Hadım Ali Paşa

Hadım Ali Paşa, on beşinci yüzyılda Saraybosna yakınlarındaki Drozgometva köyünde doğdu ve 1511 yılında öldü. Doğum yılı kaynaklarda geçmez. Devşirme olarak alındı, Enderun'da yetiştirildi ve saray hizmetinden taşra idaresine geçti.

Kaynaklarda Atik Ali Paşa ve Gazi Atik Ali Paşa adlarıyla da anılır. İstanbul'da Çemberlitaş semtinde kurduğu külliye, adının bugüne kalmasını sağlayan yapı topluluğudur ve semtin çevresi uzun süre onun adıyla anıldı.

1482 yılında Karaman beylerbeyiliğine getirildi, ardından Rumeli beylerbeyiliğinde bulundu. 1486 yılında vezirliğe yükseldi. Osmanlı ile Memlük Sultanlığı arasındaki 1485-1491 savaşında Osmanlı kuvvetlerine komuta etti; 16 Ağustos 1488 tarihindeki Ağaçayırı Muharebesi'nde Memlük ordusu üstün geldi. 1500 yılında Mora'da yürütülen harekâtta Modon ve Koron kaleleri alındı.

Vezîriâzamlığa iki kez getirildi. Birinci dönemi 1501 yılında Mesih Paşa'nın ölümü üzerine başladı ve 1503 yılında sona erdi. İkinci dönemi 1506 yılında başladı ve ölümüne kadar sürdü. İkinci sadaretinde 10 Eylül 1509 tarihindeki büyük İstanbul depremi ve ardından yürütülen imar çalışması gündemin başında yer aldı.

1511 yılının nisan ayında Anadolu'da Şahkulu ayaklanması başladı. Ayaklanmanın bastırılması için serdar tayin edildi. Temmuz 1511'de yapılan belirleyici muharebede öldü; aynı çarpışmada ayaklanmanın önderi Şahkulu da hayatını kaybetti.

Hadım Ali Paşa'nın doğum yılı bilinmez. Kaynaklar on beşinci yüzyılı gösterir, kesin bir tarih vermez. Doğum yeri konusunda ise ortak bir kayıt vardır: bugünkü Bosna Hersek sınırları içinde, Saraybosna yakınlarındaki Drozgometva köyü.

Osmanlı devlet kadrosuna devşirme yoluyla girdi. Devşirme, Rumeli ve Anadolu'daki gayrimüslim köylerden belirli aralıklarla çocuk toplanması usulüydü. Toplanan çocuklar önce Türk ailelerin yanına verilir, dil ve gelenek öğrenmeleri sağlanır, ardından kabiliyetlerine göre ayrılırdı. Büyük bölümü Acemi Ocağı'na, oradan Yeniçeri Ocağı'na geçerdi.

Küçük bir bölümü ise saray hizmetine ayrılırdı. Bu grup Enderun'da eğitim görür ve devletin üst kademelerine buradan yetişirdi. Enderun, hem bir okul hem de sarayın iç hizmetlerinin yürütüldüğü teşkilattı: Arapça ve Farsça, hat, matematik, binicilik ve okçuluk okutulur, aynı anda padişahın günlük hizmetleri görülürdü.

On beşinci yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı üst kadrosu büyük ölçüde bu yoldan gelenlerden oluşuyordu. Fatih Sultan Mehmed döneminden başlayarak vezîriâzamlık makamı da çoğunlukla devşirme kökenli görevlilere verildi. Hadım Ali Paşa'nın kariyeri bu düzenin tipik örneğidir.

Bosna, devşirme kaynağı olarak ayrı bir yer tutar. Bölgeden gelen devlet adamlarının sayısı on altıncı yüzyılda daha da arttı ve aralarından birden fazla vezîriâzam çıktı.

Saray hizmetindeki basamakları çıktıktan sonra kapı ağalığına getirildi. Kapı ağası, Enderun'un ve sarayın iç düzeninin sorumlusuydu. Padişaha en yakın görevlilerden biri sayılır, saray dışındaki tayin ve arzların padişaha ulaşmasında aracılık ederdi.

Bu makam, taşra idaresine geçiş için düzenli bir basamaktı. Saray içinde uzun süre bulunmuş bir görevlinin merkezle bağı güçlü olurdu ve taşrada tayin edildiği yerde merkezin usulünü uygulaması beklenirdi.

Saraydan çıkışının ardından sancakbeyliği yaptı. Sancakbeyi, bir sancağın askerî ve idarî amiriydi; tımarlı sipahilerin sefere çıkarılması, asayişin sağlanması ve kadı ile birlikte yürütülen idarî işler onun sorumluluğundaydı.

Adının önündeki hadım nitelemesi, saray hizmetinde bulunan bu kadronun bir bölümü için kullanılan bir ayırt edici işaretti. Osmanlı tarihinde aynı sıfatla anılan birden çok devlet adamı vardır ve bu isimler kaynaklarda sıkça birbirine karışır. Aynı dönemin ve sonraki yüzyılın Hadım Sinan Paşa, Hadım Süleyman Paşa ve Hadım İbrahim Paşa gibi isimleri bunların başında gelir.

Kaynaklarda Atik Ali Paşa adıyla da geçer. Atik kelimesi eski anlamındadır ve kendisinden sonra gelen aynı adlı görevlilerden ayrılması için kullanılmıştır. İstanbul'daki iki camisi de bu adla anılır.

1482 yılında Karaman beylerbeyiliğine getirildi. Karaman eyaleti, 1466 yılında Karamanoğulları Beyliği'nin ortadan kaldırılmasının ardından kurulmuştu ve Osmanlı Devleti'nin Anadolu'daki en hassas bölgelerinden biriydi. Beylik hanedanının taraftarları bölgede varlığını sürdürüyor, Memlük Sultanlığı ile sınır burada birleşiyordu.

Tayin, saltanat değişiminin hemen ardından gerçekleşti. II. Bayezid 1481 yılında tahta çıkmış, kardeşi Cem Sultan taht iddiasıyla harekete geçmişti. Cem Sultan önce Bursa'yı ele geçirdi, ardından yenilerek Konya üzerinden güneye çekildi ve Memlük topraklarına geçti.

Bu mücadele Karaman bölgesini doğrudan etkiledi. Cem Sultan'ın Anadolu'da bulduğu destek, büyük ölçüde Karamanoğulları taraftarlarından geliyordu. Beylerbeyinin görevi, bölgenin merkezî yönetim içinde tutulması ve iddianın yeniden alevlenmemesiydi.

Cem Sultan'ın 1482 yılında Rodos'a geçmesiyle mücadelenin Anadolu ayağı kapandı. Şehzade önce Rodos şövalyelerinin, sonra Fransa'daki ve Roma'daki çevrelerin elinde kaldı ve 1495 yılında öldü.

Karaman beylerbeyiliğinin ardından Rumeli beylerbeyiliğinde bulundu. Rumeli beylerbeyiliği, Osmanlı taşra teşkilatının en üst makamıydı; beylerbeyi divan üyesi sayılır ve seferlerde Rumeli kuvvetlerinin başında bulunurdu. Bu görev, vezirliğe geçişin olağan basamağıydı.

Rumeli eyaleti, Osmanlı Devleti'nin Balkanlar'daki bütün sancaklarını kapsıyordu. Tımarlı sipahilerin en kalabalık bölümü buradan çıkar, sefer açıldığında ordunun ana gövdesini bu kuvvetler oluştururdu. Beylerbeyinin görevi yalnızca askerî değildi: tımar dağıtımı, kale onarımları, yol ve köprü bakımı ile sınır boylarındaki asayiş de onun sorumluluğundaydı.

Osmanlı Devleti ile Memlük Sultanlığı arasındaki savaş 1485 yılında başladı ve 1491 yılına kadar sürdü. Çekişmenin konusu Çukurova ve Toros geçitleriydi. Bölgedeki Ramazanoğulları ve Dulkadiroğulları beylikleri iki devlet arasında kalmıştı ve hangi tarafa bağlı olacakları sürekli mesele oluyordu.

Hadım Ali Paşa, savaşın ikinci evresinde Osmanlı kuvvetlerinin başına getirildi. 1488 yılında Çukurova'ya girildi; Adana, Tarsus ve Kozan bölgesindeki kaleler alındı. Bu ilerleme, Memlük Sultanlığı'nın karşı harekete geçmesine yol açtı.

Memlük sultanı Kayıtbay, Emir Özbek Bey komutasında büyük bir kuvvet gönderdi. İki ordu 16 Ağustos 1488 tarihinde Adana yakınlarındaki Ağaçayırı denilen yerde karşılaştı. Muharebeyi Memlük ordusu kazandı.

Yenilginin ardından Çukurova'daki Osmanlı varlığı geriledi. Adana uzun bir kuşatmanın sonunda elden çıktı ve muharebeye katılan komutanların bir bölümü görevden alındı.

Savaş 1491 yılında yapılan bir antlaşmayla sona erdi. Antlaşma, sınırı savaş öncesi duruma döndürdü ve Çukurova Memlük nüfuz alanında kaldı. Bölgenin Osmanlı yönetimine geçmesi ancak 1516 ile 1517 yıllarındaki seferlerle gerçekleşti.

Hadım Ali Paşa'nın kariyeri bu yenilgiyle kesintiye uğramadı; sonraki yıllarda vezirlik ve vezîriâzamlık görevlerine getirildi.

1486 yılında vezirliğe yükseldi. Osmanlı düzeninde vezirlik, Divan-ı Hümayun'un asıl üyeliği anlamına geliyordu. Divan haftada birkaç gün toplanır, devletin idarî, malî ve adlî işleri burada görüşülür, davalar dinlenir ve tayinler karara bağlanırdı.

Divanın üyeleri kubbealtı vezirleri, kazaskerler, defterdarlar ve nişancıydı. Vezirler kıdem sırasına göre ikinci vezir, üçüncü vezir diye anılır, vezîriâzamlık boşaldığında makam kural olarak bu sıradan doldurulurdu.

Vezirlik aynı zamanda askerî bir görevdi. Sefer açıldığında vezirler ordunun kanatlarına komuta eder, padişahın sefere çıkmadığı durumlarda içlerinden biri serdar tayin edilirdi. Serdarlık, padişahın askerî yetkisinin devri anlamına gelir ve seferin bütün sorumluluğunu taşırdı.

1500 yılından sonra ikinci vezirliğe yükseldiği kaydedilir. Bu, vezîriâzamlıktan sonraki en üst makamdı ve makam boşaldığında ilk aday sayılan kişiydi.

II. Bayezid dönemi, vezîriâzamlık makamının sık el değiştirdiği bir dönemdi. İshak Paşa, Koca Davut Paşa, Hersekzade Ahmed Paşa, Çandarlı İbrahim Paşa ve Mesih Paşa bu makamda bulundu; Hersekzade Ahmed Paşa makama beş ayrı dönemde getirildi. Bu dönüşüm hızı içinde Hadım Ali Paşa'nın iki dönemde toplam yedi yıla yakın görevde kalması, dönemin ortalamasının üzerindedir.

Osmanlı Devleti ile Venedik Cumhuriyeti arasındaki savaş 1499 yılında başladı. Çekişmenin konusu, Mora yarımadasındaki limanlar ve Doğu Akdeniz'deki deniz ticaretiydi. Venedik, Mora kıyılarındaki kaleleri elinde tutuyor ve buradan hem ticaret yolunu hem de Osmanlı donanmasının hareketini denetliyordu.

Savaşın deniz ayağında Osmanlı donanması İnebahtı önlerinde ve Zonchio açıklarında Venedik donanmasıyla karşılaştı. Kara ayağında ise Mora'daki kaleler hedef alındı. İnebahtı 1499 yılında alındı.

1500 yılındaki harekâtta Modon ve Koron kaleleri Osmanlı yönetimine geçti; aynı yıl Navarin de alındı. Bu kaleler, Mora'nın güney ucunda ve Adriyatik ile Doğu Akdeniz arasındaki deniz yolunun üzerindeydi. Venedik'in Doğu Akdeniz'deki üs ağı bu fetihlerle önemli ölçüde daraldı.

Hadım Ali Paşa bu harekâtta görev aldı. Kaynaklar Modon ve Koron'un alınmasını onun adıyla birlikte kaydeder.

Savaş 1503 yılında yapılan antlaşmayla sona erdi. Venedik, Mora'daki kayıplarını kabul etti; buna karşılık ticaret imtiyazları yenilendi ve iki devlet arasındaki ticaret düzeni yeniden kuruldu.

Bu fetihler, Osmanlı Devleti'nin Akdeniz'deki konumunu güçlendirdi. Mora'nın tamamına yakınının ele geçmesi, sonraki yüzyıldaki deniz seferlerinin dayanak noktalarını hazırladı.

Harekâtın bir başka sonucu, kara ile deniz kuvvetlerinin birlikte kullanılmasının yerleşmesiydi. Kıyı kalelerinin kuşatılmasında donanma hem ikmali taşıyor hem de denizden gelen yardımı kesiyordu. Bu usul, on altıncı yüzyıldaki Rodos ve Kıbrıs kuşatmalarında aynı biçimde uygulandı.

Vezîriâzamlığa ilk kez 1501 yılında getirildi. Görev, selefi Mesih Paşa'nın ölümü üzerine boşalmıştı. Mesih Paşa, Venedik savaşı sırasında Mora'daki bir kuşatmada aldığı yaranın ardından ölmüştü.

Birinci sadaret dönemi 1503 yılına kadar sürdü. Bu iki yıl, Venedik savaşının son safhasına ve savaşı bitiren antlaşma görüşmelerine denk geldi.

Dönemin ikinci başlığı doğu sınırıydı. Şah İsmail 1501 yılında Tebriz'de tahta çıkarak Safevî Devleti'ni kurmuştu. Yeni devletin Anadolu'daki Türkmen aşiretleri üzerinde kurduğu etki, Osmanlı yönetimi açısından iç güvenlik meselesi haline geldi. Sınır bölgesindeki hareketlilik ve göçler bu yıllarda arttı.

Üçüncü başlık maliyeydi. Uzun süren Venedik savaşı hazineye ağır bir yük bindirmişti; donanmanın hazırlanması, kale kuşatmaları ve ulufe ödemeleri sürekli nakit gerektiriyordu. Savaşın bitmesiyle harcamalar geriledi.

1503 yılında görevden alındı ve yerine Hersekzade Ahmed Paşa getirildi. Azlin gerekçesi kaynaklarda ayrıntılı biçimde açıklanmaz.

Görevden alınması sürgün ya da cezaya dönüşmedi. Divandaki konumunu korudu ve üç yıl sonra aynı makama yeniden getirildi. Bu, dönemin usulünde olağan bir durumdu: vezîriâzamlıktan alınan bir vezir divanda kalabiliyor ve makam yeniden boşaldığında tekrar tayin edilebiliyordu.

1506 yılında ikinci kez vezîriâzamlığa getirildi. Kaynakların bir kısmı bu ikinci dönemin başlangıcı olarak 1509 yılını gösterir. Görev, ölümüne kadar sürdü.

Bu dönem, II. Bayezid'in saltanatının son yıllarına denk gelir. Padişah ileri yaştaydı ve sağlığı bozulmuştu; devlet işlerinin günlük yürütülmesi büyük ölçüde vezîriâzamın omzundaydı.

Dönemin en büyük olayı 10 Eylül 1509 tarihinde İstanbul'da meydana gelen depremdi. Kaynaklarda küçük kıyamet adıyla anılan sarsıntı, şehirde ağır yıkıma yol açtı; surlar zarar gördü, çok sayıda ev ve cami yıkıldı ve deprem sonrasında deniz yükselerek kıyı mahallelerini bastı. Padişah, sarayın bahçesinde kurulan çadırda kaldıktan sonra Edirne'ye gitti.

Depremin ardından geniş bir imar seferberliği yürütüldü. İmparatorluğun her yerinden usta ve işçi getirildi, onarım için ayrı bir vergi toplandı ve çalışma 1510 yılında tamamlandı. Bu ölçekte bir seferberliğin örgütlenmesi doğrudan sadaretin işiydi.

Dönemin ikinci başlığı, şehzadeler arasındaki taht mücadelesinin belirginleşmesiydi. Padişahın oğulları Ahmed, Korkut ve Selim sancaklarında bulunuyor ve her biri kendi çevresini oluşturuyordu. Merkezdeki gruplar da bu adaylar etrafında ayrıştı.

Üçüncü ve en ağır başlık Anadolu'daki huzursuzluktu. Safevî etkisinin yayılması ve Türkmen aşiretleri arasındaki hoşnutsuzluk, 1511 yılında büyük bir ayaklanmaya dönüştü.

II. Bayezid 1481 yılında tahta çıktı ve 1512 yılına kadar saltanatta kaldı. Otuz bir yıllık bu dönem, Fatih Sultan Mehmed'in aralıksız fetih siyasetinin ardından gelen bir düzenleme dönemi olarak tarif edilir.

Dönemin ilk yılları Cem Sultan meselesiyle geçti. Şehzadenin Avrupa'da bulunması, Osmanlı Devleti'nin batıdaki hareket alanını daralttı; büyük bir sefer düzenlenmesi halinde şehzadenin karşı taraf tarafından kullanılması ihtimali vardı. Bu durum 1495 yılına kadar sürdü.

Malî düzenlemeler bu dönemin öne çıkan işlerindendir. Fatih Sultan Mehmed döneminde vakıf ve mülk arazilerinin bir bölümü tımar sistemine alınmıştı; II. Bayezid döneminde bu uygulama gözden geçirildi ve arazilerin bir kısmı eski sahiplerine iade edildi.

Donanma bu dönemde güçlendi. Venedik savaşı, Osmanlı donanmasının Akdeniz'de büyük ölçekli bir deniz gücüyle boy ölçüşebildiğini gösterdi. Tersanelerde yürütülen inşa çalışmaları sonraki yüzyılın deniz gücünün temelini attı.

Doğuda ise yeni bir güç ortaya çıktı. Safevî Devleti'nin 1501 yılında kurulması, Anadolu'nun doğu ve güney bölgelerinde nüfuz mücadelesi başlattı.

Saltanat 24 Nisan 1512 tarihinde sona erdi. II. Bayezid tahtı oğlu Selim'e bıraktı ve kısa süre sonra öldü. Hadım Ali Paşa bu değişimden bir yıl kadar önce ölmüştü.

Şah İsmail 1501 yılında Tebriz'i alarak Safevî Devleti'ni kurdu. Yeni devletin dayandığı çevre, Anadolu'dan İran'a geçmiş Türkmen aşiretleriydi. Bu bağ, İran'daki siyasî değişimin Anadolu'da doğrudan yankı bulmasına yol açtı.

Safevî propagandası Anadolu'da halifeler aracılığıyla yürütüldü. Bu görevliler aşiretler arasında dolaşıyor, bağlılık topluyor ve İran'a göçü teşvik ediyordu. Osmanlı yönetimi bu hareketliliği asayiş ve sınır güvenliği meselesi olarak ele aldı.

Huzursuzluğun tek sebebi din değildi. Konar göçer Türkmen aşiretleri, yerleşik düzene ve vergi kaydına geçirilmekten memnun değildi. Otlak alanlarının daralması, tımar kayıtlarının sıkılaştırılması ve göç yollarının denetlenmesi sürtüşme kaynağıydı.

Merkezî yönetimin zayıflaması bu ortamı derinleştirdi. Padişahın hastalığı ve şehzadeler arasındaki mücadele, taşradaki denetimin gevşemesine yol açtı. Sancakbeyleri kendi bölgelerinde daha serbest hareket eder hale geldi.

Teke bölgesi bu gelişmelerin merkezinde yer aldı. Antalya ve çevresi, hem yoğun Türkmen nüfusu barındırıyor hem de deniz yoluyla dış bağlantıya sahipti. Bölgede Şehzade Korkut sancakbeyi olarak bulunuyordu.

1511 yılının nisan ayında burada başlayan hareket, kısa sürede Anadolu'nun batısına ve orta bölgelerine yayıldı. Bu, Osmanlı tarihinde merkezî orduyu harekete geçiren ilk büyük iç ayaklanmalardan biri oldu.

Ayaklanma 1511 yılının nisan ayında Teke bölgesinde başladı. Hareketin başında Şahkulu adıyla anılan bir kişi bulunuyordu; adı kaynaklarda Şahkulu Baba biçiminde de geçer.

Hareket önce yerel ölçekte gelişti. Ayaklanmacılar Antalya çevresindeki yerleşmelere girdi, devlet görevlilerine ve vergi tahsildarlarına saldırdı. Şehzade Korkut'un hazinesinin ele geçirilmesi, harekete hem maddî kaynak hem de itibar sağladı.

Ayaklanmacılar kuzeye ve batıya doğru ilerledi. Manisa, İzmir ve Kütahya çevresi hareketten etkilendi. Anadolu beylerbeyi Karagöz Ahmed Paşa üzerlerine gönderildi ancak yenildi ve öldürüldü. Bir beylerbeyinin ayaklanmacılar karşısında öldürülmesi, olayın ölçeğini değiştirdi.

Bunun üzerine merkezî ordunun gönderilmesine karar verildi. Vezîriâzam Hadım Ali Paşa serdar tayin edildi ve kapıkulu kuvvetleriyle birlikte Anadolu'ya geçti. Ordunun büyüklüğü kaynaklarda farklı verilir.

Ayaklanmacılar merkezî ordunun yaklaşmasıyla doğuya çekildi. Hareketin İran'a geçmeyi hedeflediği, kaynakların ortak kaydettiği bir bilgidir. Takip, Anadolu'nun içlerinde uzun bir güzergâh boyunca sürdü ve haftalarca devam etti. Ordunun ikmali, yaz ortasında geçilen kurak bölgelerde ayrı bir mesele oldu.

Ayaklanma, Osmanlı Devleti'nin doğu siyasetinde dönüm noktası sayılır. Olaydan sonra Anadolu'daki denetim sıkılaştırıldı ve Safevî Devleti ile ilişki doğrudan bir mesele haline geldi. Üç yıl sonra Çaldıran seferi düzenlendi.

Merkezî ordu ile ayaklanmacılar arasındaki belirleyici karşılaşma 1511 yılının temmuz ayında yapıldı. Muharebenin yeri konusunda kaynaklar ayrışır: bir kısmı Gökçay adını verir, bir kısmı Kayseri ile Sivas arasındaki Çubukova'yı gösterir.

Çarpışmada ayaklanmacı kuvvetler dağıtıldı ve hareketin önderi Şahkulu hayatını kaybetti. Ayaklanma bu muharebeyle fiilen sona erdi.

Hadım Ali Paşa da aynı çarpışmada öldü. Ölümünün ayrıntısı konusunda kaynaklar ayrışır. Bir kısım kaynak, kuvvetlerin başında çarpışırken ok isabet etmesiyle olay yerinde öldüğünü ve naaşının bulunamadığını kaydeder. Bir kısım kaynak ise ağır yaralandığını, tedavi için Amasya'ya götürüldüğünü ve orada öldüğünü yazar.

Ölüm tarihi olarak kaynakların çoğu 2 Temmuz 1511 gününü verir; bir kısım kayıt 1 Temmuz'u gösterir.

Görevdeki bir vezîriâzamın muharebe alanında ölmesi, Osmanlı tarihinde sık rastlanan bir durum değildir. Aynı sonuç iki yüz yıl içinde yalnızca birkaç kez tekrarlandı; on altıncı yüzyılın başında Hadım Sinan Paşa ve on sekizinci yüzyılda Silahdar Damat Ali Paşa sefer sırasında öldüler.

Ölümünün ardından vezîriâzamlık makamına Hersekzade Ahmed Paşa getirildi. Bu, aynı devlet adamının makamdaki üçüncü dönemiydi.

Ayaklanmadan geriye kalan kuvvetlerin bir bölümü doğuya, Safevî topraklarına geçti. Anadolu'daki denetim bu olaydan sonra sıkılaştırıldı; aşiretlerin hareketi kayda bağlandı ve sınır boylarındaki geçişler denetlendi. Olayın merkezî yönetimde bıraktığı iz, sonraki yılların doğu siyasetinde açıkça görülür.

Hadım Ali Paşa'nın ölümü, taht mücadelesinin en yoğun döneminde gerçekleşti. II. Bayezid'in hayatta olan oğulları Ahmed, Korkut ve Selim, babalarının ileri yaşı sebebiyle konumlarını güçlendirme çabasındaydı.

Şehzade Ahmed, Amasya sancakbeyiydi ve merkezdeki grupların önemli bir bölümünün desteğini taşıyordu. Şahkulu ayaklanması sırasında Anadolu'da bulunması, hem askerî hem de siyasî bir konum sağladı.

Şehzade Selim, Trabzon sancakbeyiydi ve doğu sınırındaki tecrübesiyle biliniyordu. Kapıkulu ocakları içinde ona yönelen destek, mücadelenin sonucunu belirleyen unsur oldu.

Şehzade Korkut, Manisa ve daha önce Teke sancaklarında bulunmuştu. Ayaklanmanın onun sancağında başlaması ve hazinesinin ele geçirilmesi konumunu zayıflattı.

Vezîriâzamlık makamı bu yıllarda hızla el değiştirdi. Hersekzade Ahmed Paşa'nın 1511 yılındaki üçüncü döneminin ardından Koca Mustafa Paşa makama getirildi ve 24 Nisan 1512 tarihine kadar görevde kaldı.

II. Bayezid tahtı 24 Nisan 1512 tarihinde oğlu Selim'e bıraktı. Kısa süre sonra Dimetoka yolunda öldü.

Hadım Ali Paşa bu değişimden yaklaşık on ay önce ölmüştü. Sadaretinin son yılları, kendisinden sonra gelen dönemin şartlarını hazırlayan gelişmelerle geçti: doğuda Safevî meselesi, içeride ayaklanma ve merkezde taht mücadelesi.

İstanbul'da Çemberlitaş semtinde, Divanyolu üzerinde bir külliye kurdu. Yapı topluluğu bugün Atik Ali Paşa Külliyesi ya da Gazi Atik Ali Paşa Külliyesi adıyla anılır.

Külliyenin vakfiyesi 915 yılını, yani 1509 ile 1510 arasına düşen bir tarihi taşır. Kaynakların bir kısmı caminin 1497 yılında tamamlandığını kaydeder; yapının tarihi konusunda kayıtlar birbirinden ayrılır.

Külliye, cami çevresinde toplanan çok sayıda yapıdan oluşuyordu. Kaynaklarda medrese, kervansaray, imaret, dükkânlar, türbe, sıbyan mektebi ve tekke sayılır. Kervansaray, sonraki yüzyıllarda Elçi Hanı adıyla anıldı ve İstanbul'a gelen yabancı elçilerin konaklama yeri olarak kullanıldı.

Divanyolu, İstanbul'un en işlek güzergâhıydı. Topkapı Sarayı'ndan surlara uzanan bu yol boyunca padişah alayları geçer, cuma selamlıkları ve sefer çıkışları buradan yapılırdı. Külliyenin bu güzergâh üzerinde kurulması, hem yol üzerindeki hizmetleri karşılıyor hem de banisinin adını görünür kılıyordu.

Cami, kesme taş malzemeyle ve erken Osmanlı geleneğini sürdüren bir planla yapıldı. Yapı, on altıncı yüzyıl İstanbul mimarisinin klasik döneme geçiş aşamasını gösteren örnekler arasında sayılır.

Külliyenin bir bölümü zaman içinde ortadan kalktı; cami ve türbe ayakta kaldı. Semtin bir bölümü uzun süre banisinin adıyla anıldı.

Çemberlitaş'taki külliyenin yanı sıra İstanbul'da ikinci bir cami yaptırdı. Fatih'te Karagümrük semtindeki bu yapı, Vasat Atik Ali Paşa Camii adıyla anılır. Vasat kelimesi orta anlamındadır ve iki cami arasında ayrım yapmak için kullanılmıştır.

Edirne'de de adını taşıyan bir cami bulunur. Edirne, o yıllarda hâlâ ikinci başkent konumundaydı; padişahlar kışı burada geçirir, seferler buradan başlardı. Devlet adamlarının Edirne'de eser yaptırması olağan bir uygulamaydı.

Vakıf kurmak, dönemin devlet adamları için hem hayır işi hem de mal varlığının korunması yöntemiydi. Devlet görevlilerinin mülkü ölümlerinde müsadere edilebiliyordu; vakfa bağlanan mülk ise bu uygulamanın dışında kalıyordu.

Vakfiyeler, kurulan hizmetlerin nasıl yürütüleceğini ayrıntılı biçimde belirlerdi. İmarette günde kaç kişiye yemek verileceği, medresede kaç öğrenci okuyacağı, görevlilerin ücretleri ve bakım masrafları bu belgelerde yazılıydı. Gelir kaynağı olarak köyler, dükkânlar, hanlar ve hamamlar tahsis edilirdi.

Bu belgeler bugün dönemin iktisadî ve sosyal yapısı için birinci elden kaynaktır. Hangi köyün gelirinin hangi hizmete ayrıldığı, fiyatların düzeyi ve görevlilerin sayısı buradan okunur.

Aynı adı taşıyan ve daha sonraki yüzyıllarda yaşamış devlet adamlarının eserleri kaynaklarda zaman zaman onunkilerle karıştırılır; bu sebeple kayıtlar dikkatle ayrılmalıdır.

Dönem kaynakları Hadım Ali Paşa'yı, görüşlerine değer verilen ve ilim çevrelerine yakın duran bir yönetici olarak tarif eder. Kurduğu külliyede medrese, kütüphane ve tekkenin bir arada bulunması bu tarifle uyuşur.

Kariyeri, on beşinci yüzyıl Osmanlı kadro düzeninin bütün basamaklarını içerir: devşirme olarak alınma, Enderun eğitimi, saray hizmeti, sancakbeyliği, beylerbeylik, vezirlik ve vezîriâzamlık. Bu yol, dönemin üst kadrosunun tipik güzergâhıdır.

Askerî bilançosu iki farklı sonuç barındırır. Ağaçayırı Muharebesi'nde komuta ettiği ordu yenildi ve Çukurova elden çıktı. Buna karşılık Mora harekâtında Modon ve Koron'un alınması onun adıyla kaydedilir.

Sadaretinin idarî bilançosunda öne çıkan iş, 1509 depremi sonrasındaki imar seferberliğidir. Onarımın imparatorluk ölçeğinde örgütlenmesi ve bir yıl içinde tamamlanması, dönemin idarî kapasitesini gösteren örneklerden biridir.

Son görevi bir iç ayaklanmanın bastırılmasıydı ve bu görev sırasında öldü. Ayaklanmanın bastırılması, doğu sınırındaki mücadelenin ertelenmesini değil, doğrudan devlet meselesi haline gelmesini sağladı.

Adı bugün büyük ölçüde İstanbul'daki külliyesiyle anılır. Çemberlitaş'taki cami ve türbe, on altıncı yüzyıl başı Osmanlı mimarisinin ayakta kalan örnekleri arasındadır.

Osmanlı tarih yazımında adı, çoğunlukla Şahkulu ayaklanmasının anlatıldığı bölümlerde geçer. Buna karşılık otuz yıla yakın süren görev hayatı, II. Bayezid döneminin bütün başlıklarına dokunur: Cem Sultan meselesi, Memlük savaşı, Venedik savaşı, deprem sonrası imar ve doğudaki yeni güç. Bu yönüyle biyografisi, dönemin kendi seyrini de izler.

1485: İngiltere'de Bosworth Muharebesi yapıldı; Tudor hanedanı tahta geçti.

1492: Granada'nın düşmesiyle İber yarımadasındaki son müslüman devlet sona erdi.

1492: Kristof Kolomb Atlas Okyanusu'nu geçerek Amerika kıtasındaki adalara ulaştı.

1494: Fransa'nın İtalya'ya girmesiyle uzun süren İtalyan Savaşları başladı.

1498: Vasco da Gama Ümit Burnu'nu dolaşarak Hindistan'a ulaştı; deniz yoluyla doğu ticareti başladı.

1501: Şah İsmail Tebriz'de tahta çıktı ve Safevî Devleti kuruldu.

1506: Roma'da Aziz Petrus Bazilikası'nın yeniden inşasına başlandı.

1510: Portekiz kuvvetleri Goa'yı aldı; Hint Okyanusu'ndaki Portekiz üs ağı genişledi.

1511: Portekiz kuvvetleri Malakka'yı aldı ve Güneydoğu Asya ticaret yolunu denetime aldı.