehir büyük ölçüde boşaltıldığı için ciddi bir direnişle karşılaşılmadı.

Kanuni Sultan Süleyman 14 Haziran 1534 tarihinde Üsküdar'dan hareket etmiş, temmuz ayında Konya'ya ulaşmıştı. 28 Eylül 1534 tarihinde Tebriz'e girdi ve iki ordu birleşti. Buradan güneye, Bağdat yönüne hareket edildi. Bağdat 28 Kasım 1534 tarihinde savaşsız alındı. Şehirdeki türbe ve makamlar onarıldı, Ebu Hanife'nin türbesi yeniden inşa edildi.

Sefer 1535 yılında da sürdü. Ordu 3 Temmuz 1535 tarihinde yeniden Tebriz'e döndü, ancak Safevi kuvvetleriyle meydan muharebesi yapılamadı. Ağustos ayında şehirden çekilindi ve Doğu Anadolu üzerinden dönüş yoluna girildi.

Ordu 8 Ocak 1536 tarihinde İstanbul'a ulaştı. Sefer, Bağdat'ın ve Irak'ın Osmanlı topraklarına katılmasıyla sonuçlandı. Buna karşılık Azerbaycan'da kalıcı bir hâkimiyet kurulamadı ve iki devlet arasındaki sınır meselesi çözülmedi. Seferin uzunluğu, insan ve hayvan kaybı ile maliyeti, İstanbul'da eleştiri konusu oldu.

Irakeyn Seferi sırasında İbrahim Paşa'ya seraskerlik yetkisi verildi ve serasker sultan unvanını kullandı. Osmanlı tarihinde bu unvanı taşıyan ilk devlet adamıdır. Unvan, ordunun başındaki mutlak yetkiyi ifade ediyordu; ancak içindeki sultan kelimesi hanedan dışındaki bir kişi için kullanıldığında ağır bir anlam taşıyordu.

Sefer sırasında baş defterdar İskender Çelebi ile arası açıldı. İskender Çelebi, maliyenin başındaki isimdi, geniş bir servete ve kendi yetiştirdiği kalabalık bir maiyete sahipti. İki isim arasındaki gerginliğin, ordunun iaşesi ve mali işlerin yürütülmesi konusundaki anlaşmazlıklardan doğduğu kaydedilir.

Kaynaklarda anlatılan bir olay, gerginliğin niteliğini gösterir. Ordu içinde tellalların emirleri serasker sultanın buyruğudur diye duyurması üzerine İskender Çelebi, serdarın buyruğu denmesi gerektiğini söylemiş ve bu itiraz iki isim arasındaki mesafeyi açmıştır.

İskender Çelebi önce görevinden alındı, ardından hakkında yapılan suçlamalar üzerine Bağdat'ta idam edildi. Mal varlığına el konuldu. İdamın ardından, verdiği ifadelerin doğru olmadığı ve suçlamaların dayanaksız kaldığı yönünde görüşler dile getirildi.

Bu olay, İbrahim Paşa'nın İstanbul'daki konumunu zayıflattı. Maliye teşkilatı içinde İskender Çelebi'nin yetiştirdiği kadro etkisini koruyordu ve olay, sadrazamın yetkilerini aştığı yönündeki değerlendirmelere somut bir dayanak sağladı.

İbrahim Paşa'nın sadareti, sadrazamlık makamının yetki alanının genişlediği bir dönemdir. Kendisinden önce divanın başı olan sadrazam, kararların hazırlanmasında birinci isimdi; ancak dış temsilcilerle görüşme, atama ve mali tasarruf konularında padişahın doğrudan devreye girmesi olağandı.

Bu dönemde uygulama değişti. Yabancı elçilerle görüşmeler doğrudan sadrazam tarafından yürütüldü, anlaşma metinleri onun eliyle hazırlandı, taşra atamalarının önemli bir bölümü onun teklifiyle yapıldı. Sefer dönemlerinde seraskerlik yetkisi de eklenince, askerî ve sivil idare aynı elde toplandı.

Bu yoğunlaşmanın iki sonucu oldu. Birincisi, kararların hızlanması ve dış temsilciler açısından tek bir muhatabın ortaya çıkmasıdır. 1533 görüşmelerinde Habsburg tarafının sadrazamı muhatap kabul etmesi bu durumun sonucudur. İkincisi, divan içindeki diğer vezirlerin ve maliye teşkilatının etkisinin azalmasıdır.

Uygulamada kurumsal bir düzenleme yapılmadı. Yetki genişlemesi, makamın tanımının değişmesinden değil, padişahın kişisel güveninden kaynaklanıyordu. Bu sebeple genişleme, güven ortadan kalktığında geri alınabilecek nitelikteydi.

Buna karşılık dönemin uygulamaları, sonraki yüzyıllarda sadrazamlık makamının kazanacağı ağırlığın ilk örneklerini oluşturdu. On yedinci yüzyılda Köprülü ailesinin şart koşarak aldığı geniş yetkiler, bu erken uygulamayla karşılaştırılır.

At Meydanı'nın kenarında yaptırdığı saray, döneminin en dikkat çekici sivil yapısıydı. Yapının masraflarının padişah tarafından karşılandığı aktarılır. Saray, sadrazamın konutu olmanın yanında resmî törenlerin izlendiği, elçilerin kabul edildiği ve şenliklerin seyredildiği bir merkez işlevi gördü.

1524 yılındaki düğün töreni ve 1530 yılında şehzadeler için düzenlenen sünnet şenliği bu meydanda yapıldı. Şenliklerin ayrıntıları dönem kaynaklarında ve minyatürlerde ayrıntılı biçimde kaydedilmiştir.

Yapı, Osmanlı sivil mimarisinin ayakta kalabilmiş en eski büyük örneklerinden biridir. Yüzyıllar içinde çeşitli amaçlarla kullanıldı, önemli bölümleri yıkıldı ve kalan kısmı yirminci yüzyılda onarılarak Türk ve İslam Eserleri Müzesi'ne dönüştürüldü.

İbrahim Paşa, şair ve sanatçıları himaye etmesiyle de anılır. Çevresinde toplanan şairlere destek verdi, kitap istinsahını ve tezhip işlerini destekledi. Kendisi de Farsça ve Arapça okuyabilecek düzeyde eğitim görmüştü.

Budin'den getirilen ve sarayın önüne dikilen üç bronz heykel, sanat himayesinin en tartışmalı yönüdür. Heykellerin bir meydanda sergilenmesi, İstanbul'da dinî hassasiyetleri gerekçe gösteren tepkilere yol açtı. Şair Figani'ye atfedilen bir beyit, dünyaya iki İbrahim geldiğini, birinin put kırdığını diğerinin put diktiğini söylüyordu. Beyit sebebiyle şair cezalandırıldı ve öldürüldü. Heykeller de İbrahim Paşa'nın idamından sonra kaldırıldı.

İbrahim Paşa'nın imar faaliyetleri, on iki yıl sekiz aylık sadaret süresine yayılmıştır. En bilinen yapısı At Meydanı'ndaki sarayıdır; ancak vakıf kayıtları, imparatorluğun farklı bölgelerinde cami, medrese, hamam ve çeşmeler yaptırdığını gösterir.

Bugünkü Bulgaristan sınırları içinde kalan Hezargrad'da, yani Razgrad'da, bir cami ve çevresinde külliye kurdu. Yapının inşasına 1530'lu yıllarda başlandı; idamı üzerine iş yarım kaldı ve cami sonraki yıllarda tamamlandı. Balkanlar'da ayakta kalan büyük ölçekli Osmanlı yapıları arasında sayılır. Camiye ve medreseye gelir sağlamak üzere Niğbolu sancağındaki bazı yerlerin vakfedildiğini gösteren 1533 tarihli bir vakıf kaydı bulunur.

İstanbul'da Haliç kıyısında, Galata tarafında yaptırdığı cami de kaynaklarda geçer. Eski Yağkapanı Camii adıyla da anılan bu yapı, ölümünden kısa süre önce tamamlanmıştır.

Osmanlı kayıtlarında ayrıca Selanik ve Kavala'da hayratı bulunduğu belirtilir. Bu yapıların bir kısmı günümüze ulaşmamıştır.

En kalıcı eseri ise bir yapı değil bir metindir. 1525 yılında Mısır için hazırlanan kanunname, eyaletin vergi düzenini, adalet teşkilatını ve beylerbeyinin yetkilerini belirledi ve yüzyıllarca uygulandı.

İdamının ardından mal varlığına el konuldu. Müsadere kayıtları, sahip olduğu taşınır ve taşınmazların kapsamı hakkında ayrıntılı bilgi veren belgeler arasındadır.

Ordu 8 Ocak 1536 tarihinde Irakeyn Seferi'nden İstanbul'a döndü. İki ay sonra, ramazan ayında, İbrahim Paşa iftar için saraya davet edildi. 14 Mart'ı 15 Mart 1536'ya bağlayan gece, kaldığı odada boğularak idam edildi.

İdam için resmî bir gerekçe açıklanmadı. Dönem kayıtlarında karar, herhangi bir sebep gösterilmeden aktarılır. Bu sessizlik, olayın sonraki yüzyıllarda sürekli tartışılmasının başlıca sebebidir.

Kaynaklarda öne çıkarılan etkenler şunlardır: yetkilerinin makamın sınırlarını aşacak biçimde genişlemesi ve serasker sultan unvanını kullanması, İskender Çelebi'nin idamının maliye teşkilatında ve divanda yarattığı tepki, Irakeyn Seferi'nin maliyeti ve sonuçları, saray içindeki denge değişiklikleri. Bu etkenlerin her birinin ağırlığı konusunda araştırmacılar arasında görüş birliği yoktur.

İdamdan sonra mal varlığına el konuldu. Sarayı ve diğer taşınmazları hazineye geçti, At Meydanı'ndaki heykeller kaldırıldı. Yerine ikinci vezir Ayas Mehmed Paşa sadrazamlığa getirildi.

Mezarının yeri kesin olarak bilinmez. Bir kısım kaynak Galata'da bir tekkenin haziresine gömüldüğünü ve mezarına taş konulmadığını yazar; Sicill-i Osmanî ise Okmeydanı'na defnedildiğini kaydeder. Yakın yıllarda yapılan araştırmalar Galata'daki tekke ihtimalini öne çıkarmıştır, ancak kesin bir sonuca varılmamıştır.

Osmanlı tarih yazımında sadaretinin ilk yılları için makbul, sonu için maktul sıfatları kullanılır. Bu ikili adlandırma, hakkındaki değerlendirmelerin en kısa özetidir.

Dönem kaynakları ve elçilik raporları İbrahim Paşa'yı çabuk kavrayan, birden çok dil bilen ve görüşmelerde inisiyatif alan bir yönetici olarak tarif eder. Venedik elçilerinin raporlarında görüşmelerini bizzat yürüttüğü, karar almakta gecikmediği ve muhataplarına doğrudan konuştuğu kaydedilir.

Yönetim anlayışının belirleyici yanı, yetkinin tek elde toplanmasına verdiği önemdir. Divan işlerini, dış görüşmeleri ve sefer sırasındaki askerî kararları kendi eliyle yürütmeyi tercih etti. Bu tercih, kararların hızlanmasını sağladığı kadar, hata payını da tek kişiye yükledi.

1533 yılında Habsburg elçilerine söylediği ve raporlara geçen ifadeler, kendi konumunu nasıl gördüğünü açıkça ortaya koyar. Devleti kendisinin idare ettiğini, görevleri kendisinin dağıttığını ve verdiği kararların geri alınmadığını söylemesi, dönemin diplomatik dilinde alışılmış bir üslup değildi.

Padişahla ilişkisi, kariyerinin hem dayanağı hem sınırıydı. Kaynaklar iki ismin çocukluktan gelen yakınlığını sık sık vurgular. Ancak bu ilişkinin kurumsal bir karşılığı yoktu; İbrahim Paşa'nın ordu içinde ya da ilmiye teşkilatında bağımsız bir desteği hiçbir zaman oluşmadı.

Sanat ve kültür alanındaki ilgisi, dönemin diğer devlet adamlarından ayrıldığı bir yöndür. Şairleri himaye etti, kitap topladı, mimari işlere doğrudan müdahil oldu. Sarayının önüne heykel dikmesi, kendi çevresinin beklentileriyle toplumsal hassasiyetler arasındaki mesafeyi göremediği yönünde değerlendirilmiştir.

İbrahim Paşa, Osmanlı Devleti'nin en geniş sınırlara ulaştığı dönemin ilk on üç yılında devletin idaresinde birinci isim oldu. Bu süre, kendisinden önceki sadrazamların görev süreleriyle karşılaştırıldığında uzundur ve Sokollu Mehmed Paşa'ya kadar aşılmamıştır.

Somut mirası birkaç başlıkta toplanır. Mısır Kanunnamesi, bir eyaletin idari düzenini belirleyen ve uzun süre yürürlükte kalan bir metindir. 1533 yılında Habsburglarla varılan anlaşma, Orta Avrupa'da bir denge kurdu. Irakeyn Seferi, Bağdat ve Irak'ı Osmanlı topraklarına kattı. Barbaros Hayreddin'in donanmanın başına getirilmesi, Akdeniz siyasetinin yönünü değiştirdi.

Kurumsal açıdan sadaretinin en çok tartışılan yanı, sadrazamlık makamının yetki alanını genişletmesidir. Yetki genişlemesi kurala bağlanmadığı için kalıcı olmadı; ancak makamın sonraki yüzyıllarda kazanacağı ağırlığın erken bir örneği sayılır.

İdamının gerekçesiz bırakılması, hakkındaki tartışmayı bugüne taşıdı. Bir görüşe göre yetkilerini aşması ve unvan kullanımı düşüşünü hazırladı. Diğer görüşe göre saray içindeki denge değişiklikleri belirleyici oldu. Kaynaklarda kesin bir hükme varılmasını sağlayacak belge bulunmadığı için tartışma sürmektedir.

At Meydanı'ndaki sarayı bugün Türk ve İslam Eserleri Müzesi olarak kullanılmaktadır ve adı bu yapı aracılığıyla yaşamaktadır. Osmanlı edebiyatında ve daha sonra popüler kültürde, iktidarın yükselişi ve düşüşü üzerine sık işlenen bir konu olmuştur.

1519: V. Karl Kutsal Roma imparatoru seçildi; Habsburg gücü İspanya ve Orta Avrupa'da birleşti.

1521: Martin Luther Worms Diyeti'nde görüşlerini geri almayı reddetti; Reform hareketi Almanya'da yayıldı.

1525: Pavia Muharebesi'nde Fransa kralı I. François esir düştü; Fransa Habsburglara karşı müttefik aramaya başladı.

1526: Babür, Panipat'ta kazandığı zaferle Hindistan'da Babür Devleti'ni kurdu.

1527: İmparatorluk kuvvetleri Roma'yı yağmaladı; papalığın İtalya'daki siyasi ağırlığı sarsıldı.

1529: Cambrai Barışı ile Fransa ve Habsburglar arasındaki savaş geçici olarak sona erdi.

1533: İngiltere kralı VIII. Henry papalıktan ayrıldı; Anglikan Kilisesi'nin kuruluş süreci başladı.

1533: Francisco Pizarro İnka başkenti Cusco'ya girdi; İspanya'nın Güney Amerika'daki hâkimiyeti kuruldu.

1534: Fransız denizci Jacques Cartier Kanada kıyılarına ulaştı.

1535: V. Karl'ın donanması Tunus'u aldı; Akdeniz'de Osmanlı ve Habsburg rekabeti sertleşti.