Semiz Ali Paşa

Semiz Ali Paşa, Bosna'da Prača adlı yerleşimde doğdu ve 28 Haziran 1565 tarihinde İstanbul'da öldü. Doğum yılı kaynaklarda kesin biçimde verilmez. Devşirme usulüyle saraya alındı, Enderun'da yetişti ve saray hizmetinden başlayarak devletin en üst makamına yükseldi.

1545 yılında mîr-i alem, ertesi yıl yeniçeri ağası oldu. 1549 yılında vezirlik verilerek Mısır beylerbeyliğine tayin edildi ve bu görevde beş yıla yakın kaldı. İstanbul'a dönüşünde kubbealtı vezirleri arasına katıldı, Nahçıvan Seferi'ne katıldı ve ikinci vezirliğe yükseldi.

Damat Rüstem Paşa'nın 10 Temmuz 1561 tarihindeki ölümü üzerine sadrazamlığa getirildi. Tayin tarihi kaynakların büyük bölümünde 12 Temmuz 1561 olarak verilir. Yaklaşık dört yıl süren sadaretinde Habsburglarla sekiz yıllık bir barış antlaşması yapıldı, hanedan içindeki taht mücadelesi kapandı, 1563 yılındaki büyük su baskınının ardından İstanbul'un su yolları yeniden inşa edildi ve Malta seferi düzenlendi.

İri cüssesi sebebiyle Semiz ve Kalın lakaplarıyla anıldı. Kaynaklar onu nükteleriyle tanınan, hazırcevap bir devlet adamı olarak kaydeder. Görevi başındayken öldü ve Eyüp'e defnedildi. Yerine ikinci vezir Sokollu Mehmed Paşa getirildi; Osmanlı tarihinin en uzun süreli sadaretlerinden biri böylece başladı.

Semiz Ali Paşa, Bosna'da Prača adlı yerleşimde doğdu. Yerleşimin adı Osmanlı kaynaklarında İvraca biçiminde geçer. Saraybosna'nın doğusunda, Drina havzasına açılan dağlık bir bölgede bulunur.

Kökeni konusunda kaynaklar tam olarak birleşmez. Bir kısmı Hersek yöresinden geldiğini kaydeder, bir kısmı Hırvat bir aileden olduğunu belirtir. Ortak nokta, Bosna bölgesinden devşirme usulüyle alınmış olmasıdır.

Doğum yılı kaynaklarda kesin biçimde verilmez. Kayıtlarda geçen tek tek yıllar birbirini doğrulamadığı için bu maddede doğum yılı yazılmamıştır. Bilinen ilk görev tarihi 1545 yılıdır; devşirilmesinin 1520'li yıllara rastladığı belirtilir.

Ailesi hakkında bilgi yoktur. Devşirme kökenli devlet adamlarında görülen genel durum burada da geçerlidir: aile kayıtları saraya alınıştan sonra kesilir. Kaynaklar, saray hizmetine bir akrabasının aracılığıyla girdiğini kaydeder; bu ayrıntı, devşirilenlerin bir kısmının merkezde daha önce yerleşmiş hemşerileri ya da akrabaları bulunduğunu gösterir.

Bosna kökeni, dönemin sadrazam profilinde sık rastlanan bir özelliktir. Kendisinden önceki Damat Rüstem Paşa ve kendisinden sonraki Sokollu Mehmed Paşa da aynı bölgeden gelmişti. Üç ardışık sadrazamın aynı coğrafyadan çıkması, 16. yüzyıl ortasında devşirme uygulamasının Bosna'daki yoğunluğunu gösterir.

Devşirme usulüyle İstanbul'a getirildi ve saray hizmetine alındı. Uygulama, Rumeli ve Anadolu'nun Hristiyan köylerinden belirli aralıklarla çocuk toplanmasına dayanıyordu; bu çocuklar Müslüman olarak yetiştirilir, dil ve gelenekleri öğrendikten sonra yeteneklerine göre saray okuluna ya da acemi ocağına ayrılırdı.

Enderun'da yetişti. Burada okuma yazma, din bilgisi, Arapça ve Farsça, hesap, binicilik, silah kullanımı ve saray adabı öğretilirdi. Öğrenciler aynı zamanda padişahın hizmetinde görev alarak devlet işlerini yakından görürdü. Eğitim, öğrencinin durumuna göre farklı odalarda yıllarca sürerdi.

Saray içindeki yükselişi düzenli bir çizgi izledi. Enderun odalarında ilerledikten sonra üst düzey saray görevlerine geçti. Bu dönemde edindiği yazışma ve protokol bilgisi, sonraki yıllarda elçilerle yürüttüğü görüşmelerde işine yaradı.

Devşirilmesinin 1520'li yıllara rastladığı belirtilir. Bu tarih, Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanatının ilk yıllarına denk gelir. Saray hizmetine bir akrabasının aracılığıyla girdiği kaydedilir.

Eğitim ve yükselme çizgisi, aynı dönemin diğer sadrazamlarıyla karşılaştırıldığında saray tarafında ağırlık taşır. Kara Ahmed Paşa gibi doğrudan ocak yolundan gelen isimlerden farklı olarak, önce saray teşkilatının üst kademelerinde bulundu, askerî görevlere ve taşra idaresine sonra geçti. Bu birikim, sadareti sırasındaki diplomatik ağırlığını açıklayan başlıca etkendir.

1545 yılında mîr-i alemliğe getirildi. Mîr-i alem, padişaha ait sancakların, tuğların ve otağın korunmasından sorumlu görevliydi. Sefer sırasında ordunun sembollerinin taşınması ve otağın kurulması bu birime aitti. Makam, saray teşkilatının en kıdemli görevlerinden biri sayılırdı.

Ertesi yıl, 1546 yılında yeniçeri ağalığına getirildi. Yeniçeri ağası, kapıkulu piyadesinin başındaki komutandı ve doğrudan padişaha bağlı olarak çalışırdı. Ocağın disiplini, asker sevkiyatı ve İstanbul'un asayişi bu makamın sorumluluğundaydı.

Yeniçeri ağalığı, Osmanlı düzeninde beylerbeyliğe ve oradan vezirliğe açılan başlıca yollardan biriydi. Aynı yoldan geçen çok sayıda sadrazam vardır; Ayas Mehmed Paşa ve Kara Ahmed Paşa da ocağın başında bulunduktan sonra yükselmiştir.

Bu görevde üç yıl kaldı. Dönemin en dikkat çekici gelişmeleri batı cephesindeki duraklama ve doğu cephesindeki hazırlıklardı. 1547 yılında Habsburglarla yapılan antlaşma batıda geçici bir barış sağlamış, ordunun ağırlığı İran cephesine kaydırılmıştı.

Ocaktan ayrılışı, kariyerindeki en büyük sıçramayla oldu. 1549 yılında hem vezirlik rütbesi verildi hem de imparatorluğun en büyük ve en gelirli eyaletinin idaresi kendisine bırakıldı. Yeniçeri ağalığından doğrudan Mısır beylerbeyliğine geçmek, dönemin teamülünde olağan dışı bir yükseliş hızı sayılır.

1549 yılında vezirlik verilerek Mısır beylerbeyliğine tayin edildi. Bu görevde beş yıla yakın kaldı. Mısır, Osmanlı eyaletleri içinde en yüksek geliri sağlayan birimdi ve idaresi ayrı bir düzene bağlıydı.

Eyaletin özelliği, tımar sistemi yerine salyaneli düzenle yönetilmesiydi. Gelirler doğrudan toplanır, yerel masraflar düşüldükten sonra kalan tutar her yıl hazineye gönderilirdi. Kahire'den İstanbul'a giden bu yıllık gönderim, merkezî hazinenin en büyük tek kalemlerinden biriydi.

Mısır beylerbeyi ayrıca Kızıldeniz ve Hicaz yönündeki işlerden sorumluydu. Süveyş tersanesi, Yemen cephesi, Hint Okyanusu'na gönderilen donanmalar ve hac yollarının güvenliği bu makamın gündemindeydi. Aynı yıllarda Yemen'de Osmanlı idaresi yerleştirilmeye çalışılıyor, Portekiz ile Hint Okyanusu'ndaki mücadele sürüyordu.

Kahire'deki görev, Memlük düzeninden devralınan yerel yapıların Osmanlı idaresiyle uyumlu biçimde işletilmesini gerektiriyordu. Eyalette güçlü yerel gruplar bulunuyordu ve idare, merkezle bu gruplar arasında denge kurmak zorundaydı.

Bu görev, kariyerinin idari bakımdan en yüklü dönemidir. Büyük bir bütçenin, uzak bir cephenin ve karmaşık bir yerel yapının aynı anda yönetilmesi, sonraki yıllarda divandaki ağırlığının temelini oluşturdu. Görevden döndüğünde artık vezirlik rütbesi taşıyan ve büyük bir eyaleti yönetmiş bir devlet adamıydı.

Mısır'dan dönüşünde kubbealtı vezirleri arasına katıldı. Kubbealtı vezirleri, Divan-ı Hümayun'da sadrazamın yanında oturan ve devlet işlerini onunla birlikte görüşen üyelerdi; kıdem sırasına göre ikinci, üçüncü ve dördüncü vezir diye anılırlardı.

1553 yılında başlayan Nahçıvan Seferi'ne katıldı. Bu harekât, Osmanlı ordusunun İran üzerine düzenlediği üçüncü büyük seferdir ve 1555 yılına kadar sürdü. Sefer sırasındaki kıdem derecesi kaynaklarda farklı verilir; bir kısmı üçüncü, bir kısmı ikinci vezir olduğunu kaydeder.

Seferin en çok tartışılan olayı, 6 Ekim 1553 tarihinde Ereğli yakınlarındaki ordugâhta Şehzade Mustafa'nın idam edilmesidir. Karar ordu içinde büyük tepki uyandırdı ve aynı gün sadrazam Damat Rüstem Paşa görevden alınarak yerine Kara Ahmed Paşa getirildi.

Sefer, 29 Mayıs 1555 tarihinde imzalanan Amasya Antlaşması ile sona erdi. Bu, Osmanlı ile İran arasındaki ilk resmî sınır düzenlemesidir. Kaynaklar, antlaşma görüşmelerinin yürütüldüğü dönemde Semiz Ali Paşa'nın ikinci vezirliğe yükseldiğini kaydeder.

Bundan sonraki altı yılı ikinci vezir olarak geçirdi. Bu dönem, Damat Rüstem Paşa'nın 29 Eylül 1555 tarihinde başlayan ikinci sadaretine denk gelir. İkinci vezirlik, sadrazamlığa giden yolda son basamaktı; makam boşaldığında teamül gereği ilk sırada bu makamdaki kişi bulunurdu.

Damat Rüstem Paşa 10 Temmuz 1561 tarihinde İstanbul'da, sadrazamlık görevi başındayken öldü. Ölüm sebebi olarak kaynaklarda uzun süren bir hastalık gösterilir.

Mühr-i hümayun ikinci vezir Semiz Ali Paşa'ya verildi. Tayin tarihi kaynakların büyük bölümünde 12 Temmuz 1561 olarak kaydedilir; bir kısım kayıt tarihi selefinin ölüm gününe çeker. Atama, vezirlik sırasına uygundur ve kaynaklarda olağan dışı bir tartışma kaydedilmemiştir.

Göreve geldiğinde on altı yılı aşkın bir üst düzey görev geçmişi vardı: saray teşkilatında mîr-i alemlik, ocakta yeniçeri ağalığı, taşrada Mısır beylerbeyliği ve divanda vezirlik. Bu birikim, dört ayrı alanı birinci elden tanıyan bir yönetici profili oluşturuyordu.

Devraldığı tablo şöyleydi: doğuda Amasya Antlaşması ile sınır belirlenmiş ve savaş durmuştu; batıda Habsburglarla süren düşük yoğunluklu mücadele henüz bir metne bağlanmamıştı; hanedan içinde ise Şehzade Selim ile Şehzade Bayezid arasındaki taht mücadelesi sürüyordu ve Bayezid İran'a sığınmış durumdaydı.

Sadaretinin çerçevesi bu üç meseleden çıktı. Batıda barışın metne bağlanması, hanedan içindeki mücadelenin kapatılması ve iç düzenin korunması, dört yıllık görev süresinin ana başlıklarıdır. Padişah yetmiş yaşına yaklaşmıştı ve seferlere bizzat çıkmıyordu; bu durum sadrazamın hareket alanını genişletti.

Sadareti yaklaşık dört yıl sürdü ve bu süre boyunca büyük bir yapısal değişikliğe gidilmedi. Devlet gelirleri, selefi döneminde kurulan defter ve iltizam düzenine göre toplanmaya devam etti.

Yönetim üslubundaki değişiklik idari alanda değil, muamele tarzında görüldü. Selefinin döneminde sıkı bir denetim ve mesafeli bir tutum uygulanmıştı. Semiz Ali Paşa'nın döneminde bu tutum yumuşadı; kaynaklar özellikle yabancı elçilere ve taşradan gelen arzlara karşı daha esnek davranıldığını kaydeder.

Divan düzeni olağan biçimde işledi. Sadrazam divanın başındaydı; kubbe vezirleri, kazaskerler, defterdarlar ve nişancı üyeydi. Kararlar divanda görüşülür, ardından padişaha arz edilirdi. Padişahın divan toplantılarını kafes arkasından izlemesi uygulaması sürdü.

Dört yıllık dönemin en belirgin özelliği, büyük bir kara seferi düzenlenmemiş olmasıdır. Kanuni Sultan Süleyman döneminde bu ölçüde uzun bir sefersiz aralık az görülür. Doğu sınırı antlaşmayla kapanmış, batı sınırı ise 1562 yılında yapılan barışla düzene bağlanmıştı.

Sefersiz geçen bu yıllar, iç işlere ve imar faaliyetine ayrıldı. 1563 yılındaki su baskınının ardından İstanbul'un su yollarının yeniden inşası, Süleymaniye çevresindeki yapı programının sürdürülmesi ve taşradaki vakıf yatırımları bu döneme rastlar. Kaynaklar, sadaretini genel olarak sükûnetin korunduğu bir dönem olarak tarif eder.

Sadaretinin en somut sonucu, Habsburglarla yapılan barış antlaşmasıdır. 1551 yılında yeniden başlayan Macaristan mücadelesi, aralıklı çatışmalarla on yılı aşkın süre devam etmişti.

Görüşmeler, uzun süredir İstanbul'da bulunan Habsburg elçisi Ogier Ghiselin de Busbecq ile yürütüldü. Busbecq 1554 yılından beri İstanbul'daydı ve iki devlet arasındaki yazışmayı sürdürüyordu. Görüşmeler sonunda varılan metin, elçinin Viyana'ya dönüşünün ardından 1562 yılında onaylandı.

Antlaşma sekiz yıllık bir barış öngörüyordu. Orta Macaristan Osmanlı idaresinde, kuzey ve batı Macaristan Habsburg idaresinde kaldı; Erdel üzerindeki Osmanlı üstünlüğü korundu. Metin, 1547 yılında yapılan düzenlemenin yenilenmiş biçimidir.

Kaynaklar, elçilere karşı tutumun bu dönemde belirgin biçimde yumuşadığını kaydeder. Selefinin döneminde Habsburg elçileri üzerinde uygulanan kısıtlamalar gevşetildi ve görüşme ortamı serbestleşti. Bu değişiklik, barışın sağlanmasında etkili sayılır.

Barışın devlete kazandırdığı şey zaman ve kaynaktı. Batı sınırının sekiz yıllığına güvenceye alınması, donanmanın Akdeniz'de serbest hareket etmesini mümkün kıldı. 1565 yılındaki Malta seferi, bu serbestliğin sonucudur. Antlaşma, 1566 yılında Zigetvar seferiyle bozuldu; sefer, Semiz Ali Paşa'nın ölümünden bir yıl sonra düzenlendi.

Sadareti başladığında hanedan içindeki taht mücadelesi henüz kapanmamıştı. Şehzade Selim ile Şehzade Bayezid'in kuvvetleri 1559 yılında Konya yakınlarında çarpışmış, yenilen Bayezid oğullarıyla birlikte İran'a sığınmıştı.

Şah Tahmasb, şehzadeyi Kazvin'de kabul etmiş ve iadesi konusunda Osmanlı tarafıyla görüşmelere başlamıştı. Görüşmeler iki yıl sürdü ve karşılığında ödenecek meblağ ile sınır düzenlemeleri tartışıldı.

25 Eylül 1561 tarihinde Şehzade Bayezid ve oğulları Kazvin'de öldürüldü. Olay, Semiz Ali Paşa'nın sadaretinin üçüncü ayına denk gelir. Kararı padişah vermişti ve uygulama İran'a gönderilen görevliler eliyle yürütüldü.

Bu olayla birlikte hanedan içindeki taht meselesi kapandı. Şehzade Selim tek veliaht olarak kaldı ve 1566 yılında II. Selim adıyla tahta çıktı. Osmanlı tarihinde kardeşler arasındaki taht mücadelesinin bu ölçüde uzun ve karmaşık biçimde yürütüldüğü başka bir örnek azdır.

Meselenin kapanması, devletin iç siyasetinde bir istikrar dönemi başlattı. Sadrazamın bu süreçteki rolü, yazışmaların ve görüşmelerin yürütülmesiyle sınırlıdır; karar padişaha aitti. Kaynaklar, olayın ardından saray ile divan arasındaki ilişkinin sakinleştiğini ve yeni sadrazamın hanedan içi çekişmelerin dışında kalmasının görev süresini kolaylaştırdığını kaydeder.

20 Eylül 1563 tarihinde İstanbul ve çevresinde büyük bir fırtına ve su baskını yaşandı. Kaynaklar, yağışın yirmi dört saat sürdüğünü ve derelerin taştığını kaydeder. Felaket, şehrin su tesislerine ağır zarar verdi.

En büyük hasar Kırkçeşme su yollarında oldu. Mimar Sinan'ın 1554 yılında başladığı ve 1563 yılında tamamladığı bu tesis, Belgrad ormanları çevresindeki kaynakları toplayıp şehre getiriyordu. Baskında Mağlova Kemeri ile Ayvat Kemeri tamamen yıkıldı; Uzun Kemer'in on altı gözü çöktü.

Yeniden inşa işi Mimar Sinan'a verildi. Mağlova Kemeri yeni bir sistemle yapıldı: ayaklar iki ayrı piramit biçiminde genişletilerek suyun basıncına karşı direnç artırıldı. Onarım ve yeniden inşa 1564 yılının sonbaharında tamamlandı.

Kırkçeşme tesisi, 55 kilometreye yakın uzunluğuyla dönemin en büyük su mühendisliği işlerinden biridir. Şehrin nüfusu 16. yüzyıl boyunca hızla artmıştı ve mevcut Bizans dönemi tesisleri yetersiz kalıyordu.

İşin sadrazam tarafından yürütülmesi, dönemin idari düzenine uygundur. Büyük imar işlerinde ödenek tahsisi, malzeme ve işçi temini, ilgili kadıların görevlendirilmesi divanın kararına bağlıydı. Kaynaklar, felaketin ardından su yollarının onarımı için gereken düzenlemelerin Semiz Ali Paşa'nın gözetiminde yapıldığını kaydeder. Tesis, sonraki yüzyıllar boyunca şehrin su ihtiyacının önemli bölümünü karşıladı.

Sadareti, Osmanlı donanmasının Akdeniz'de üstün olduğu yıllara denk gelir. 1560 yılında Cerbe önlerinde kazanılan deniz zaferi Batı Akdeniz'deki üstünlüğü pekiştirmiş, Haçlı donanması ağır kayıp vermişti.

Batı sınırının 1562 antlaşmasıyla güvenceye alınması, donanmaya hareket serbestisi kazandırdı. Bu ortamda Malta adası üzerine bir sefer gündeme geldi. Ada, Sen Jan Şövalyeleri'nin elindeydi ve Osmanlı deniz ulaşımı için sürekli bir tehdit oluşturuyordu.

Kaynaklar, Semiz Ali Paşa'nın sefere karşı çıktığını ve harekâtın ikmal bakımından yürütülebilirliğini sorguladığını kaydeder. Malta, Osmanlı üslerinden uzaktı ve kuşatmanın uzun sürmesi halinde donanmanın ikmali güçleşecekti.

Sefer kararı yine de verildi. Donanma 18 Mayıs 1565 tarihinde ada önlerine ulaştı ve kuşatma başladı. Kuşatma aylarca sürdü, ada kalesi alınamadı ve donanma 11 Eylül 1565 tarihinde çekildi.

Sadrazam kuşatmanın sonucunu göremedi; 28 Haziran 1565 tarihinde, harekât devam ederken öldü. Seferin başarısızlıkla sonuçlanması, Akdeniz'deki Osmanlı ilerleyişinin sınırlarını gösterdi. Malta, sonraki yüzyıllar boyunca şövalyelerin elinde kaldı. Harekâtın kaynak tüketimi ve kayıpları, ertesi yıl düzenlenen Zigetvar seferinin hazırlıklarını da etkiledi.

Semiz Ali Paşa'nın sadareti sırasında ikinci vezirlik makamında Sokollu Mehmed Paşa bulundu. İkisi de Bosna kökenliydi ve ikisi de devşirme usulüyle saraya alınmıştı.

Sokollu Mehmed Paşa, kaptan-ı deryalık ve Rumeli beylerbeyliği görevlerinden sonra divana girmişti. Nahçıvan Seferi'ndeki hizmetiyle kubbealtı vezirleri arasına katılmış ve Rüstem Paşa'nın ölümüyle ikinci vezirliğe yükselmişti. Bu dört yıl, onun sadrazamlığa hazırlandığı dönemdir.

İkinci vezirin görevleri arasında dış yazışmaların hazırlanması ve sefer planlarının görüşülmesi bulunuyordu. Kaynaklar, Sokollu Mehmed Paşa'nın bu dönemde birinci derecede rol aldığını kaydeder. Sadrazamın ölümüyle makama geçişi bu sebeple bir kopuş değil kesintisiz bir devir oldu.

İki vezir, hanedan içindeki taht mücadelesinde aynı tarafta yer almıştı. Sokollu Mehmed Paşa, Şehzade Selim'in yanında bulunmuş ve bu tercih sonraki yıllardaki konumunu belirlemişti. Ayrıca padişahın torunu Esmehan Sultan ile evlenerek hanedanın yakın çevresine girmişti; evliliğin tarihi kaynaklarda 1561 ve 1562 olarak farklı verilir.

Divandaki bu ortaklık, iki farklı yönetim üslubunun aynı dönemde bulunmasını sağladı. Semiz Ali Paşa mevcut düzeni korumaya ve barışı sürdürmeye ağırlık verdi; ardından gelen sadaret ise geniş kapsamlı bir imar ve dış siyaset programıyla anıldı. Aradaki devir, on dört yıl sürecek bir sadaretin başlangıcı oldu.

Semiz Ali Paşa'nın bütün kariyeri Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanatı içinde geçti. Devşirilmesinden ölümüne kadar tek bir padişaha hizmet etti.

Sadareti, padişahın saltanatının son yıllarına denk gelir. Kanuni Sultan Süleyman 1561 yılında altmışlı yaşlarının sonundaydı ve sağlığı bozulmuştu. Uzun süredir sefere bizzat çıkmıyordu; son büyük seferi 1553 yılında başlayan Nahçıvan harekâtıydı.

Padişahın seferlere çıkmaması, sadrazamın ve divanın yürütmedeki payını artırdı. Kararlar yine padişaha arz edilerek alınıyordu, ancak günlük idarenin ağırlığı divana kaymıştı. Bu durum, sonraki dönemde Sokollu Mehmed Paşa'nın kullanacağı geniş yetkilerin de zeminini hazırladı.

Saltanatın bu son evresinde hanedan içindeki taht meselesi kapandı ve veliahtlık sorunu ortadan kalktı. 1566 yılında padişahın Zigetvar önlerinde ölmesiyle tahta II. Selim geçti; devir, Sokollu Mehmed Paşa'nın idaresinde sorunsuz yürütüldü.

Semiz Ali Paşa bu devri göremedi. Yaklaşık dört yıllık sadareti, Kanuni Sultan Süleyman döneminin son sefersiz aralığıdır ve saltanatın kırk altı yılı içindeki en sakin dönemlerden biri sayılır. Padişahla ilişkisi hakkında ayrıntılı kayıt azdır; kaynaklar makamda hiç sarsılmadığını ve ölümüne kadar görevde kaldığını belirtir.

Semiz Ali Paşa, Mimar Sinan'a çok sayıda yapı yaptırdı. Bunların en bilineni Edirne'deki Ali Paşa Çarşısı'dır. Kapalı çarşı biçimindeki yapı yaklaşık 300 metre uzunluğundadır ve tonozlu örtüsü kurşunla kaplıdır.

Çarşının iki ucunda ana kapı, kenarlarında dört tali giriş bulunur. Dükkân sayısı kaynaklarda farklı verilir: vakıf kayıtları 211 dükkân ile 25 oda kaydeder, dönemin gezginleri ise 360 ile 365 arasında rakam verir. Günümüzde ayakta olan dükkân sayısı 100 ile 110 arasındadır. Yapının 1568 ve 1569 yıllarında tamamlandığı belirtilir; bu tarih, banisinin ölümünden sonrasına denk gelir.

Çarşının geliri, Babaeski'deki hayratına vakfedilmişti. Osmanlı vakıf düzeninde bu usul yaygındı: bir şehirde kurulan gelir getirici yapı, başka bir yerdeki cami, medrese ya da imaretin masraflarını karşılardı.

Babaeski'de bir cami yaptırdı. Yapı Mimar Sinan'ın eseridir ve Semiz Ali Paşa Camii adıyla anılır. Kırklareli'ne bağlı olan bu ilçe, İstanbul ile Edirne arasındaki ana güzergâh üzerindeydi ve dönemin menzil noktalarından biriydi.

Çarşı, 19. yüzyılda önemini yitirdi. 1867 ve 1868 yıllarında, ardından 1947 yılında onarıldı; 1960'lı yıllardan itibaren yeniden canlandı. Bugün Edirne'nin en çok ziyaret edilen tarihî yapılarından biridir ve Osmanlı ticaret mimarisinin başlıca örnekleri arasında sayılır.

Semiz Ali Paşa 28 Haziran 1565 tarihinde İstanbul'da, sadrazamlık görevi başındayken öldü. Ölüm tarihi kaynakların bir kısmında 29 Haziran 1565 olarak verilir; hicrî karşılığı 30 Zilkade 972 olarak kaydedilmiştir.

Görevden alınmadan öldü. Osmanlı tarihinde makamda ölen sadrazam sayısı azdır; pek çok isim azledilmiş ya da idam edilmiştir. Kendisinden önceki iki sadrazamdan biri görevde ölmüş, diğeri divanda idam edilmişti.

Doğal yoldan ölmesi sebebiyle mal varlığına müsadere uygulanmadı. Serveti mirasçılarına ve kurduğu vakıflara intikal etti; Edirne'deki çarşının geliri, vakfiye şartlarına göre Babaeski'deki hayratının masraflarını karşılamaya devam etti.

Cenazesi Eyüp'e defnedildi. Türbesi, Eyüpsultan türbesinin büyük kapısı yanındaki yapının bahçesindedir. Aynı semtte dönemin başka devlet adamlarının türbeleri de bulunur; Ayas Mehmed Paşa'nın açık türbesi de buradadır.

Ölümü üzerine mühr-i hümayun ikinci vezir Sokollu Mehmed Paşa'ya verildi. Tayin 28 Haziran 1565 tarihinde yapıldı. Yeni sadrazam, on dört yıl üç ay on yedi gün kesintisiz görevde kaldı ve üç padişahın saltanatına hizmet etti; Osmanlı tarihinin en uzun süreli sadaretlerinden biri böylece başlamış oldu.

Semiz lakabı, iri cüssesinden gelir. Kaynaklarda ayrıca Kalın lakabıyla da anılır. Aynı kayıtlar, cüssesinin taşınmasında güçlük çekildiğini aktarır.

Osmanlı tarih yazımında bu tür lakaplar, aynı adı taşıyan devlet adamlarını ayırt etmek için kullanılırdı. Yalnızca 16. yüzyılda Ali Paşa adını taşıyan birden çok vezir görev yapmıştır; lakap, kayıtlarda karışıklığı önlerdi.

Kaynaklar onu nükteleriyle tanınan, hazırcevap bir devlet adamı olarak kaydeder. Dönem yazarları, sözlerinin İstanbul'da geniş bir çevrede dolaştığını belirtir. Bu nüktelerin metinleri güvenilir biçimde kayda geçmediği için maddede alıntı yapılmamıştır.

Yönetim üslubu, selefininkinden belirgin biçimde farklıydı. Damat Rüstem Paşa sıkı denetim ve mesafeli tutumla anılırken, Semiz Ali Paşa'nın döneminde muamele yumuşadı. Bu değişiklik özellikle yabancı elçilerle ilişkilerde görüldü ve barış görüşmelerinin sonuç vermesinde etkili sayıldı.

Hakkındaki değerlendirmelerin ortak yanı, sadaretini sükûnetin korunduğu bir dönem olarak tarif etmeleridir. Büyük bir sefer düzenlenmedi, iç düzende sarsıntı yaşanmadı ve makamda hiç sarsılmadan dört yıl kaldı. Kaynaklar bu istikrarı, hem kişiliğine hem de dönemin şartlarına bağlar. Damat sıfatı taşımadı ve hanedanla evlilik yoluyla kurulmuş bir bağı olmadı; makama yalnızca kıdem ve vezirlik sırası teamülüyle geldi.

Semiz Ali Paşa'nın sadareti, Kanuni Sultan Süleyman döneminin son dört yıllık sakin aralığıdır. Kendisinden önceki on beş yıl uzun seferler, hanedan içi mücadeleler ve iki sadrazam idamıyla geçmişti; kendisinden sonraki dönem ise on dört yıl sürecek tek bir sadaretle anılır. Arada kalan bu dört yıl, iki uzun dönemin arasındaki geçiş halkasıdır.

Siyasi mirası 1562 barışıdır. Habsburglarla yapılan sekiz yıllık antlaşma, batı sınırını düzene bağladı ve devlete Akdeniz'e yönelme imkânı verdi. Antlaşmanın sağladığı serbestlik, Malta seferinin düzenlenmesini mümkün kıldı; seferin sonucu ise Osmanlı ilerleyişinin sınırlarını gösterdi.

İdari mirası, İstanbul'un su yollarının yeniden kurulmasıdır. 1563 yılındaki felaketten sonra Kırkçeşme tesisinin onarılması, şehrin su ihtiyacının sonraki yüzyıllar boyunca karşılanmasını sağladı. Mağlova Kemeri, yeniden yapılmış biçimiyle Mimar Sinan'ın mühendislik işleri arasında en çok incelenen yapılardan biridir.

Mimari mirası Trakya'dadır. Edirne'deki çarşı ve Babaeski'deki cami, Mimar Sinan'ın eserleridir ve ikisi de ayaktadır. Çarşı, Osmanlı ticaret mimarisinin en büyük örnekleri arasında sayılır ve bugün de aynı işlevle kullanılmaktadır.

Osmanlı tarih yazımında adı, öncesindeki ve sonrasındaki iki uzun süreli sadrazamın gölgesinde kalmıştır. Buna karşılık dönemin kaynakları onu ayrı bir yerde tutar: nükteleriyle anılan, elçilerle iyi geçinen ve görev süresini sarsıntısız tamamlayan bir devlet adamı olarak kaydedilir.

1561: Livonya Devleti dağıldı; Baltık kıyısındaki topraklar komşu devletler arasında paylaşıldı.

1562: Fransa'da din savaşları başladı; ülke otuz yılı aşkın bir iç çatışma dönemine girdi.

1563: Trento Konsili sona erdi; Katolik Kilisesi'nin Reform'a karşı düzenlemeleri tamamlandı.

1563: Londra'da büyük bir veba salgını görüldü.

1564: İtalyan heykeltıraş ve mimar Michelangelo Roma'da öldü.

1564: Kutsal Roma imparatoru I. Ferdinand öldü; yerine oğlu II. Maximilian geçti.

1564: İngiliz şair ve oyun yazarı William Shakespeare doğdu.

1565: İspanyollar Florida'da Saint Augustine yerleşimini kurdu.