Damat Rüstem Paşa

Damat Rüstem Paşa, 1500 yılı civarında Saraybosna yakınlarında doğdu ve 10 Temmuz 1561 tarihinde İstanbul'da öldü. Hristiyan bir ailenin çocuğu olarak devşirme usulüyle İstanbul'a getirildi, Enderun'da yetişti ve saray hizmetinden başlayarak devletin en üst makamına yükseldi.

26 Kasım 1539 tarihinde Kanuni Sultan Süleyman'ın kızı Mihrimah Sultan ile evlendi ve damat sıfatını kazandı. Beş yıl sonra, 28 Kasım 1544 tarihinde sadrazamlığa getirildi. Birinci sadareti 6 Ekim 1553 tarihine kadar sürdü; Şehzade Mustafa'nın idam edildiği gün, ordu içindeki tepkiyi yatıştırmak için görevden alındı. İki yıl sonra, 29 Eylül 1555 tarihinde ikinci kez sadrazam oldu ve ölümüne kadar bu makamda kaldı. İki dönemin toplamı yaklaşık on beş yıldır.

Sadareti, Osmanlı maliyesinde iltizam usulünün yaygınlaştığı döneme denk gelir. Hazine gelirlerini artırmaya öncelik verdi, harcamalarda sıkı bir denetim uyguladı ve saray masraflarını kısıtladı. Batı cephesinde Habsburglarla 1547 yılında yapılan antlaşmayı yürüttü, doğuda İran seferlerine katıldı. Aynı dönemde Mimar Sinan'a çok sayıda cami, kervansaray ve külliye yaptırdı. Ölümünden sonra tutulan kayıtlar, Osmanlı tarihinin en büyük şahsi servetlerinden birine sahip olduğunu gösterir. Şehzade Mustafa olayındaki rolü ve serveti, hakkındaki değerlendirmelerin ikiye bölünmesinin başlıca sebebidir.

Rüstem Paşa, 1500 yılı civarında Saraybosna yakınlarında doğdu. Doğum yeri olarak kaynaklarda Butmir ve Sarajevsko Polje adlı yerleşimler geçer; bazı çalışmalar Dalmaçya kıyısındaki Skradin'i işaret eder. Doğum yılı için de 1500 ile 1505 arasında farklı rakamlar verilir.

Ailesi Hristiyandı. Kaynaklarda Hırvat asıllı olduğu belirtilir ve ana dilinin Hırvatça olduğu kaydedilir. Aile adının Opuković ya da Cığaliç olduğu yönünde kayıtlar bulunur, ancak bu konuda kesinlik yoktur.

Babasının adı Mustafa olarak geçer. Sinan adında bir erkek kardeşi ve Nefise adında bir kız kardeşi olduğu belirtilir. Sinan Paşa, sonraki yıllarda kaptan-ı deryalığa kadar yükseldi ve 1554 yılında öldü. İki kardeşin aynı dönemde devletin üst kademelerinde bulunması, dönemin devşirme kökenli aileleri arasında sık rastlanan bir durum değildir.

Doğduğu bölge, Bosna'nın Osmanlı yönetimine girmesinden yaklaşık kırk yıl sonrasının koşullarını taşıyordu. Bölgede Hristiyan nüfus çoğunluktaydı ve devşirme uygulaması düzenli biçimde yürütülüyordu. Rüstem de bu yolla İstanbul'a getirildi.

Sonraki yıllarda memleketiyle bağını korudu. Vakıf kayıtları, Balkanlar'daki çeşitli yerleşimlerde yaptırdığı yapıların gelirlerinin bölge halkının kullanımına ayrıldığını gösterir.

Küçük yaşta devşirilerek İstanbul'a getirildi. Devşirme usulünde çocuklar önce Türk ailelerin yanına verilir, dil ve gelenekleri öğrendikten sonra saray okuluna alınırdı. Rüstem de bu yoldan geçerek Enderun'a girdi.

Enderun, saray içindeki eğitim kurumuydu. Burada okuma yazma, din bilgisi, Arapça ve Farsça, matematik, binicilik, silah kullanımı ve saray adabı öğretilirdi. Öğrenciler aynı zamanda padişahın hizmetinde görev alarak devlet işlerini yakından görürdü. Eğitim, öğrencinin yeteneğine göre farklı odalarda yıllarca sürerdi.

Rüstem, Enderun'dan rikâbdar ağalığı ile çıktı. Rikâbdar, padişahın ata binmesine yardım eden ve yolculuklarda yanında bulunan görevliydi. Bu makam, padişahla doğrudan temas kurulan az sayıdaki görevden biriydi ve saray içindeki yükselişin önemli bir basamağı sayılırdı.

Eğitim döneminde edindiği alışkanlıklar sonraki yıllarda dikkat çekti. Kayıt tutma, hesap denetleme ve ayrıntı takibi konusundaki titizliği, kaynaklarda sık sık vurgulanır. Maliye alanındaki uygulamalarının temelinde bu yönü bulunur.

Enderun eğitimi ona ayrıca dönemin idari yazışma dilini kazandırdı. Kendisine atfedilen tarih eseri, bu yazma ve derleme birikiminin ürünü olarak değerlendirilir.

1526 yılında yapılan Mohaç Seferi'ne silahdar sıfatıyla katıldı. Silahdar, padişahın silahlarını taşıyan ve savaş sırasında yanında bulunan görevliydi. Seferden döndükten sonra mirahur-ı evvelliğe, yani saray ahırlarının başındaki göreve getirildi.

Bu görev sırasında padişahın güvenini kazandığı kaydedilir. Mirahurluk, hem saray teşkilatı içinde önemli bir makamdı hem de sefer düzeninde belirleyici bir işlev taşıyordu; ordunun hayvan gücünün tamamı bu birime bağlıydı.

Saray hizmetinden sonra taşra idaresine geçti. Sırasıyla Teke sancakbeyliği, Dulkadır ve Karaman beylerbeyliği, Diyarbakır beylerbeyliği ve Anadolu beylerbeyliği görevlerini yürüttü. Bu görevlerin tarihleri kaynaklarda tam olarak örtüşmez; sıralama konusunda ise genel bir uyum vardır.

Taşra görevleri, ona eyalet maliyesi ve tımar düzeni hakkında doğrudan deneyim kazandırdı. Diyarbakır, İran sınırındaki en önemli askerî merkezdi; Anadolu beylerbeyliği ise gelir bakımından en büyük birimlerden biriydi. Kütahya'da bir medrese ve bir hamam yaptırması, Anadolu beylerbeyliği dönemine tarihlenir.

1539 yılında üçüncü vezirliğe getirilerek divana girdi. İki yıl sonra ikinci vezir oldu. Böylece sadrazamlığa giden yolda son basamağa ulaştı.

26 Kasım 1539 tarihinde, Şehzade Bayezid ve Şehzade Cihangir için düzenlenen sünnet düğünü sırasında Kanuni Sultan Süleyman'ın kızı Mihrimah Sultan ile evlendi. Bu evlilikle damat sıfatını kazandı ve tarih kaynaklarında bu sıfatla anıldı.

Mihrimah Sultan, Kanuni Sultan Süleyman ile Hürrem Sultan'ın kızıydı. Evlilik, Rüstem Paşa'yı hanedanın yakın çevresine dahil etti ve saray içindeki konumunu güçlendirdi. Osmanlı düzeninde damat olmak, devlet adamlarını hanedanla bağlayan ve sadakati kalıcı kılmayı amaçlayan bir uygulamaydı.

Evliliğin gündeme gelmesiyle birlikte, kaynaklarda anlatılan bir olay yaşandı. Rüstem Paşa'nın rakipleri, kendisinin cüzzam hastası olduğu yönünde bir söylenti yaydı. Hassa hekimlerinden biri muayene için görevlendirildi ve gömleğinde bir bit bulundu. Dönemin tıp anlayışına göre cüzzam hastasının üzerinde bit barınmazdı; bu sebeple söylenti asılsız sayıldı ve evliliğe izin verildi.

Bu olaydan sonra kendisi için kehle-i ikbal, yani talih biti tabiri kullanıldı. Tabir, dönemin kaynaklarında bir beyitle birlikte aktarılır ve bahtı açık kişinin üzerindeki bitin bile işine yaradığını anlatır.

Çiftin iki çocuğu oldu: Ayşe Hümaşah Sultan ve Sultanzade Osman Bey. Mihrimah Sultan, kocasının ölümünden sonra da saray içinde etkili bir isim olarak kaldı ve kendi adına büyük külliyeler yaptırdı.

1544 yılında sadrazam Hadım Süleyman Paşa ile ikinci vezir Deli Hüsrev Paşa arasında divan içinde sert bir tartışma çıktı. Tartışmanın ardından padişah her iki veziri de görevden aldı ve sadrazamlığa Rüstem Paşa'yı getirdi. Atama 28 Kasım 1544 tarihinde yapıldı.

Kaynaklar, iki vezirin karşı karşıya gelmesinde Rüstem Paşa'nın payı olduğunu ve bu sürecin saraydan desteklendiğini kaydeder. Değerlendirmeler bu noktada ayrışır; olayın ayrıntıları hakkında kesin bir belge bulunmaz.

Atama sırasında kırk beş yaşlarındaydı ve taşrada beylerbeylik, divanda vezirlik yapmış bir devlet adamıydı. Bu bakımdan yükselişi, kendisinden önceki sadrazam Pargalı İbrahim Paşa'nınki gibi teamül dışı değildi; kademeleri sırayla geçmişti.

Göreve geldiğinde devlet, batıda Habsburglarla, doğuda Safevilerle iki cepheli bir mücadele yürütüyordu. Uzun seferler hazineyi zorluyor, ordunun ve donanmanın masrafları artıyordu. Yeni sadrazamın öncelikli meselesi gelir düzeninin yeniden kurulmasıydı.

Sadaretinin ilk işlerinden biri, Habsburglarla süregelen savaşı görüşme yoluyla durdurmak oldu. Batıda sağlanacak barış, hem askerî yükü hafifletecek hem de doğu cephesine kaynak ayrılmasını mümkün kılacaktı.

Rüstem Paşa'nın yönetim anlayışının merkezinde hazine gelirlerinin artırılması vardı. Bu amaçla iltizam usulünü yaygınlaştırdı. İltizam, bir vergi kaleminin ya da arazinin gelirinin belirli bir bedel karşılığında bir mültezime devredilmesi, mültezimin de bedeli peşin ödeyip geliri kendi adına toplaması esasına dayanır.

Uygulama önce padişaha ait hasların işletilmesinde denendi, ardından diğer haslara yayıldı. Hazine açısından sonuç kısa vadede olumluydu: gelirler peşin ve düzenli biçimde merkeze ulaştı, tahsilat masrafı azaldı ve bütçe fazlası sağlandı.

Uzun vadeli sonuçları farklı oldu. Mültezimin elindeki arazi geçici olduğu için verimliliği artıracak yatırım yapma nedeni yoktu; toprakların verimi zamanla düştü. İltizam ihalelerinde aracılara ödenen paylar yaygınlaştı ve bu uygulama idarede kalıcı bir alışkanlık haline geldi. Osmanlı tarih yazımında bu dönem, mali düzendeki bozulmanın başlangıcı olarak sık sık anılır.

Harcama tarafında sıkı bir denetim uyguladı. Saray masrafları kısıldı, gereksiz görülen ödemeler kaldırıldı. Pargalı İbrahim Paşa döneminde şairlere bağlanan maaşları da kaldırdı; bu karar, dönemin edebiyat çevrelerinde kendisine yöneltilen eleştirilerin kaynaklarından biri oldu.

Uygulamalarının bütçeye etkisi kaynaklarda somut biçimde kaydedilir. Devlet, uzun ve masraflı seferlere rağmen bu dönemde hazine dengesini korudu.

Macaristan üzerindeki mücadele, Rüstem Paşa'nın sadaretinde görüşme masasına taşındı. Habsburg tarafı da uzun süren savaştan yorulmuştu ve Kutsal Roma imparatoru V. Karl'ın Almanya'daki mezhep anlaşmazlıklarıyla uğraşması, doğuda barış ihtiyacını artırıyordu.

1547 yılında İstanbul'da bir antlaşma yapıldı. Metinle birlikte Osmanlı'nın Macaristan üzerindeki hâkimiyeti tanındı ve Habsburg hanedanının elinde tuttuğu Macar toprakları için Osmanlı hazinesine yıllık otuz bin altın ödemesi kabul edildi. Antlaşma belirli bir süre için yapıldı ve sonraki yıllarda yenilendi.

Bu düzenleme iki bakımdan önemlidir. Birincisi, Macaristan'ın üç parçalı yapısını, yani Osmanlı eyaleti, Erdel voyvodalığı ve Habsburg yönetimindeki kuzeybatı şeridini hukuki bir çerçeveye oturtmasıdır. İkincisi, ödemenin vergi olarak nitelendirilmesiyle protokol açısından Osmanlı üstünlüğünü kayda geçirmesidir.

Batıda sağlanan barış kalıcı olmadı. Erdel'deki taht mücadeleleri sebebiyle bölgede zaman zaman çatışmalar yaşandı ve Osmanlı kuvvetleri Banat bölgesinde harekâtlar düzenledi. Ancak büyük ölçekli bir sefer yapılmadı.

Batı cephesindeki bu duraklama, doğuya ayrılan kaynağı artırdı. Ordunun ağırlığı 1548 yılından itibaren İran cephesine kaydırıldı.

Antlaşmanın ticari sonuçları da oldu. Sınır boyundaki alışverişin düzene bağlanması, Balkan şehirlerindeki panayırların ve Tuna üzerindeki nehir taşımacılığının canlanmasını sağladı. Rüstem Paşa'nın Trakya'daki kervansaray ve bedesten yatırımları, bu ticari hareketlilikle aynı yıllara rastlar ve vakıf gelirlerinin önemli bir kaynağını oluşturdu.

Safevi hanedanından Elkas Mirza'nın Osmanlı topraklarına sığınıp kardeşi Şah Tahmasb'a karşı destek istemesi üzerine 1548 yılında İran üzerine yeni bir sefer düzenlendi. Rüstem Paşa sadrazam sıfatıyla sefere katıldı.

Ordu Tebriz'e ulaştı, ancak Safevi tarafı meydan muharebesinden kaçındı ve çekilirken bölgeyi boşalttı. Seferin en kalıcı sonucu, Van Kalesi'nin alınması ve bölgede Osmanlı hâkimiyetinin pekiştirilmesi oldu. Ordu 1549 yılında geri döndü.

Doğu sınırındaki gerginlik bitmedi. 1553 yılında yeni bir sefer hazırlığı yapıldı. Nahçıvan Seferi adıyla anılan bu harekât, Osmanlı ordusunun İran üzerine düzenlediği üçüncü büyük sefer oldu.

Sefer sırasında ordunun ikmal ve iaşe düzeni, sadrazamın sorumluluğundaydı. Uzun mesafeler, dağlık arazi ve karşı tarafın çekilerek bölgeyi boşaltma taktiği, bu seferleri masraflı ve yıpratıcı kıldı. Kaynaklar, ordunun uzun süre sefer düzeninde tutulmasının asker arasında hoşnutsuzluk yarattığını kaydeder.

Seferlerin siyasi sonucu, iki devlet arasındaki sınırın 1555 yılında yapılan Amasya Antlaşması ile belirlenmesi oldu. Bu antlaşma, Osmanlı ile İran arasındaki ilk resmî sınır düzenlemesidir ve Bağdat ile Doğu Anadolu'yu Osmanlı tarafında bıraktı.

Rüstem Paşa'nın sadareti, Osmanlı donanmasının Batı Akdeniz'de en etkin olduğu yıllara denk gelir. Barbaros Hayreddin Paşa'nın 1546 yılındaki ölümünden sonra donanmanın başına gelen isimler, Kuzey Afrika kıyılarında Osmanlı hâkimiyetini genişletti.

1551 yılında Trablusgarp alındı ve şehir Osmanlı eyaleti haline getirildi. Harekâtın yürütüldüğü yıllarda kaptan-ı derya görevinde bulunan Sinan Paşa, Rüstem Paşa'nın kardeşidir. İki kardeşin biri divanın başında, diğeri donanmanın başında bulunmaktaydı.

Akdeniz'deki mücadele, İspanya ile Osmanlı arasındaki uzun rekabetin parçasıydı. Kuzey Afrika limanlarının denetimi, hem ticaret yollarının hem de İspanya kıyılarına yapılan akınların belirleyicisiydi.

İkinci sadareti sırasında, 1560 yılında Cerbe önlerinde kazanılan deniz zaferi, Batı Akdeniz'deki Osmanlı üstünlüğünü pekiştirdi. Haçlı donanması ağır kayıp verdi ve ada Osmanlı denetimine girdi.

Donanma harcamaları, hazine üzerinde ağır bir yük oluşturuyordu. Gemi yapımı, tersane giderleri ve levent ücretleri her yıl büyük meblağlar gerektiriyordu. Rüstem Paşa'nın gelir artırıcı düzenlemeleri, bu harcamaların karşılanmasında belirleyici oldu.

Aynı yıllarda Hint Okyanusu'nda Portekiz ile mücadele sürdü. Basra ve Süveyş üslerinden yapılan seferler beklenen sonucu vermedi ve okyanus ticareti üzerindeki Portekiz denetimi kırılamadı.

1553 yılında düzenlenen Nahçıvan Seferi sırasında, Osmanlı tarihinin en çok tartışılan olaylarından biri yaşandı. Ordu Konya yakınlarındaki Ereğli'de konaklarken, Manisa ve Amasya sancaklarında görev yapmış olan Şehzade Mustafa, babasının otağına çağrıldı ve 6 Ekim 1553 tarihinde idam edildi.

Suçlama, şehzadenin tahtı ele geçirmeye hazırlandığı ve Safevilerle temas kurduğu yönündeydi. Karar, şeyhülislam Ebüssuud Efendi'nin fetvasıyla resmî bir çerçeveye oturtuldu.

Kaynaklar, sürecin başlamasında Rüstem Paşa'nın padişaha ilettiği bilgilerin rol oynadığını kaydeder. Bu bilgilerin niteliği ve ne ölçüde doğrulandığı konusunda kesin bir belge bulunmaz; araştırmacılar arasında bu noktada görüş birliği yoktur.

İdam, ordu içinde büyük tepki uyandırdı. Şehzade Mustafa yeniçeriler arasında sevilen bir isimdi ve ordugâhta ayaklanma tehlikesi belirdi. Tepkiyi yatıştırmak için Rüstem Paşa aynı gün sadrazamlıktan alındı ve yerine Kara Ahmed Paşa getirildi.

Olay, dönemin edebiyatına da yansıdı. Şair Taşlıcalı Yahya'nın şehzade için yazdığı mersiye, Rüstem Paşa'yı doğrudan hedef alan mısralar içeriyordu. Bu metin, dönem kaynaklarında sadrazama yöneltilen eleştirinin en açık örneği sayılır ve sonraki yüzyıllarda hakkındaki değerlendirmeleri belirgin biçimde etkilemiştir.

Azilden sonra İstanbul'da kaldı ve saray içindeki bağlarını korudu. Hürrem Sultan ve Mihrimah Sultan'ın desteğiyle yeniden göreve dönmesi için çalışıldı. 29 Eylül 1555 tarihinde sadrazam Kara Ahmed Paşa divanda idam edildi ve aynı gün Rüstem Paşa ikinci kez sadrazamlığa getirildi.

İkinci sadareti, ölümüne kadar beş yıl dokuz ay sürdü. Bu dönem, uzun seferlerin sona erdiği ve devletin iç düzenine ağırlık verdiği yıllardır. Doğuda Amasya Antlaşması ile sınır belirlenmiş, batıda Habsburglarla varılan düzen sürdürülmüştü.

Mali uygulamalarına aynı çizgide devam etti. İltizam düzeni genişletildi, hazine gelirleri artırıldı ve büyük yapı programları bu gelirlerle finanse edildi. Süleymaniye Camii'nin tamamlanması ve 1557 yılında ibadete açılması bu döneme rastlar.

Aynı yıllarda hanedan içinde yeni bir taht mücadelesi başladı. Şehzade Selim ile Şehzade Bayezid arasındaki gerginlik, 1559 yılında Konya yakınlarında iki şehzadenin kuvvetlerinin çarpışmasına kadar vardı. Yenilen Bayezid İran'a sığındı ve mesele Rüstem Paşa'nın ölümünden sonra çözüldü.

Sadaretinin son yıllarında sağlığı bozuldu. Kaynaklar uzun süren bir hastalıktan söz eder. Görevini ölümüne kadar bırakmadı.

Rüstem Paşa'nın ölümünden sonra tutulan tereke kayıtları, Osmanlı tarihinde bir devlet adamına ait en büyük servet dökümlerinden biridir. Kayıtlar hem taşınır hem taşınmaz mal varlığını ayrıntılı biçimde listeler.

Listede öne çıkan kalemler arasında bin yedi yüz köle, iki bin dokuz yüz savaş atı, bin yüz altmış deve, yedi yüz bin altın sikke, çok sayıda kaftan ve kumaş, mücevherli kılıç ve eyer takımları, zırh ve miğfer ile beş binden fazla cilt kitap bulunur. Anadolu ve Rumeli'deki çiftliklerinin sayısı kaynaklarda farklı verilir; bir kısmı sekiz yüz on beş, bir kısmı bin rakamını kaydeder.

Servetin toplam değeri konusunda da farklı rakamlar vardır. Bazı kaynaklara göre yaklaşık on beş milyon duka, bazılarına göre bunun altında bir tutardır. Karşılaştırma için, dönemin yıllık devlet gelirinin de bu büyüklükte olduğu belirtilir.

Servetin kaynağı, kendisine tahsis edilen has gelirleri, damat sıfatıyla aldığı tahsisatlar ve iltizam düzeni içindeki tasarruflardır. Dönem kaynakları, iltizam ihalelerinde alınan payların servetin büyümesindeki rolüne dikkat çeker.

Mal varlığının önemli bir bölümü vakfa dönüştürüldü. Kurduğu vakıflar cami, medrese, kervansaray ve imaretlerin masraflarını karşıladı ve bu yapıların yüzyıllar boyunca ayakta kalmasını sağladı.

Rüstem Paşa, Mimar Sinan'a çok sayıda yapı yaptırdı. Bu yapılar İstanbul, Trakya, Anadolu ve Balkanlar'a yayılmıştır ve büyük bölümü vakıf geliriyle işletilmiştir.

En bilineni İstanbul'da Eminönü'ndeki Rüstem Paşa Camii'dir. Cami, altındaki tonozlu depolar, dükkânlar, çeşme ve hanlarla birlikte bir külliye oluşturur. Yapının tamamlanma tarihi kaynaklarda 1561 ile 1563 arasında değişir; inşa süreci ölümünden sonra da devam etmiştir. İç mekânı kaplayan İznik çinileri, Osmanlı çini sanatının en zengin örnekleri arasında sayılır.

Tekirdağ'da cami, medrese, kütüphane, çifte hamam, bedesten, kervansaray ve imaretten oluşan bir külliye yaptırdı. Bu külliyeden günümüze cami ve bedesten ulaşmıştır.

Edirne'deki Rüstem Paşa Kervansarayı da Mimar Sinan'ın eseridir ve dönemin en büyük konaklama yapılarından biridir. Sakarya'nın Sapanca ilçesindeki cami de aynı mimarın elinden çıkmıştır.

Anadolu beylerbeyliği sırasında Kütahya'da bir medrese ve bir hamam yaptırdı. Hamam günümüze ulaştı; medrese ise yıkıldıktan sonra aslına uygun biçimde yeniden inşa edildi.

Kendisine bir de tarih eseri atfedilir. Tevarih-i Al-i Osman ya da Tarih-i Rüstem Paşa adıyla anılan metin, Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan 1561 yılına kadar olan dönemi anlatır. Eserin bizzat onun tarafından yazılıp yazılmadığı araştırmacılar arasında tartışmalıdır; bir kısmı metnin onun gözetiminde derlendiğini düşünür.

Rüstem Paşa'nın bütün kariyeri Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanatı içinde geçti. Enderun'a girişinden ölümüne kadar tek bir padişaha hizmet etti.

Divan düzeni bu dönemde belirli bir kurumsal olgunluğa ulaşmıştı. Sadrazam divanın başıydı, kubbe vezirleri, kazaskerler, defterdarlar ve nişancı üyeleriydi. Kararlar divanda görüşülür, ardından padişaha arz edilirdi. Padişahın divan toplantılarını kafes arkasından izlemesi uygulaması bu dönemde yerleşti.

Rüstem Paşa'nın makamla ilişkisi, öncekilerden farklı bir çizgi izledi. Pargalı İbrahim Paşa yetkileri kişisel yakınlık üzerinden genişletmişti; Rüstem Paşa ise mevcut kurumsal çerçeve içinde çalıştı ve gücünü mali denetim ile hanedan bağı üzerinden kurdu.

Damat sıfatı, saray ile divan arasındaki bağı güçlendirdi. Eşi Mihrimah Sultan ve kayınvalidesi Hürrem Sultan, saray içindeki gelişmelerde etkili isimlerdi. 1553 yılındaki azlin ardından iki yıl içinde göreve dönmesi, bu bağın gücünü gösterir.

Atamalar konusunda titiz davrandığı, göreve gelenlerin geçmişini incelettiği kaydedilir. Buna karşılık ilmiye ve edebiyat çevreleriyle ilişkileri gergindi; şairlere yapılan ödemeleri kaldırması, bu çevrelerdeki olumsuz değerlendirmelerin kaynağı oldu.

Yazışma düzenine de önem verdi. Eyaletlerden gelen defterlerin merkezde tutulması, gelir kalemlerinin ayrı ayrı kaydedilmesi ve hesapların düzenli aralıklarla denetlenmesi bu dönemde yerleşti. Bu uygulamalar, sonraki yüzyıllarda kullanılacak maliye kayıt düzeninin temelini oluşturdu ve dönemin arşiv malzemesinin zenginliğini açıklar.

Rüstem Paşa 10 Temmuz 1561 tarihinde İstanbul'da öldü. Ölüm sebebi olarak kaynaklarda uzun süren bir hastalık gösterilir. Bazı kaynaklar ölüm tarihini iki gün sonrası olarak kaydeder.

Görevden alınmadan, sadrazam olarak öldü. Osmanlı tarihinde makamda ölen sadrazam sayısı azdır; pek çok isim azledilmiş ya da idam edilmiştir.

Cenazesi Şehzade Camii'nin haziresindeki türbesine defnedildi. Türbe, Mimar Sinan'ın eseridir ve caminin bahçesinde yer alır. Aynı hazirede dönemin başka devlet adamlarının türbeleri de bulunur.

Yerine Semiz Ali Paşa sadrazamlığa getirildi. Ölümünden sonra Mihrimah Sultan, kocasının vakıflarını yönetmeye devam etti ve kendi adına yeni yapılar yaptırdı.

Tereke kaydı ölümünün ardından tutuldu. Mal varlığına el konulmadı; damat olması ve görevde ölmesi sebebiyle servet mirasçılarına ve vakıflarına intikal etti. Bu durum, idam edilerek makamdan ayrılan sadrazamların mal varlığına uygulanan müsadere usulünden farklıdır.

Ölümünden beş yıl sonra Kanuni Sultan Süleyman Zigetvar önlerinde öldü ve tahta, Rüstem Paşa'nın kayınbiraderi olan Şehzade Selim geçti.

Kurduğu vakıflar ölümünden sonra da işlemeye devam etti. Cami, medrese, kervansaray ve imaretlerin masrafları bu vakıfların gelirinden karşılandı; görevlilerin ücretleri, öğrencilerin iaşesi ve yapıların onarımı vakıf şartnamelerine bağlandı. Bu düzen, adının bağlı olduğu yapıların yüzyıllar boyunca ayakta kalmasını sağlayan başlıca etkendir.

Dönem kaynakları Rüstem Paşa'yı tedbirli, hesabına düşkün ve az konuşan bir devlet adamı olarak tarif eder. Sicill-i Osmanî onu zengin, tedbirli ve akıllı sözleriyle anar.

Yerli ve yabancı kaynaklar, sert ve mesafeli bir kişiliği olduğunu kaydeder. Aynı kaynaklar, iyi tedbir alan, yetenekli ve tutumlu bir yönetici olduğunu da belirtir. Bu iki değerlendirme, hakkındaki tarifin genel çerçevesini oluşturur.

Yönetim anlayışının belirleyici yanı, mali denetime verdiği önemdir. Gelir ve gider kalemlerini yakından takip etti, harcamalarda kısıtlamaya gitti ve hazine dengesini önceliğe aldı. Bu tutum, uzun ve masraflı seferlerin sürdüğü bir dönemde devletin mali durumunu ayakta tuttu.

Aynı tutumun eleştirilen yönü, kısa vadeli gelirin uzun vadeli sonuçların önüne geçmesidir. İltizam düzeninin yaygınlaşması hazineyi doldurdu, ancak tarımsal üretim düzenini ve idari alışkanlıkları kalıcı biçimde etkiledi.

Edebiyat çevreleriyle arası iyi değildi. Şairlere bağlanan maaşları gereksiz görerek kaldırdı. Dönemin şairleri hakkında olumsuz metinler yazdı; Taşlıcalı Yahya'nın mersiyesi bunların en bilinenidir. Bu metinler, sonraki yüzyıllarda hakkındaki yaygın kanaatin oluşmasında etkili oldu.

Kitap toplamaya ilgi duyduğu, terekesindeki beş binden fazla ciltten anlaşılır. Kütüphane kurdurması ve medreseler yaptırması, bu ilginin kurumsal karşılığıdır.

Rüstem Paşa, Kanuni Sultan Süleyman döneminin en uzun süre görev yapan sadrazamıdır. İki dönemin toplamı yaklaşık on beş yıldır ve bu süre, imparatorluğun en geniş sınırlara ulaştığı yılların önemli bir bölümünü kapsar.

Mali alandaki mirası ikili bir tablo oluşturur. Kısa vadede hazine gelirlerini artırdı ve devletin masraflı seferleri sürdürmesini mümkün kıldı. Uzun vadede iltizam düzeninin yaygınlaşması, tarım topraklarının verimini ve idari alışkanlıkları etkiledi. Osmanlı mali tarihinde bu dönem, bir dönüm noktası olarak incelenir.

Mimarlık alanındaki mirası daha somuttur. Mimar Sinan'a yaptırdığı yapıların önemli bir bölümü ayaktadır. Eminönü'ndeki cami, çini kaplamalarıyla Osmanlı sanatının en çok incelenen yapıları arasındadır; Tekirdağ ve Edirne'deki yapılar da Trakya'nın kültür mirasının parçasıdır.

Hakkındaki değerlendirmeler, Şehzade Mustafa olayı sebebiyle kendi döneminden itibaren bölünmüştür. Dönemin şairleri ve bazı vakayinameler olumsuz bir portre çizer. Buna karşılık idari ve mali başarısını öne çıkaran değerlendirmeler de mevcuttur.

Modern tarih yazımı iki yönü birlikte ele alır: devletin mali düzenini ayakta tutan bir yönetici ile uygulamalarının uzun vadeli sonuçları ve hanedan içi bir olaydaki rolü. Adı bugün İstanbul'da bir cami ve çevresindeki çarşı ile, Trakya ve Anadolu'daki yapılarla yaşamaktadır.

1545: Trento Konsili toplandı; Katolik Kilisesi Reform hareketine karşı kendi düzenlemelerine başladı.

1547: Fransa kralı I. François öldü; yerine II. Henri geçti.

1547: Rus knezi IV. İvan çar unvanını aldı; Moskova Knezliği imparatorluk iddiasını ilan etti.

1552: Rusya Kazan Hanlığı'nı aldı; Volga hattındaki Türk hanlıklarının tasfiyesi başladı.

1555: Augsburg Barışı ile Almanya'daki mezhep savaşları geçici olarak durdu.

1556: V. Karl tahttan çekildi; Habsburg mirası İspanya ve Avusturya kolları arasında bölündü.

1556: Babür hükümdarı Ekber tahta çıktı; Hindistan'da uzun bir yükseliş dönemi başladı.

1558: İngiltere'de I. Elizabeth tahta çıktı.

1559: Cateau Cambresis Antlaşması ile Fransa ve İspanya arasındaki İtalya savaşları sona erdi.